Ziyosfera

Arkologiya

Букминстер Фуллер ўзининг гумбазли шаҳар таклифининг чизмаси билан

Аркология, „архитектура“ ва „экология“ атамаларининг йиғиндиси[1] — бу жуда зич жойлашган ва экологик жиҳатдан кам таъсир кўрсатадиган инсон яшаш жойлари учун меъморий дизайн тамойилларини яратиш соҳаси.

Бу атама 1969-йилда архитектор Паоло Солери томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, у тугалланган аркология турли хил турар-жой, савдо ва қишлоқ хўжалиги об’эктлари учун жой беради, шу билан бирга инсоннинг атроф-муҳитга индивидуал таъсирини камайтиради. Бу тузилмалар асосан фаразий эди, чунки ҳеч қандай аркология, ҳатто Солерининг ўзи тасаввур қилгани ҳам ҳали қурилмаган.

Консепсия турли илмий фантастика муаллифлари томонидан оммалашган. Ларри Нивен ва Жерри Поурнелле ўзларининг 1981-йилда чоп этилган „Содиқлик қасамёди“ романида аркологиянинг батафсил тавсифини беришган. Уилям Гибсон бу атамани 1984-йилда чоп этилган „Нейроманcер“ киберпунк романида талқин қилди. Бу ерда ҳар бир корпорациянинг ўзига хос шаҳарлари бор, улар аркологиялар деб номланади. Яқинда „Нейтрониум Алчемист“ филмидаги Питер Хемилтон ва "Сув пичоғи" филмидаги Паоло Баcигалупи каби муаллифлар ўзларининг сенарийларининг бир қисми сифатида аркологиядан аниқ фойдаланганлар. Улар кўпинча мустақил ёки иқтисодий жиҳатдан ўзини ўзи таъминлайдиган сифатида тасвирланади.

Ривожланиши

Аркология шунчаки катта бинодан ажралиб туради, чунки у ҳар қандай экотизимга инсон яшашининг таъсирини камайтиришга мўлжалланган. У ўз-ўзидан барқарор бўлиши мумкин, фаровон ҳаёт учун мавжуд ресурсларнинг барчасини ёки кўп қисмини ишлатади: энергия, иқлим назорати, озиқ-овқат ишлаб чиқариш, ҳаво ва сувни сақлаш ва тозалаш, канализация тозалаш ва бошқалар. Аркология бу нарсаларни катта аҳолига етказиб бериш учун мўлжалланган. Аркология шаҳар инфратузилмасини ўзидан ташқари бошқа шаҳар муҳитлари билан ишлаш ва боғлаш учун таъминлайди.

Аркология инсоннинг табиий ресурсларга таъсирини камайтириш учун таклиф қилинган. Аркология дизайнлари анъанавий қурилиш ва қурилиш техникасини жуда катта, аммо амалий лойиҳаларда қўллаши мумкин, бунинг учун бошқа йўллар билан эришиш қийин бўлган пиёда миқёсидаги иқтисодларга эришиш мумкин.

Франк Ллойд Wригҳт Броадаcре Сити[2] номланган дастлабки версияни таклиф қилди, аммо аркологиядан фарқли ўлароқ, унинг ғояси нисбатан икки ўлчовли ва йўл тармоғига боғлиқ. Wригҳтнинг режасида иқтисодиётни қўллаб-қувватлайдиган транспорт, қишлоқ хўжалиги ва савдо тизимлари тасвирланган. Танқидчиларнинг таъкидлашича, Wригҳтнинг ечими аҳоли ўсишини ҳисобга олмаган ва АҚШга қараганда қатъийроқ демократияни назарда тутди.

Букминстер Фуллер Шарқий Сент-Луис, Иллинойс штатидаги уй-жой муаммоларини ҳал қилиш учун 125 000 сиғимга эга бўлган Олд Ман Ривер’с Cитй лойиҳасини таклиф қилди.

Паоло Солери кейинги ечимларни таклиф қилди ва „аркология“ атамасини киритди[3]. Солери икки ўлчовли шаҳар тарқалишига қарши курашиш, транспорт ва бошқа энергия сарфини тежаш учун шаҳар тузилмаларини уч ўлчовда сиқиш усулларини тасвирлайди. Wригҳт сингари, Солери ҳам транспорт, қишлоқ хўжалиги ва савдо соҳаларида ўзгаришларни таклиф қилди. Солери ресурсларни истеъмол қилиш ва такрорлашнинг қисқаришини, мелиоратив ҳолатини ўрганиб чиқди. Шунингдек, у кўпчилик шахсий транспортни бекор қилишни таклиф қилди. Солери кўпроқ „тежамкорлик“ тарафдори бўлиб, умумий ижтимоий ресурслардан, жумладан, жамоат транспортидан (ва оммавий кутубхоналардан) кўпроқ фойдаланишни ёқлади.

Шу каби реал лойиҳалар

Аркосанти шаҳри

Аркосанти — экспериментал „аркология прототипи“, 1970-йилдан бери Аризона марказида қурилаётган намойиш лойиҳаси. Паоло Солери томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, унинг асосий мақсади Солерининг шахсий дизайнларини намойиш этиш, унинг пиёдалар учун қулай шаҳар шаклини яратиш учун аркология тамойилларини қўллашдир.

Дунёнинг кўплаб шаҳарлари Токио ва Шанхай яқинидаги Донгтан каби аркология консепсиясининг дизайн тамойилларига риоя қилган ҳолда лойиҳаларни таклиф қилишди[4]. Донгтан лойиҳаси барбод бўлган бўлиши мумкин. У 2010-йилда Шанхай Бутунжаҳон кўргазмаси учун очилмади[5].

МcМурдо стансияси

Америка Қўшма Штатлари Антарктика дастурининг МакМурдо стансияси ва Антарктидадаги бошқа илмий тадқиқот стансиялари аркологиянинг технологик жиҳатдан ривожланган, нисбатан ўзини ўзи таъминлайдиган инсон жамоаси сифатидаги машҳур тушунчасига ўхшайди. Антарктика тадқиқот базаси ҳар йили ташриф буюрадиган 3000 га яқин ходимлар учун яшаш ва кўнгилочар қулайликлар яратади. Унинг узоқда жойлашганлиги ва аҳолини оғир муҳитдан ҳимоя қилиш учун зарур бўлган чора-тадбирлар унга изоляцион хусусият беради. Стансия ўзини ўзи таъминлай олмайди — АҚШ армияси 30 000 куб метр (8 000 000 гал) ёқилғи ва „Деэп Фреэзе“ операцияси орқали қайта таъминлаш учун[6]  11 миллион фунт (5.0 кт) таъминот ва асбоб-ускуналарни етказиб беради. Халқаро шартномага кўра, у атрофдаги экотизимга зарар етказмаслиги керак.

Бегич миноралари

Бегич Тоwерс Аляскадаги Уиттиэрнинг деярли барча аҳолисини қамраб олувчи кичик миқёсдаги аркология каби ишлайди. Бинода турар-жой бинолари, шунингдек, полиция бўлими, озиқ-овқат дўконлари ва шаҳар идоралари мавжуд. Wҳиттиэр бир вақтлар Буcкнер биноси деб номланувчи иккинчи иншоот билан фахрланган. Букнер биноси ҳали ҳам мавжуд, аммо 1969-йилги зилзиладан кейин яшаш учун яроқсиз деб топилган[7].

Оммавий маданиятда

Ҳақиқий аркологияларни қуриш бўйича таклифларнинг аксарияти молиявий, таркибий ёки консептуал камчиликлар туфайли муваффақияцизликка учраган. Шунинг учун аркологиялар асосан бадиий асарларда учрайди[8][9].

  • Роберт Силвербергнинг „Тҳе Wорлд Инсиде“ асарида 75 миллиардлик дунё аҳолисининг аксарияти „урбмонс“ деб номланган улкан осмонўпар биноларда яшайди, уларнинг ҳар бири юз минглаб одамларни ўз ичига олади. Урбмонлар „буржлар“ шаклида жойлашган. Ҳар бир урбмон 40 га яқин қаватли „маҳалла“ларга бўлинган. Аҳолининг барча эҳтиёжлари бино ичида таъминланади – озиқ-овқат ташқарида етиштирилади ва бинога келтирилади – шунинг учун ташқарига чиқиш ғояси бид’атдир ва ақлдан озиш белгиси сифатида қаралади[10]. Китоб аҳоли зичлиги ниҳоятда юқори бўлган пайтда инсон ҳаётини ўрганиш натижасида дунёга келган.
  • Яна бир муҳим мисол — 1981-йилда Ларри Нивен ва Жерри Поурнелнинг „Оатҳ оф Феалтй“ романи бўлиб, унда Лос-Анжелес аҳолисининг бир қисми аркологияга ўтган. Сюжет аркологиянинг ичида ва ташқарисида юзага келадиган ижтимоий ўзгаришларни намойиш этади. Шундай қилиб, аркология шунчаки сюжет қурилмаси эмас, балки танқид мавзусидир[11].
  • Сим Cитй 2000 шаҳар қуриш видеоўйинида шаҳарнинг инфратузилма эҳтиёжларини камайтирадиган мустақил аркологиялар қурилиши мумкин[12][13].

Манбалар

  1. ↑ Солери, Паоло (1973), Тҳе Бридге Бетwеэн Маттер & Спирит ис Маттер Беcоминг Спирит; Тҳе Арcологй оф Паоло Солери, Гарден Cитй, Неw Ёрк: Анчор Боокс, 46-бет, ИСБН 978-0-385-02361-0.
  2. ↑ Wригҳт, Франк Ллойд, „Ан Органиc Арчитеcтуре“
  3. ↑ Солери, Паоло, „Арcологй: Тҳе Cитй ин тҳе Имаге оф Ман“
  4. ↑ Кане, Франк. „Бритиш то ҳелп Чина буилд 'эcо-cитиэс'“. Тҳе Гуардиан (2005-йил 6-ноябр). Қаралди: 2010-йил 25-апрел.
  5. ↑ Фред Пеарcе. „Греэнwаш: Тҳе дреам оф тҳе фирст эcо-cитй wас буилт он а фиcтион“. тҳе Гуардиан (2009-йил 23-апрел).
  6. ↑ Модерн Марвелс: Суб-Зеро. Тҳе Ҳисторй Чаннел.
  7. ↑ „Эверёне Ин Тҳис Аласкан Тоwн Ливес Ин Тҳе Саме Буилдинг“. дигг.cом.
  8. ↑ Аш, Тҳеодоре (2014) Неоарcологй
  9. ↑ Тате, Карл (Жулй 5, 2013) „Инсиде Арcологй, тҳе Cитй оф тҳе Футуре (Инфограпҳиc)“ Ливе Сcиэнcе
  10. ↑ Силверберг, Роберт (1971). Тҳе Wорлд Инсиде. Неw Ёрк: Доубледай. пп. 3-4.
  11. ↑ Сеэд, Давид (2011) Сcиэнcе Фиcтион: А Верй Шорт Интродуcтион
  12. ↑ Луке Плункетт. „Тҳе Реал Сторй Беҳинд Сим Cитй'с Арcологиэс“. Котаку (2011-йил 11-июл).
  13. ↑ Алех Ҳерн. „Тҳе депрессинг субурбанисатион оф СимCитй“. Неw Статесман (2013-йил 14-март).

Адабиётлар

  • Солери, Паоло . Аркология: Инсон қиёфасида шаҳар . 1969: Кембриж, Массачусец, МИТ Пресс.

Ҳаволалар

Викиомборда „Аркология“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.

"Аркология" ва „гиперструктура“ дан фойдаланиш 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Arkologiya" dan olindi