Арман-татлар (арманча: հայ-թաթեր – ҳай-татер) – насроний Тат тилида сўзлашувчи алоҳида гуруҳ. Арманлар тарихан Жанубий Кавказнинг ҳозирги Озарбайжон Республикасини ташкил этувчи шарқий қисмларида яшаган[1]. Борис Миллер ва Играр Алиев каби тат тилини тадқиқ қилувчи олимларнинг кўпчилиги арман-татларнинг тил ўзгаришидан этник арманлар эканлигига ва тат тилини биринчи тил сифатида қабул қилишига қўшилади[2]. Бу, бир томондан, Миллернинг тадқиқотлари давомида ўзларини арман деб билишларини таъкидлаган Арман-татларнинг ўзини-ўзи идентификация қилишлари, шунингдек, уларнинг диалектларининг баъзи лингвистик хусусиятлари билан изоҳланади[3]. Арман-татлар илгари Озарбайжондаги Мадраса ва Килварда яшаган, аммо деярли бутунлай Арманистон ва Россияга кўчиб ўтган[1].

Тарихи

Адам Олеариус 1637-йилда тарихий Ширвон (ҳозирги марказий Озарбайжон) вилояти бўйлаб саёҳат қилиб, Шамахи шаҳрида арманлар жамияти мавжудлигини эслатиб ўтган. „ўз тилига эга бўлган“, балки „Ширвондаги барча одамлар каби туркий тилида гапирган“[4]. 1925-йилда Шамахига ташриф буюрган ва ўрта аср арман черкови харобалари тасвирланган археолог Владимир Сисоев Шамахи ва унинг атрофида арманларнинг биринчи манзилгоҳини ХВИ аср охири ёки ХВИИ аср бошлари деб ҳисоблаган маҳаллий аҳоли билан суҳбатлар ўтказди[5]. Тарихан тоғли Ширвон Тат-Озарбайжонлар аралаш аҳоли яшайдиган ҳудуд бўлиб, биринчиси аста-секин иккинчисига ўзлаштирилди.

Олеариус, Бокиханов ва Миллер Ширван арманлари орасида ассимиляциянинг юқори сур’атини қайд этишган, баъзилари мусулмон динини қабул қилган ва кўпчиликда тарқалиб кетган (бу ХВИИИ асргача давом этган) ва бошқалар христиан бўлиб, тат тилига ўтишган[5]. 20-аср бошларига келиб, тат тилида сўзлашувчи насроний арманлар яшашни давом эттирган фақат иккита қишлоқ бор эди: Мадраса ва Килвар. Арман-татларнинг келиб чиқишига келсак, Миллер эпископ Месроп Смбатяннинг сўзларидан иқтибос келтирган ҳолда, уларнинг ҳеч бўлмаганда баъзи гуруҳлари ХВИИИ асрда Қорабог'дан келган муҳожирлар эканлигини таъкидлайди[3]. Килварлик арманлар Эдессадан (ҳозирги Санлиурфа, Туркия) ўрта асрлик муҳожирлардан келиб чиққанликларини даъво қилишган[6]. Миллер жанубий тат лаҳжалари ва арман-тат лаҳжаларини таққослаб, Мадраса арманлари Апшерон ярим оролидан эрта кўчиб келган бўлиши мумкин деган хулосага келди, бу ерда насронийлар жамиятининг мавжудлиги тарихан тасдиқланган. Гаражаллй аҳолиси каби илгари тат тилига ўтган баъзи арман-татлар ХВИИИ аср охирига келиб Озарбайжон тилига ўтишган[3].

1796-йилда Валериан Зубов бошчилигидаги 1796-йилги форс экспедициясидан сўнг Килвар ва Талабининг кўпчилик аҳолиси ҳамда Гаражаллининг баъзи аҳолиси, жами 50 га яқин оилалар ўзлари билан бирга қўшинларини қўшиб кетишга қарор қилишди ва Россиянинг ҳозирги Ставропол ўлкаси ҳудудида Эдиссиа қишлоғига (ўз ота-боболари келган деб ҳисоблаган Эдесса шаҳридан кейин) асос солган[6]. 1926-йилда улар ҳали ҳам тат ҳақида яхши билимга эга бўлиб, маҳаллий аҳоли томонидан „малаханцй“ (тат тилидан „мал хон“, яъни „хон“, яъни улар Қуба хонлигининг бўйсунувчиси бўлган") деб аталган[3]. Бошқа манбаларга кўра, Эдиссия арманлари Қизляр чеккасида яшовчилар билан бир қаторда, улар „бизимжа“ („бизнинг нутқимиз“) деб атаган туркий иборасида сўзлашган[7][8][9].

Қолган арман-татлар Биринчи Қорабоғ урушигача Мадраса ва Килварда яшаб, Арманистонга кетишга мажбур бўлдилар. Мадраса арманлари дастлаб Арманистоннинг озарбайжонлар яшовчи Шидли қишлоғи аҳолиси билан аҳоли алмашишни режалаштирган эди, бироқ Арманистондаги Спитак зилзиласи қишлоқни вайрон қилгани бу режани амалга ошириб бўлмайдиган қилиб қўйди. 1989-йилда улар биргаликда Арманистоннинг Арагацотн вилоятига кўчиб ўтишди ва у ерда Дпреванк қишлоғига асос солишди[10][6].

Тили

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Добрушина, Нина „Лангуагес анд Соcиолингуистиcс оф тҳе Cауcасус“, . Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Лангуагес оф тҳе Cауcасус. Охфорд Университй Пресс, 2021 — 7-бет. „(...) анд тҳе неарлй эхтинcт Чристиан Тац (пʰарсерен; Армено-Тат; формерлй ин Мадраса анд Килвар ин Азербаижан, бут мовед то Армениа анд Руссиа).“ 
  2. ↑ Соутҳwестерн Ираниан лангуагес.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Борис Миллер. Тац: Тҳеир Сеттлемент анд Диалеcц. Азербаижан Ресеарч анд Студй Соcиэтй. Баку, 1929.
  4. ↑ Адам Олеариус. Травелс оф тҳе Амбассадорс сент бй Фредериc, Дуке оф Ҳолстеин, то тҳе Греат Дуке оф Мусcовй анд тҳе Кинг оф Персиа. Боок ИВ. Чаптер 20.
  5. ↑ 5,0 5,1 С. Гучман. Сторй оф Тҳреэ Шамакҳи Иcонс (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-07-08 санасида архивланган); п. 113
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Артем Двинов. Ставропол Краи Арменианс Маркинг 210тҳ Анниверсарй оф Эдиссиа (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-04-19 санасида архивланган). Кавказскй Узел. 2 Септембер 2007. Ретриэвед 15 Жулй 2012.
  7. ↑ В. Викторин. Тҳе Cаспиан Ареал (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-12-25 санасида архивланган).
  8. ↑ Ҳоw Арменианс Перcеиве Тҳемселвес.
  9. ↑ Эдессианс' Соcиал Лифе.
  10. ↑ Фром ҳоусе то ҳоусе. 168 Ҳоурс. 17 Деcембер 2005.