Ziyosfera

Archytas

Арчйтас (юнонча: Ἀρχύτας; М. А. 428-347) – қадимги юнон файласуфи, математик, астроном, давлат арбоби ва стратеги. У Пифагор мактабининг олими ва математик механиканинг таниқли асосчиси ва Афлотуннинг яхши дўсти бўлган.

Арчйтас
Таваллуди М.А. 435 - 410
Тарентум, Магна Граэcиа
Вафоти М.А. 347 (80–81)
Кўрсатган таъсирлари Менаэчмус, Эудохус оф Cнидус
Олган таъсирлари Пҳилолаус
Эра Суқротгача бо'лган фалсафа
Ҳудуд Ғарб фалсафаси
Счоол Пифагорчи
Нотабле идеас
 Арчйтас cурве

Пифагорчи сифатида Арчйтас геометрия эмас, балки арифметика (логистика) қониқарли исботлар учун асос бўлади, деб ҳисобларди[1] ва антик даврда оламнинг чексизлиги ҳақидаги энг машҳур далилни ишлаб чиқди[2].

Ҳаёти

Архитас Магна Граэcианинг бир қисми бўлган юнон шаҳри Тарентумда туғилган ва Ҳестиаэуснинг ўғли эди. Тахминларга кўра, у Пҳилолаус томонидан ўргатилган ва Евдокс Книдлик ва Евдокснинг шогирди Менахмга математикадан дарс берган[2].

Сиёсий ва ҳарбий жиҳатдан Арчйтас ўз авлодида Тарентумда ҳукмрон шахс бўлган кўринади, уни ярим аср олдин Афинадаги Перикл билан солиштириш мумкин[3]. Тарентинлар уни етти йил кетма-кет стратегос („генерал“) этиб сайладилар, бу қадам уларни кетма-кет тайинлашларга қарши ўз қоидаларини бузишга мажбур қилди. Арчйтас жанубий Италия қўшинларига қарши Тарентин тарихида генерал сифатида янгилмас деб танилган[4].

Ўзининг давлат фаолиятида Арчйтас нуфузли обрўга эга эди. Анъанага кўра Афлотунга тегишли бўлган Еттинчи мактубда Арчйтас Сиракузалик Дионисий ИИ билан бўлган қийинчиликлар пайтида Афлотунни қутқаришга ҳаракат қилгани таъкидланади[5]. Баъзи олимлар, Арчйтас Афлотуннинг файласуф шоҳи учун бир намуна бўлган „Республика“ ва бошқа асарларида ифодаланган сиёсий фалсафасига таъсир қилган деб таъкидлайдилар[2].

Фаолияти

Айтишларича, Арчйтас арифметика (логистика), геометрия, астрономия ва гармоника фанлари ҳақида сўзлаган биринчи қадимги юнонлик бўлиб, кейинчалик бу фанлар ўрта аср квадривиумига айланган[6][7]. У фанларда жуда кўп асарлар ёзган деб тахмин қилинади, лекин фақат тўртта ҳақиқий қисмлари маълум[8].

Эвтосийнинг таъкидлашича, Арчйтас биринчи бўлиб кубни икки баробарга ошириш масаласини (Делиан муаммоси деб аталади) моҳир геометрик конструксия билан ҳал қилган[9][10]. Бундан олдин, Гиппократ бу муаммони куб илдизларини ажратиб олишга тенг бўлган иккита ўртача пропорционалликни топишгача қисқартирган эди. Арчйтаснинг намойиши катталиклар орасидаги иккита пропорционални қуриш учун ҳаракатланувчи рақамлар томонидан ҳосил қилинган чизиқлардан фойдаланади ва Диоген Лаэртиуснинг сўзларига кўра, механик ҳаракатлар геометрияга биринчи бўлиб кирган.

Манбалар

  1. ↑ Моррис Клине, Матҳематиcал Тҳоугҳт фром Анcиэнт то Модерн Тимес Охфорд Университй Пресс, 1972 п. 49
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Ҳуффман, Cарл (2020), „Арчйтас“, ин Залта, Эдwард Н. (муҳ.), Тҳе Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй (Wинтер 2020-нашр), Метапҳйсиcс Ресеарч Лаб, Станфорд Университй, қаралди: 2023-10-28
  3. ↑ Деспотопоулос, Cонстантин (2004-11-01). "Арчйтас' Логисмос анд Логистика" (эн). Пҳилосопҳиcал Инқуирй 26 (3): 1–9. дои:10.5840/пҳилинқуирй200426311. ҳттпс://www.пдcнет.орг/пдc/бвдб.нсф/пурчасе?опенформ&фп=пҳилинқуирй&ид=пҳилинқуирй_2004_0026_0003_0001_0009. 
  4. ↑ Жоҳнсон, М. Р. „Соурcес фор тҳе Пҳилосопҳй оф Арчйтас“ (эн). пҳиларчиве.орг (2008). Қаралди: 2023-йил 30-октябр.
  5. ↑ Ллойд, Г. Э. Р. (1990). "Плато анд Арчйтас ин тҳе "Севентҳ Леттер"". Пҳронесис 35 (2): 159–174. дои:10.1163/156852890Х00097. ИССН 0031-8868. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/4182355. 
  6. ↑ Фурнер, Ж. (2021). "Cлассифиcатион оф тҳе сcиэcес ин Греcо-Роман антиқуитй". Кноwледге Организатион 48 (7–8): 499–534. дои:10.5771/0943-7444-7-8-499. ҳттпс://www.иско.орг/cйcло/греcо-роман. 
  7. ↑ Зҳмуд, Л.. Тҳе Оригин оф тҳе Ҳисторй оф Сcиэнcе ин Cлассиcал Антиқуитй (эн). Wалтер де Груйтер, 2008 — 62–63-бет. ИСБН 978-3-11-019432-6. 
  8. ↑ Ҳоркй, П.С.. Пйтҳагорас Редививус: Студиэс он тҳе техц аттрибутед то Пйтҳагорас анд тҳе Пйтҳагореанс. Аcадемиа, 2021. 
  9. ↑ Менн, С.. Тҳе Фронтиэрс оф Анcиэнт Сcиэнcе: Эссайс ин ҳонор оф Ҳеинрич вон Стаден, 2015 — 407–436-бет. 
  10. ↑ Масиà, Р. (2016). "А неw реадинг оф Арчйтас' доублинг оф тҳе cубе анд иц имплиcатионс" (эн). Арчиве фор Ҳисторй оф Эхаcт Сcиэнcес 70 (2): 175–204. дои:10.1007/с00407-015-0165-9. ИССН 1432-0657. 

Ташқи ҳаволалар

Викииқтибосда Арчйтасга тегишли иқтибослар мавжуд.
Викиомборда „Арчйтас“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Archytas" dan olindi