Ardabil sholchasi
Ardabil sholchasi — Eronning shimoliy-gʻarbidagi Ardabil ustonida, Tehrondan 639 kilometr uzoqlikda joylashgan Ardabil shahrida toʻqiladigan gilamlar. Ardabil fors gilamdoʻzligining uzoq va shonli tarixiga ega.
XVI–XVII asrlardagi Safaviylar sulolasi hukmronligi davri mintaqada fors gilamdoʻzligi sanʼatining yuksak choʻqqisiga chiqqan davri boʻldi. Ardabil nomi zardushtiylarning muqaddas kitobi boʻlgan „Avesto“dan olingan boʻlib, „baland, muqaddas joy“ degan maʼnoni anglatadi. Bugungi kunda mavjud boʻlgan eng mashhur gilamlardan ikkitasi aynan Ardabilda toʻqilgan bir juft fors gilamidir. Ulardan biri, oʻlchami 34x17 fut boʻlgan gilam, Angliyaning London shahridagi Viktoriya va Albert muzeyida namoyish etilmoqda.
Ardabil sholchalarining naqshlari Kavkazda toʻqilgan fors gilamlarinikiga juda oʻxshash, biroq ularning hoshiyalariga koʻproq naqsh va tasvirlar tushirilgan. Ranglari ham ancha yorqin. Gullari asosan geometrik boʻlib, Ardabil sholchalarida eng koʻp uchraydigan kompozitsiyalar medalionlar, bir-biriga ulangan bir nechta rombsimon medalionlar hamda butun yuzani qoplagan sakkizburchakli shakllardir. Ardabil sholchalari orasida eng tanilgan naqsh bu mashhur Mohiy (Hirotiy) naqshidir — unda markaziy rombsimon medalion va gilam yuzasi boʻylab mayda baliq tasvirlari boʻladi. Ayrim zamonaviy toʻquvchilar anʼanaviy Mohiy (Hirotiy) naqshi oʻrniga yaqqol koʻzga tashlanuvchi geometrik gullarni afzal koʻra boshlagan va anʼanaviy qizil, pushti, fil suyagi, yashil hamda koʻk ranglar qatoriga firuza va binafsha ranglarni ham qoʻshgan.
Ardabil gilamlarining tandasi asosan paxtadan, arqogʻi esa paxta yoki jundan toʻqiladi, biroq nafis Ardabil gilamlarida arqoq sifatida ipak ham ishlatiladi. Toʻquvchilar, shuningdek, naqshning ayrim qismlariga urgʻu berish uchun jun patiga ipak ham qoʻshishlari mumkin. Ardabil gilamlari qatoriga „Ardabil“, „Shayx Safiy“, „Sarobiy“, „Shoh Abbosiy“ va „Mir“ kabi mashhur gilamlar kiradi.
Shayx Safiy
„Shayx Safiy“ yoki Ardabil sholchalari — milodiy 1539-yilda Ardabildagi Shayx Safiyiddin majmuasiga sovgʻa qilingan bir juft gilamdir. Koʻpchilik ularni dunyodagi eng nafis gilamlar deb hisoblaydi. Ozarbayjon va Eron shialari uchun „Shayx Safiy“ maqbarasi ziyoratgohlar orasida (Mashhaddagi Imom Rizo maqbarasidan keyin) ikkinchi oʻrinda turgan. Ushbu turdagi gilam oʻzining murakkab tuzilishi, oʻziga xos kompozitsion elementlari hamda markaziy maydonining oʻrtasida joylashgan 16 nuqtali turunjning mukammal bezagi bilan ajralib turadi. Chizmasini isteʼdodli rassom yaratgan, gilamning oʻzini esa Tabrizning, ehtimol, hatto Ardabilning mohir hunarmandlari toʻqigan. 1539-yilda gilamni koshonlik bir ziyoratchi sotib olib, „Shayx Safiy“ masjidiga ehson sifatida taqdim etadi. Biroq Maqsud Koshoniy uni masjidga topshirishdan oldin toʻquvchilarga gilamga oʻz ismini hamda quyidagi misralarni toʻqishni buyurgan: „Sening ostonangdan oʻzga panohim yoʻq, bu dargohdan boshqa bosh qoʻyarga joyim yoʻq“ (XIV asr shoiri Hofizning (1300–1389) 65-gʻazalidan olingan bayt). Uning ostida esa: „Ushbu dargoh xizmatchisi Maqsud Koshoniyning ishi“ hamda 946 (1539) raqami bitilgan. Bu qoʻshimcha yamoq sifatida qabul qilinadi. Juftlikning ikkinchisidan olingan qismlar bilan yamalgan asl „Shayx Safiy“ gilami Londondagi Viktoriya va Albert muzeyida, ikkinchi, oʻlchami kichraytirilgan gilam esa Los-Anjelesda saqlanmoqda.
Sarobiy
Bu gilamlar oʻz nomini Tabriz va Ardabil oʻrtasida joylashgan Sarob shahri nomidan olgan. Sarobiy gilamlarining quyidagi turlari mavjud:
Markaziy maydoni birin-ketin asimmetrik tarzda joylashgan gullagan novdalar bilan bezatilgan vertikal chiziqlar bilan qoplangan. Yana bir turi — markaziy maydoni bitta koʻl bilan bezatilgan gilamlardir. Gilamlarning rangi goʻzal va oʻzaro uygʻun. Oʻsimliksimon bezak elementlari deyarli nuqtali chiziqlar bilan toʻqilgan boʻlib, bu jihati bilan Qorabogʻda toʻqilgan fors gilamlarini birmuncha eslatadi.