Arilaminlar

Ариламинлар азот атоми билан боғланган радикалларнинг сонига қараб бирламчи, иккиламчи ва учламчи бўлади. Ариламинлар соф ароматик ва алкилароматик аминларга бўлинади. Соф ароматик аминларда азот атоми фақат ароматик радикал билан, алкилароматик аминларда эса ароматик ва алифатик радикаллар билан боғланган.

Ароматик аминлар тривиал ва систематик номенклатураларга биноан номланади. Систематик номенклатурада амино олд қўшимчаси ва арен номидан ёки радикал номига амин (диамин) сўзини қўшиш билан ҳосил қилинади.C₇Ҳ₉Н таркибли ариламин 5та изомер (бензиламин, Н-метиланилин, о-, м- ва п-толуидинлар) ҳолида учрайди. Ариламинлар ўзига хос ҳидли, рангсиз суюқлик ёки қаттиқ моддалар бўлиб, сувда ёмон эрийди. Ариламинларда азот атомининг эркин электрон жуфти электронга мойил бензол ҳалқаси билан п, п – туташиш ҳосил қилади. Бундай туташиш туфайли эркин электрон жуфти делокаллашади ва кислоталар билан реаксияга киришганда унинг протонни бириктириб олиш қобилияти пасаяди. Шунинг учун анилин метиламинга нисбатан қарийб миллион марта кучсиз асос бўлиб, унинг сувдаги эритмалари кучсиз (карбонат, сианид, сулфид) кислоталар билан тузлар ҳосил қилмайди, лакмус ва фенолфталеин рангини ўзгартирмайди. Ариламинлар маъдан ва карбон кислоталар билан тузлар ҳосил қилади. Ароматик аминлар галогеналканлар ва спиртлар таъсирида алкиллаш, ангидридлар ва галогенангидридлар билан эса ациллаш реаксияларига киришади.

Бирламчи, иккиламчи ва учламчи ароматик аминлар нитрит кислота билан реаксияга турлича киришади.

Бирламчи ариламинлар нитрит кислота билан диазотирлаш реаксиясига киришиб, арендиазоний тузларини ҳосил қилади. Иккиламчи алкилароматик аминлар нитрит кислота билан Н-нитрозоаминларни ҳосил қилади. Учламчи диалкилароматик аминлар нитрит кислота таъсирида п-нитрозобирикмаларни ҳосил қилади.

Ариламинларни галогенлаш ниҳоятда тез боради. Анилинга ҳатто бромли ёки хлорли сув таъсир эттирганда ҳам галоген атомлари ҳалқанинг барча орто- ва пара- ҳолатларини эгаллайди.