Areografiya

Areografiya — astrofizikaning Marsning sirt tuzilishini xaritalashtirish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Mars haritalari vizual kuzatishlarga asosan tuzilgan. Mars sirtida „dengiz“ deb ataluvchi katta-katta qoramtir dogʻlar, ular atrofida yorugʻ qitʼalar va qutblar atrofida „qutbiy doʻppilar“ deb ataluvchi oq dogʻlar kuzatiladi. Marsning kichik qoramtir dogʻlari „koʻllar“ va „voha“lar deyiladi. Koʻpincha, Mars kanallari shunday „vohalarda“ kesishadi. Och qoramtir joylar — „botqoqlik“, dengizning uchburchaksimon turtib chiqqan joyi „koʻrfaz“ deyiladi. Koʻpchilik „dengizlar“ Marsning janubiy yarim sharida joylashgan. Ularning eng qoramtirlari — Mare Sirenium, Mare Cimmerium, Mare Tirrenium, Syrtis Major, Sabarns sunus bir-biri bilan tutashgan holda 0° dan 30° gacha areografik kengliklar orasida joylashgan. Jan.614 dagi koʻpchilik „koʻrfaz“larning uchi shimoliga yoʻnalgan. Marsda areografik uzunlik Sabaens sunus „koʻrfaz“idan boshlab hisoblanadi. Shimoliy yarim shardagi „dengiz“lar kamdan-kam tutashgan boʻladi. Ularning eng kattasi Mare Acidalinr — uchi janubiyga qaragan uchburchakli qora dogʻ shaklida. Mars dengizlarining rangi va qoramtirlik darajasi mavsumga qarab oʻzgarib turadi. Mars togʻlarining eng balandi 5 km dan ortiq emas. Amerika kosmik kemasi „Mariner-4“ yordamida 1965-yil 15-iyulda olingan Mars sirtining fotosuratlarida Oydagi kabi halqasimon togʻlar (kraterlar) va tizma togʻlarni koʻrish mumkin. Mars sirtida diametri 4 km dan ortiq boʻlgan kraterlar soni 10000 tacha deb taxmin qilinadi. „Mariner-4“da olingan rasmlarda Mars sirtining fotosuratlari keltirilgan. Bunda „Mariner-4“da rasmga olingan joylar ham belgilangan.

Adabiyotlar

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil