Ziyosfera

Ardahan

Ардаҳан (ўзбек тилида таллафузи: Ардахон, курдча: Эрдêхан[1], грузинча: არტაანი[2], арманча: Արդահան[3]) — Туркия шимоли-шарқида жойлашган, Грузия чегарасига яқин шаҳар.

Шаҳар Ардаҳан вилоятининг ва Ардаҳан туманининг маркази ҳисобланади. Унинг аҳолиси 22 927 кишини ташкил этади.

Шаҳар Грузия чегарасига яқин жойлашган. Бу Туркиядаги энг кичик вилоят маркази бўлиб, 2012-йил ҳолатига кўра шаҳарда 19 075 киши истиқомат қилади. Ардахон марказий туманининг жанубида Гöле, шимолда Ҳанак, шарқда Чилдр ва ғарбда Артвиннинг Шавшат тумани жойлашган.

Этимология

Артани ёки Артаани тилидан ўзгартирилган Ардахон Грузияда тарқалган дин бўлмиш Зардуштийликга қараб Аҳамонийлар даврида пайдо бўлган жой номи ҳисобланади. Бу жой номининг илдизи Арта қадимги форс тилидан келиб чиққан ва зардуштийликда „Аšа“ номи билан ҳам танилган худонинг номидир. Арта ўз номини нафақат Ардахонга, балки Артавани, Артаҳи, Артануcи ва Артаşэнига ҳам берди[4][5].

Ардахон вилоятини 1595-йилда Грузинлардан Усмонлилар босиб олган. Улар Ардаҳонни ҳозирги номига қараб (ạрдҳạн) ёзиб олдилар[6]. Грузин манбаларида минтақа номи одатда Артаани (არტაანი) тарзида ёзилган. Бироқ грузин манбаларида Артаҳани (არტაჰანი), Артани (არტანი) ҳам ишлатилган. Бугунги кунда Грузия шарқида Артани (Юқори ва Қуйи) номли иккита қишлоқ бор. Усмонли ёзувларида Ардахон номи грузин Артаҳани (არტაჰანი) дан келган деган фикрлар мавжуд. Таъкидланишича, бошқа грузин жой номларида бўлгани каби Артаҳани ёки Артаани номидаги грузинча „тı'“ („ტ“, тъ) фонемаси истисносиз усмонли турк тилида „дал“ (д) фонемасига айланади. Лотин ҳарфлари билан турк тилида „де“ (д) фонемаси[7]. Ардахон худди шу тарзда кейинги Усмонлилар рўйхатида Дефтер-и Cаба-и Девлет-и Чилддир ёзилган[8]. Бу жой номи Ардаҳан (ạрдҳạн) сифатида Усмонли нашрининг 1928-йилдаги „Ўғил Теşкилат-и Мüлкиеде қишлоғимиз номлари“ номли китобда сақланиб қолган. Усмонли тилидаги сўнгги ёзувлар[9].

Тарихи

Қадимги ва ўрта асрлардаги ҳолати

Ардаҳан тарихий жиҳатдан Арманистоннинг Иберия қиролллигидан тортиб олинган Гогарене (Гугарк) вилояти ҳисобланган. Ўрта асрларда Ардаҳан Аббосийлар халифалигидан Қора денгиз бўйидаги шаҳарларга турли маҳсулотлар етказиш учун порт вазифасини ўтаган. ВИИИ-Х асрларда Тао-Кларети қироллигининг Багратиони сулоласи шаҳзодалари қўл остида бўлган. У пайтда шаҳарнинг номи Артаани деб аталган. ХИ-ХВ асрларда эса Грузия қироллигининг бир қисми бўлган. Араб тарихчиси Яҳё Антиохийнинг сўзларига қараганда, византияликлар 1021-йилда Ардаҳанни вайрон этиб, аҳолисни қириб ташлаганлар.

Мўғуллар шаҳарни 1230-йилларда эгаллаб олишган, аммо 1266-йилда грузин князлари уни қайтариб олишга муваффақ бўлишди. 1555-йилда имзоланган Амася тинчлик шартномасига кўра, Ардаҳан санжоқлик сифатида Усмонийлар империяси таркибига киритилди. 1640-йилларда Усмонли сайёҳи Эвлия Чалабий Ардаҳанга бориб, унга шундай таъриф берган: „Ардаҳан қалъаси етиб бўлмас қоя тепасида жойлашган. У тўртбурчак шаклида ва мустаҳкамдир. Бу қал’а совуқ иқлимга эга, шунинг учун боғлар мавжуд эмас. Бу ерга Ажара ва Тортумдаги қал’адан мевалар келади“.

Замонавий кўриниши

1877-йил 5-майда рус қўшинларининг Ардаҳан қал’асига бостириб кириши.



1829-йилгача Ардаҳанда 400 та хонадон бўлган, уларнинг аксарияти арманл оилалари эди. Уларнинг кўпчилиги кейинчалик ХИХ аср бошларида Россия империясига кўчиб ўтишган. 1828-1829-йилларда юз берган рус-турк уруши даврида Ардаҳан Карс-Арзурум йўли бўйидаги мустаҳкам чегара қал’аси ҳисобланган. 1877-1878-йилларда юз берган рус-турк уруши натижасида Россия империясининг Карс вилоятига Ардаҳан округи сифатида киритилади. Округда грузинлар, греклар, кавказ яҳудийлари, руслар, курдлар, осетинлар ва язидийлар яшаган. Россия ҳукмронлиги остида округ иқтисодий жиҳатдан гуллаб-яшнаган, мева, дудланган қўзи гўшти, буғдой ва ёғоч экспорт қилган. Ардаханнни Ахалкалак, Карс ва Олту билан боғлайдиган янги йўллар қурилди. 1914-йил 25-декабрда Биринчи жаҳон урушининг дастлабки ойларида Усмонли қўшини Ардаҳанни босиб олиб, унинг кўплаб арманлари, юнонлари ва грузинларини қирғин қилди[10]. Руслар арман ва понтик юнон жангарилари ёрдамида 1915-йил 3-январда шаҳарни эгаллаб олишди, бу эса қочиб кетган туб аҳолининг бир қисмининг қайтишига имкон берди.

Ардаханнинг қишлоқ қисми

Октабр инқилобидан сўнг (1917), рус қўшинлари Ардаҳанни тарк этаркан, арманлар шаҳарни турклардан ҳимоя қилиш учун. 1918-йил 6-мартда Усмонлилар қўшини шаҳар мусулмонлари ёрдамида Ардаҳаннинг арман гарнизонини босиб олиб, шаҳарни қайтариб олди. Биринчи жаҳон уруши тугагандан сўнг инглизлар Ардаҳанни босиб олди ва охир-оқибат уни назорат қилишни Арманистон Демократик Республикасига топширди. 1920-йил ноябр ойида турк миллатчилари Ардаҳанни эгаллаб олишганда, шаҳарда қолган арманлар, понтик юнонлар ва грузинлар Арманистон, Шимолий Греция ва Грузияга қочиб кетишди. Кейинги йили Советлар ва турклар ўртасида имзоланган Москва шартномаси Ардахонни Туркия ҳудуди сифатида тасдиқлади.

1986 йилда қал’анинг қисқача тавсифи нашр этилди.[11] Ардахон Калеси нинг асл кеч антик / ўрта аср деворлари бир неча марта кенг қамровли қайта қурилган ва 19-да улар кичик тўпларни жойлаштириш учун мослаштирилган

Ардахон ва Артвин вилоятлари Туркияга қолдирилганидан кейин Ардахон шаҳри Карс вилоятининг Ардахон туманининг марказига айланди. Ўша пайтда Ардахон шаҳри икки маҳалладан иборат бўлиб, 24 қишлоқ марказий туманга боғланган. Ардахон тумани 1928-йилдан ажратилганда. 1992 йилда Карс вилояти вилоятга айлантирилган, Ардахон шаҳри ҳам ушбу вилоят таркибига киритилган ва марказга айланган. 2008-йилда ташкил этилган Ардаҳан университети шаҳардан 5 километр узоқликда жойлашган.

Ардаҳан қал’аси

Тарихий тузилмалар

Бугунги Ардахон шаҳри ва унинг яқин атрофи чегараларида бир қанча тарихий бинолар харобалари мавжуд. Шулардан бири Миндашени черковидир. Бино Ардахон шаҳрининг жануби-шарқий чеккасида, Гöле йўлининг ўнг қирғоғида жойлашган. Паракани қишлоғи (Ардахоннинг эски номи) Миндашенидаги қишлоқ черкови бир нефли бино бўлиб, унинг бир қисми ҳозирги кунгача сақланиб қолган. 2011-йилда деворлари сақланиб қолган черковнинг бир девори қисқа вақтдан кейин атайлаб бузиб ташланган. Яна бир черков Паракани (Ардахоннинг эски номи) номли қал’а черковидир. Паракани черкови, бир нефли бино бутунлай вайрон қилинган. Ҳозирги шаҳар чегарасида жойлашган ва шаҳарнинг шимоли-шарқий чеккасида жойлашган эски Каябоши қишлоғидаги гумбазли черковдан бугунги кунда фақат харобалар қолган[12]. Ардахон шаҳри ва унинг яқин атрофларида черковлардан ташқари бир қанча қал’алар мавжуд бўлиб, уларнинг бир қисми вайрон бўлган. Ҳозирги Ардахон шаҳри чегарасидаги эски Паракани қишлоғидаги қал’а шаҳардан 3 километр шимолда жойлашган тепаликда жойлашган. Ўрта катталикдаги қалъа (70×55 м) ХИХ асрда руслар томонидан ҳарбий штаб сифатида фойдаланилган. Рамазон Табя деб ҳам аталадиган ушбу қал’адан 800 метр ғарбда жойлашган Паракани қал’аси (60 × 36 м) ва Ардахон шаҳридан 3 километр шимолда, икки оқим орасидаги тепаликда жойлашган. Қал’а бутунлай вайрон қилинган. Ардахон шаҳридан 1,5 километр шимолда жойлашган тепаликда тош тошдан қурилган кичик қаср (33 × 30 м) харобалари ҳозирги кунгача сақланиб қолган. Бугунги кунда Ардахон қалъаси номи билан танилган қалъа бугунги кунгача сақланиб қолган. Қал’а (328 × 180 м), тўртбурчак режалаштирилган иншоот, шаҳар марказининг шимолида, Халил Афанди тумани ва Ардахон шаҳар марказини ажратиб турадиган Кура дарёсининг чап томонида жойлашган. Ардахон қал’аси 14 та минорадан иборат[13].

География

Шарқий Анадолу минтақасининг Қораденгиз минтақасига туташ „шимоли-шарқий“ қисмида жойлашган Ардахон баланд ва қўполдир. Ҳудудда баландлиги 3000 м дан ортиқ тоғлар мавжуд. Ялнıзçам тоғлари Артвин вилояти чегараси бўйлаб чўзилган. Вилоятнинг шимоли-шарқий қисмида Келдағ (3033 м), шарқий қисмида Оқбоба тоғи (3126 м) жойлашган. Вилоят ҳудудининг жанубий қисмини Оллоҳуэкбер тоғлари ва Кисир тоғи (3197 м) чўққилари эгаллаган. Аллоҳуэкбер тоғларининг Кабак тоғи (3054 м) вилоят чегарасида қолган. Қисир тоғи вилоятнинг энг баланд нуқтаси бўлиб, баландлиги 3197 м. Ардахон платоси вилоятнинг марказий қисмида жойлашган. Унинг баландлиги 1800–2000 м. Унинг асосини неоген вулканизми натижасида юзага келган лавалар ташкил этади.

Платон Плиоценнинг охири ва плейстоценнинг бошида содир бўлган ёриқлар натижасида қулаган. Четларида мергел ва қумли чўкинди бўлган бу ҳудуд баландроқ жойлардан келадиган материаллар билан тўлдирилган.

Плато юзаси Кура дарёси ва унинг ирмоқлари томонидан парчаланган. Бу дарёларнинг энг муҳими платони кесиб ўтувчи Кура дарёсидир. Чилдир кўли; Вилоятнинг жануби-шарқий қисмида жойлашган, баландлиги 1959 м. Актош кўли вилоятнинг шарқий қисмида жойлашган. Бу кўлнинг шарқий ярми Грузия чегарасида қолган. Кўлнинг баландлиги 1798 м[14].

Иқлим

Ардаҳонда; Нам ўрта кенглик иқлими (Кöппен-Геигер бўйича Дфб) қиши совуқ, ёзи илиқ ва барча фаслларда ёмғирли. Йиллик ўртача ҳарорат 3,8 °C, йилнинг 5 ойи давомидаги ўртача ҳарорат 0 °C дан паст. Август ва июл ойларининг ўртача ҳарорати 16,3 °C, энг юқори ҳарорати 35 °C. Йиллик ўртача ёғин 551 мм. Энг кўп ёғин 92 мм июн, 82 мм май, энг кам ёғин 19 мм январ, 21-феврал ва 22 мм декабр. Ёғингарчиликнинг 41% ёзда, 30% баҳорда тушади. Шамолнинг ўртача тезлиги 2,1 м/с, максимал 32 м/с[15].

Аҳоли

Ардахон совуқ, ноқулай иқлим ва ишсизлик туфайли ташқи дунёга жуда кўп иммиграция берди.

Манбалар

  1. ↑ „Эрдêхан“ (ку). Риа Таза. Қаралди: 2020-йил 5-июл.
  2. ↑ „არტაანი“ (ка). Натионал Парлиаментарй Либрарй оф Георгиа. Қаралди: 2020-йил 5-июл.
  3. ↑ Թորոսյան, Շիրակ. „Արդահանի հարցը հայ-վրացական հարաբերություններում և խնդրի ժամանակավոր լուծումը (1919 թ. մայիս-դեկտեմբեր)“ (ПДФ). Ереван Стате Университй. 1-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  4. ↑ Cаба Самуşиа, „Артвин (Ливане) қал’аси“, ' ' Тао-Кларcети қал’алари (грузин), муҳаррирлар: Гиорги Багратиони, Бондо Купатадзе, Cаба Самушиа, Тбилиси, 2020, п. ИИ. ҳажми, п. 7-30, ИСБН 978-9941-9675-9-7
  5. ↑ урл=ҳттпс://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/аса-меанс-трутҳ-ин-авестан
  6. ↑ Дефтер-и Муфассал-и Вилает-и Грузия (Грузин ва Усмонли), (Таҳрирловчи) Серги Cикиа, Тбилиси, 1941-1958, 3 жилд; 1-жилд, п. 411.
  7. ↑ Дефтер-и Муфассал-и Вилает-и Грузия (Грузин ва Усмонли), (таҳрир қилган) Серги Cикиа, Тбилиси, 1941-1958, 3 жилдлар, 3-жилд, п. 496-498.
  8. ↑ Дефтер-и Cаба-и Девлет-и Cилдир 1694-1732 (Грузия ва Усмонли), (Таҳрир қилган) Цисана Абуладзе, Тбилиси, 1979, с. 325 ва бошқа саҳифалар.
  9. ↑ Охирги Теşкилат-и Мüлкиедедаги қишлоқларимиз номлари (Усмонли туркча), Истанбул, 1928 , п. 759.
  10. ↑ (арманча) Мелконян, Ашот.
  11. ↑ Роберт W. Эдwардс, "Тҳе Фортифиcатионс оф Артвин: А Сеcонд Прелиминарй Репорт он тҳе Марчландс оф Нортҳеаст Туркей, " Думбартон Оакс Паперс 40, 1986, пп.176-78, плс. 44-45.
  12. ↑ Тао-Кларcети — Тарих ва маданият ёдгорликлари каталоги (Грузия), (Муҳаррир) Буба Кудава, (Муаллифлар) Нестан Багаури, Зураб Батиашвили, Ирма Беридзе, Буба Кудава, Николоз Жгенти, Гоча Саитидзе, Натиа Хизанишвили, 2018, Тбилиси, п. 194, 198-199, ИСБН 9789941478178.
  13. ↑ Тао-Кларcети — Тарих ва маданият ёдгорликлари каталоги (грузин), (муҳаррир) Буба Кудава, (муаллифлар) Нестан Багаури, Зураб Батиаşвили, İрма Беридзе, Буба Кудава, Николоз Жğэнти, Гоçа Саитидзе, Натиа Хизаниşвили, 2018, Тбилиси, п. 356-357, ИСБН 9789941478178
  14. ↑ фамилия1 = ДОĞАНАЙ
  15. ↑ фамилия1 = ÖЗТÜРК

Андоза:Туркиядаги вилоят марказлари 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ardahan" dan olindi