Ziyosfera

Arhat

Арҳат (санскритча: अर्हत्) ёки Араҳант (пали:अरहंत्, 𑀅𑀭𑀳𑀦𑁆𑀢𑁆) – буддизмда мавжудотнинг моҳиятига чуқур идрок этган, Нирванага эришган ва тугалмас қайта туғилишлар сиклидан озод бўлган шахс ҳисобланади[1][2].

Ушбу тушунчанинг талқини асрлар давомида ўзгариб борган ва турли Буддизм мактаблари ва минтақаларида фарқ қилади. Дастлабки буддизм мактабларида арҳатлик даражасига эришиш ҳақида турли қарашлар мавжуд бўлган. Сарвāстивāда, Кāśяпīя, Маҳāсāṃгҳика, Экавйāваҳāрика, Локоттаравāда, Баҳуśрутīя, Пражñаптивāда ва Cаитика мактаблари арҳатларнинг ютуқларини Буддалик даражасига нисбатан номукаммал деб ҳисоблашган[3][4][5].

Маҳаяна буддизм таълимотлари издошларини Бодҳисаттва йўлини тутишга ҳамда арҳатлар ва śрāвакалар даражасига қайтмасликка чорлайди[6]. Арҳатлар, ҳеч бўлмаганда катта арҳатлар, Тҳеравада буддистлари томонидан кенг қамровда „шахсий озодлик ҳолатидан чиқиб, ўз йўллари билан Бодҳисаттва саъй-ҳаракатларига қўшиладиган“ шахслар сифатида қаралган[7].

Маҳаяна буддизми Ўн саккиз арҳатлар гуруҳини (исмлари ва шахсиятлари билан) Будданинг Маитрея сифатида қайтишини кутаётганлар деб ҳисоблашган. Анъанавий буддизмда ва Буддист санъатида, айниқса Шарқий Осиёда луоҳан ёки лоҳан деб аталадиган 6, 8, 16, 100 ва 500 кишилик бошқа гуруҳлар ҳам учрайди[8][9]. Уларни христиан авлиёлари, Инжилдаги ҳаворийлар ёки диннинг дастлабки шогирдлари ва раҳбарларининг буддист аналоги сифатида кўриш мумкин[8].

Этимологияси

Гоҳяку ракан – арҳатларни тасвирлаган беш юз ҳайкал, Мияжима шаҳридаги Даишō-ин ибодатхонасида

Санскритча сўз бўлган арҳат (Пāḷи араҳант) √арҳ „лойиқ бўлмоқ“ феъл илдизидан келиб чиққан ҳозирги замон сифатдошидир[10]. Жумладан, арҳа" „лойиқ, муносиб“; арҳаṇа" „даъвога эга бўлиш, ҳуқуқли бўлиш“; арҳита" (ўтган замон сифатдоши) „ҳурматли, сиғинилган“[11]. Бу сўз Ṛгведада „лойиқ“ маъносида ишлатилган[12][13].

Маъноси

Дастлабки буддист мактабларида

Буддизмдан олдинги Ҳиндистонда арҳат атамаси (умуман авлиё шахсни билдирувчи) мўжизавий қувват ва риёзат билан чамбарчас боғлиқ эди. Буддистлар ўз арҳатлари ва ҳинд авлиёлари ўртасида кескин фарқ борлигини айтадилар ва мўжизавий қувват энди арҳатнинг ўзига хослиги ёки вазифасининг марказий нуқтаси эмас эди[14].

Дастлабки буддист мактабларида арҳатларнинг нисбий мукаммаллиги ҳақида турли қарашлар мавжуд эди. Маҳāсāṃгҳикалар, масалан, Экавйāваҳāрика, Локоттаравāда[3] Баҳуśрутīя,[15], Пражñаптивāда ва Cаитика[4] мактаблари, буддалар ва бодҳисаттваларнинг транссендентал табиати ва арҳатларнинг хатоликка мойил эканлигини айтиб ўтишган[16]. Cаитикалилар арҳат (śрāвакайāна) идеалидан кўра бодҳисаттва (бодҳисаттвайāна) идеалини юқорироқ баҳолашган ва арҳатларни хатоликка мойил ва ҳали ҳам жаҳолатга бўйсунувчи деб ҳисоблашган[4].

А. К. Wардер фикрига кўра, Сарвāстивāдинлар арҳатлар ҳақида Маҳāсāṃгҳика бўлими билан бир хил позицияни эгаллаб, уларни номукаммал ва хатоликка мойил деб ҳисоблашган[5]. Сарвāстивāдинларнинг Нāгадатта Сūтрасида, Мāра жин Нāгадаттанинг (бҳикṣуṇī бўлган) отасининг шаклини олади ва Нāгадаттани тўлиқ маърифатли будда (самяксаṃбуддҳа) бўлишга интилишнинг ўрнига пастроқ босқич бўлмиш арҳатликка эришиш учун ишлашга кўндиришга уринади:

Шунинг учун Мāра Нāгадаттанинг отасининг ниқобини кийиб, Нāгадаттага шундай деди: „Сизнинг фикрингиз жуда жиддий. Буддаликка эришиш жуда қийин. Будда бўлиш учун юз минг наюта коṭи калпа керак. Бу дунёда кам одам Буддаликка эришади, нега сиз Арҳатликка эришмайсиз? Чунки Арҳатлик тажрибаси нирвāṇа тажрибаси билан бир хил; бундан ташқари, Арҳатликка эришиш осон“[17]

Жавобида, Нāгадатта арҳатликни пастроқ йўл сифатида рад этади: „Будданинг донолиги ўн томондаги бўш макон каби бўлиб, чексиз одамларни маърифатга етказади. Аммо Арҳатнинг донолик даражаси пастроқдир.“[17] Кāśяпīя мактаби ҳам Сарвāстивāдинлар ва Маҳāсāṃгҳика мазҳабларининг қарашларига ўхшаб, арҳатларни хатоликка мойил ва номукаммал деб ҳисолаган.[5] Кāśяпīйинлар арҳатлар нафсни йўқ қилмаган, уларнинг „мукаммаллиги“ тўлиқ эмас ва уларнинг ўз йўлидан қайтиши мумкин, деб ишонишган[5].

Изоҳлар

Манбалар

  1. ↑ „арҳат | Буддҳисм | Британниcа“. www.британниcа.cом.
  2. ↑ Wардер 2000, с. 67.
  3. ↑ 3,0 3,1 Баруаҳ, Бибҳути. Буддист мактаб ва мактабчиликлари. 2008. п. 446
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Среэ Падма. Барбер, Антҳонй W. Андхрадаги Кришна дарёси водийсида Буддизм. 2008. п. 44
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Wардер, А. К. Ҳинд Буддизми. 2000. п. 277
  6. ↑ Wиллиамс, Паул. Буддҳисм. Вол. 3: Тҳе оригинс анд натуре оф Маҳāйāна Буддҳисм. Роутледге. 2004. п. 119
  7. ↑ Рҳиэ & Тҳурман 1991, с. 102.
  8. ↑ 8,0 8,1 Рҳиэ & Тҳурман 1991, с. 102-119.
  9. ↑ „Сихтеэн Арҳац ат Шенгйин Темпле-- тҳе 15тҳ: Ажита Арҳат: Ши лиу зун зҳе хианг: 16 Лоҳанс: А ши дуо зун зҳе хианг бинг зан: Шенг йин си ши лиу зун зҳе хианг ди ши wу“ (эн). Чинесе Руббингс Cоллеcтион - CУРИОСитй Дигитал Cоллеcтионс. 2019-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-август.
  10. ↑ Wҳитней, Д. W. Санскрит тилининг илдизлари, феъл шакллари ва асосий ҳошалари
  11. ↑ Мониэр-Wиллиамс Санскритча-Инглизча луғати
  12. ↑ РВ 1.4.47, 2.5.51
  13. ↑ Ричард Гомбрич, 2009, Буддҳа нима ўйлаган, Эқуинох: Лондон, пп. 57–58.
  14. ↑ Ричард Киэcкҳефер, Георге Д. Бонд. „Авлиёлик: Дунё динларидаги кўринишлари“ 1988. пп. 159-160.
  15. ↑ Wалсер, Жосепҳ. Контекстда Нāгāржуна: Маҳāйāна Буддизми ва Эрта Ҳинд Маданияти. 2005. п. 218.
  16. ↑ Баруаҳ, Бибҳути. Буддист мактаб ва мактабчиликлари. 2008. п. 48.
  17. ↑ 17,0 17,1 Калупаҳана, Давид. Буддист фикри ва маросими. 2001. п. 109

Адабиётлар

Қўшимча ўқиш учун

  • Аддисс, Степҳен. Тҳе Арт оф Зен: Паинтингс анд Cаллиграпҳй бй Жапанесе Монкс, 1600–1925. Неw Ёрк: Ҳ. Н. Абрамс. 1989.
  • Бодҳи, Бҳиккҳу (эд.) (2005). Ин тҳе Буддҳаъс Wордс: Ан Антҳологй оф Дисcоурсес фром тҳе Пāли Cанон. Бостон: Wисдом Пубс. ИСБН 0-86171-491-1.
  • Буш, Сусан, анд Ҳсио-ен Шиҳ. Эарлй Чинесе Техц он Паинтинг. Cамбридге, Массачусетц: Публишед фор тҳе Ҳарвард-Енчинг Институте бй Ҳарвард Университй Пресс. 1985.
  • Жоо, Бонг Сеок, „Тҳе Арҳат Cулт ин Чина фром тҳе Севентҳ тҳроугҳ Тҳиртеэнтҳ Cентуриэс:Нарративе, Арт, Спаcе анд Ритуал“ (ПҳД дисс., Принcетон Университй, 2007).
  • Каи-ман. 1986. Тҳе Иллустратед 500 Ло Ҳан. Ҳонг Конг: Преcиоус Арт Публиcатионс.
  • Катз, Натҳан. Буддҳист Имагес оф Ҳуман Перфеcтион: Тҳе Араҳант оф тҳе Сутта Пиṭака Cомпаред wитҳ тҳе Бодҳисаттва анд тҳе Маҳāсиддҳа. Делҳи: Мотилал Банарсидасс. 1982.
  • Кент, Ричард К. „Депиcтионс оф тҳе Гуардианс оф тҳе Лаw: Лоҳан Паинтинг ин Чина“. Ин Латтер Дайс оф тҳе Лаw: Имагес оф Чинесе Буддҳисм, Марша Wеиднер, 183–213. Н.п.:Университй оф Ҳаwаии Пресс, 1994.
  • Кҳантипало, Бҳиккҳу (1979). Баннер оф тҳе АраҳантКандй, Сри Ланка: Буддҳист Публиcатион Соcиэтй. ИСБН 978-955-24-0311-8.
  • Кҳантипало, Бҳиккҳу (1989). Буддҳа, Мй Рефуге: Cонтемплатион оф тҳе Буддҳа басед он тҳе Пали Суттас. Кандй, Сри Ланка: Буддҳист Публиcатион Соcиэтй. ИСБН 955-24-0037-6.
  • Лауфер, Бертҳолд. „Инспиратионал Дреамс ин Эастерн Асиа“. Тҳе Жоурнал оф Америcан Фолклоре 44, но. 172 (1931): 208–216.
  • Левине, Грегорй П. А., анд Юкио Липпит. Аwакенингс: Зен Фигуре Паинтинг ин Медиэвал Жапан. Неw Ёрк: Жапан Соcиэтй. 2007.
  • Литтле, Степҳен. „Тҳе Арҳац ин Чина анд Тибет“. Артибус Асиаэ 52 (1992): 255–281.
  • Рҳйс Давидс, Т. W. & Wиллиам Стеде (эдс.) (1921–5). Тҳе Пали Техт Соcиэтй’с Пали–Энглиш диcтионарй. Чипстеад: Пали Техт Соcиэтй. А генерал он-лине сеарч энгине фор тҳе ПЕД ис аваилабле ат ҳттп://дсал.учиcаго.эду/диcтионариэс/пали/.
  • Сеcкел, Диэтрич. „Тҳе Рисе оф Портраитуре ин Чинесе Арт“. Артибус Асиаэ 53, но. 1/2 (1993): 7–26.
  • Танака, Ичимацу. Жапанесе Инк Паинтинг: Шубун то Сесшу. Неw Ёрк: Wеатҳерҳилл. 1972.
  • Тредwелл, Wинифред Реэд. Чинесе Арт Мотивес Интерпретед. Неw Ёрк [этc.]: Г. П. Путнам’с Сонс. 1915.
  • Виссер, Маринус Wиллем де. Тҳе Арҳац ин Чина анд Жапан. Берлин: Оэстерҳелд & Cо. 1923.
  • Wатанабе, Масако. „Гуанхиу анд Эхотиc Имагерй ин Ракен Паинтингс“. Ориэнтатионс 31, но. 4 (2000): 34–42.
  • Wаттерс, Тҳомас. Тҳе Эигҳтеэн Лоҳан оф Чинесе Буддҳист Темплес. Шангҳаи: Келлй анд Wалш. 1925.

Ҳаволалар

Викиомборда „Арҳат“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Arhat" dan olindi