Ardabil sholchasi
Ардабил шолчаси — Эроннинг шимолий-ғарбидаги Ардабил устонида, Теҳрондан 639 километр узоқликда жойлашган Ардабил шаҳрида тўқиладиган гиламлар. Ардабил форс гиламдўзлигининг узоқ ва шонли тарихига эга.
ХВИ–ХВИИ асрлардаги Сафавийлар сулоласи ҳукмронлиги даври минтақада форс гиламдўзлиги санъатининг юксак чўққисига чиққан даври бўлди. Ардабил номи зардуштийларнинг муқаддас китоби бўлган „Авесто“дан олинган бўлиб, „баланд, муқаддас жой“ деган маънони англатади. Бугунги кунда мавжуд бўлган энг машҳур гиламлардан иккитаси айнан Ардабилда тўқилган бир жуфт форс гиламидир. Улардан бири, ўлчами 34х17 фут бўлган гилам, Англиянинг Лондон шаҳридаги Виктория ва Алберт музейида намойиш этилмоқда.
Ардабил шолчаларининг нақшлари Кавказда тўқилган форс гиламлариникига жуда ўхшаш, бироқ уларнинг ҳошияларига кўпроқ нақш ва тасвирлар туширилган. Ранглари ҳам анча ёрқин. Гуллари асосан геометрик бўлиб, Ардабил шолчаларида энг кўп учрайдиган композициялар медалионлар, бир-бирига уланган бир нечта ромбсимон медалионлар ҳамда бутун юзани қоплаган саккизбурчакли шакллардир. Ардабил шолчалари орасида энг танилган нақш бу машҳур Моҳий (Ҳиротий) нақшидир — унда марказий ромбсимон медалион ва гилам юзаси бўйлаб майда балиқ тасвирлари бўлади. Айрим замонавий тўқувчилар анъанавий Моҳий (Ҳиротий) нақши ўрнига яққол кўзга ташланувчи геометрик гулларни афзал кўра бошлаган ва анъанавий қизил, пушти, фил суяги, яшил ҳамда кўк ранглар қаторига фируза ва бинафша рангларни ҳам қўшган.
Ардабил гиламларининг тандаси асосан пахтадан, арқоғи эса пахта ёки жундан тўқилади, бироқ нафис Ардабил гиламларида арқоқ сифатида ипак ҳам ишлатилади. Тўқувчилар, шунингдек, нақшнинг айрим қисмларига урғу бериш учун жун патига ипак ҳам қўшишлари мумкин. Ардабил гиламлари қаторига „Ардабил“, „Шайх Сафий“, „Саробий“, „Шоҳ Аббосий“ ва „Мир“ каби машҳур гиламлар киради.
Шайх Сафий
„Шайх Сафий“ ёки Ардабил шолчалари — милодий 1539-йилда Ардабилдаги Шайх Сафийиддин мажмуасига совға қилинган бир жуфт гиламдир. Кўпчилик уларни дунёдаги энг нафис гиламлар деб ҳисоблайди. Озарбайжон ва Эрон шиалари учун „Шайх Сафий“ мақбараси зиёратгоҳлар орасида (Машҳаддаги Имом Ризо мақбарасидан кейин) иккинчи ўринда турган. Ушбу турдаги гилам ўзининг мураккаб тузилиши, ўзига хос композицион элементлари ҳамда марказий майдонининг ўртасида жойлашган 16 нуқтали турунжнинг мукаммал безаги билан ажралиб туради. Чизмасини истеъдодли рассом яратган, гиламнинг ўзини эса Табризнинг, эҳтимол, ҳатто Ардабилнинг моҳир ҳунармандлари тўқиган. 1539-йилда гиламни кошонлик бир зиёратчи сотиб олиб, „Шайх Сафий“ масжидига эҳсон сифатида тақдим этади. Бироқ Мақсуд Кошоний уни масжидга топширишдан олдин тўқувчиларга гиламга ўз исмини ҳамда қуйидаги мисраларни тўқишни буюрган: „Сенинг остонангдан ўзга паноҳим йўқ, бу даргоҳдан бошқа бош қўярга жойим йўқ“ (ХИВ аср шоири Ҳофизнинг (1300–1389) 65-ғазалидан олинган байт). Унинг остида эса: „Ушбу даргоҳ хизматчиси Мақсуд Кошонийнинг иши“ ҳамда 946 (1539) рақами битилган. Бу қўшимча ямоқ сифатида қабул қилинади. Жуфтликнинг иккинчисидан олинган қисмлар билан ямалган асл „Шайх Сафий“ гилами Лондондаги Виктория ва Алберт музейида, иккинчи, ўлчами кичрайтирилган гилам эса Лос-Анжелесда сақланмоқда.
Саробий
Бу гиламлар ўз номини Табриз ва Ардабил ўртасида жойлашган Сароб шаҳри номидан олган. Саробий гиламларининг қуйидаги турлари мавжуд:
Марказий майдони бирин-кетин асимметрик тарзда жойлашган гуллаган новдалар билан безатилган вертикал чизиқлар билан қопланган. Яна бир тури — марказий майдони битта кўл билан безатилган гиламлардир. Гиламларнинг ранги гўзал ва ўзаро уйғун. Ўсимликсимон безак элементлари деярли нуқтали чизиқлар билан тўқилган бўлиб, бу жиҳати билан Қорабоғда тўқилган форс гиламларини бирмунча эслатади.