Ziyosfera

Arman genotsidi

Цицернакаберд — арман геноциди қурбонлари учун ёдгорлик мажмуаси

Арман геноциди (арманча: Հայոց Ցեղասպանություն, туркча: Эрмени сойкıрıмı — арман геноциди, туркча: Эрмени Кıрıмı — арман қирғини; арман Մեծ Եղեռն - Буюк ваҳшийлик) — геноцид[1][2], 1915—йилда уюштирилган ва амалга оширилган. 1923–йилгача давом этган баъзи манбаларга кўра, Усмонли империяси ҳокимияти томонидан назорат қилинадиган ҳудудларда армангеноциди амалга оширилган. Геноцид қириб ташлаш ва мажбуран депортация қилиш[3], шу жумладан муқаррар ўлимга олиб келадиган шароитларда тинч аҳолини кўчириш[2][4][5][6] орқали амалга оширилди. Депортацияни талаб қилувчи ёзма буйруқлар билан бир қаторда, Ички ишлар вазирлиги ва „Бирлик ва тараққиёт“ партияси Марказий қўмитаси арман кўчманчиларини қирғин қилиш тўғрисида оғзаки махфий буйруқлар тарқатган[4]. Бу сиёсатнинг мақсадларидан бири Арман аҳолисини Усмонли империясининг олтита „Арман вилояти“дан тўлиқ тозалаш бўлган[4].

Арман геноциди бир неча босқичда амалга оширилган: Усмонли армияси хизматидаги арман аскарларини қуролсизлантириш, ҳарбий ҳаракатлар билан чегарадош ҳудудлардан арманларни танлаб депортация қилиш, бадарға қилиш тўғрисидаги қонуннинг қабул қилиниши, оммавий сургун ва қотиллик кабилар шулар жумласидандир.

Геноциднинг асосий ташкилотчилари ёш турклар раҳбарлари Меҳмед Талаат Пошо, Аҳмад Жемал Пошо ва Энвер Пошо, шунингдек, „Махсус ташкилот“ раҳбари Беҳаэддин Шакир ҳисобланган. Арман геноциди билан бир вақтда Усмонли империясида Оссурия геноциди ва Понтик юнон геноциди содир бўлган.

„Геноцид“ атамаси унинг муаллифи Рафаэл Лемкин томонидан Усмонлилар империясидаги арманлар ва фашистлар Германияси томонидан босиб олинган ҳудудларда яҳудийларнинг оммавий қирғин қилинишига ишора қилиш учун таклиф қилинган. Арман геноциди тарихда Холокостдан кейин иккинчи энг кўп ўрганилган геноцид акти ҳисобланади. Иттифоқчи давлатларнинг (Буюк Британия, Франсия ва Россия) 1915—йил 24—майдаги қўшма декларациясида тарихда биринчи марта арманларнинг қирғинлари Бутун инсоният аҳлига қарши жиноят сифатида эътироф этилди[7][8].

Туркия ва Озарбайжон, шунингдек, ушбу мамлакатларнинг расмий тарихшунослиги геноцид фактини инкор этади, аммо ҳозир кўплаб арман қурбонларини тан олган ҳисобланади.

Тарихий жараён

Британниcа энсиклопедиясига кўра тарихий Арманистон. Катта Арманистон ҳудуди тўқ сариқ рангда, Византия Арманистони ёки Кичик Арманистон яшил рангда, Киликия Арманистони бинафша рангда, Арманистон Республикаси сариқ рангда кўрсатилган.

Арман этноси милоддан аввалги ВИ асрга келиб шаклланган бўлиб, улар Арман тоғлари ҳудудида (ҳозирги Озарбайжон, Арманистон, Эрон ва Туркия ҳудудлари) жойлашган[9].

Тарих давомида Европа ва Осиё чорраҳасида жойлашган Арманистон устидан назорат минтақа давлатларининг сиёсатида асосий рол ўйнаб берган . Асосий савдо йўллари чорраҳасида[10] ва йирик ипак ва бошқа муҳим маҳсулотлар ишлаб чиқариш марказларига яқин бўлган Арманистон тоғлиги доимий ҳарбий тўқнашувлар ва ҳалокатли ҳудудлар маркази бўлиб келган[11][12].

Милоддан аввалги ИИ асрга келиб арманлар қирол Арташес И ҳукмронлиги остида бирлашиб, Катта Арманистон давлатини ташкил қилдилар. У Буюк Қирол Тигран ИИ даврида, унинг империясининг чегаралари ғарбда Фурот, Ўрта ер денгизи ва Фаластиндан шарқда Каспий денгизигача кенгайган пайтда энг катта ҳудудга эга бўлган эди. ИВ асрнинг бошида Арманистон христианликни давлат дини сифатида расман қабул қилган биринчи давлат бўлди, арман алифбоси олим Месроп Маштоц томонидан 405—йилда яратилган, Инжил эса В асрнинг биринчи ярмида арман тилига таржима қилинган. Христианликнинг қабул қилиниши арман этносини бўлиниб, давлатчилик йўқолганидан кейин бирлаштирган ҳал қилувчи омил бўлган, арман апостол черкови эса миллий ҳаётнинг энг муҳим институт бўғинига айланган. 428-йилда Буюк Арманистон қуладии ва ВИИ асргача Ғарбий Арманистонни Византияликлар, Шарқни эса форслар бошқарган эди. ВИИ асрнинг ўрталаридан Арманистон ҳудудининг катта қисми араблар томонидан бошқарилган. 860-йилларда Арманистон қироллиги Багратийлар сулоласи ҳукмронлиги остида ўз мустақиллигини тиклаган. 1045—йилда Византияликлар Арманистон пойтахти Анини эгаллаб олишди. 1080-йилда княз Рубен И Арманистон Киликия давлатига асос солди, 1198—йилда княз Левон ИИ қирол унвонини олди. 1375—йилда Миср мамлуклар давлати Киликияни эгаллаб олишди, натижада мустақил Арманистон давлати яна қулади. Келажакда арман давлатчилигининг қолдиқлари фақат Тоғли Қорабоғ (Хамса меликдом) ва Сюник (Зангезур) да сақланиб қолди. Асрлар давомида тарихий Арманистон ҳудудига мусулмонларнинг (араб аббосийлар, салжуқийлар ва ўғуз турклари, форслар) кўплаб босқинлари, шунингдек, ҳалокатли урушлар пайтида насронийликдан воз кечишни истамаган арманларнинг диний қарама-қаршилиги ва арманларнинг мажбурий оммавий миграциялари минтақа аҳолисининг этник таркибида кучли ўзгаришларга олиб келди — арман аҳолисининг сони камайишга юз тутди[2][13][2].

Усмонлилар империяси аҳолиси ва терминологияси

Арман аҳолисининг Усмонли империясининг шарқий ҳудудларига (Ғарбий Арманистон) жойлаштирилиш харитаси. 1896-йил.

ХИХ аср охирида Усмонли империясининг аҳолиси этник жиҳатдан хилма-хил бўлган. Усмонли империясининг таркибига бир қанча мусулмон этник гуруҳлари кирган: турклар, курдлар, араблар, черкеслар ва Шимолий Кавказдан келган бошқа халқлар, насроний этник гуруҳлар орасида арманлар, юнонлар, болгарлар билан ажралиб турар эди. Ушбу ҳудудларда Яҳудийлар ва бошқа халқларнинг вакиллари ҳам яшаган.

ХХ аср бошларигача „турк“ (турк) этноними кўпинча камситувчи маънода қўлланган. „Турк“ Анадолудаги туркийзабон деҳқонларга берилган ном бўлиб, уларнинг жаҳолатига нисбатан нафрат билан ишора қилинган (масалан, каба тüрклер „қўпол турклар“). ХХ аср бошларида ёш туркларнинг ҳокимият тепасига келиши билан турк миллатчилиги сиёсати янада яққол намоён бўлди, пантуркизм расмий мафкурага айланди, „турк“ этноними ўзининг салбий маъносини йўқотди.

Биринчи жаҳон уруши давридаги Усмонли қўшинлари таркибига Усмонли султонларига бўйсунадиган деярли барча халқларнинг вакиллари, шу жумладан арманлар ҳам бор эди. Биринчи жаҳон уруши тугагунга қадар империянинг давлат институтларини тавсифлашда асосан „усмонли“ ёки „усмонли“ атамалари қўлланади, камроқ „турк“ — гарчи бу рус тарихшунослигида қабул қилинган ном бўлса ҳам (масалан, Россия-Туркия уруши (1877—1878).

Усмонлилар империяси ва арман масаласи

6 та арман вилаяти кўрсатилган.Кичик Осиё, Туркия. 1903-йил харитаси

Усмонли империясининг арманлари мусулмон бўлмагани учун иккинчи даражали фуқаролар — зиммийлар ҳисобланган. Арманларга қурол олиб юриш тақиқланган ва кўпроқ солиқ тўлашга мажбур бўлган. Христиан арманлар судда гувоҳлик бериш ҳуқуқига эга бўлмаган.

Арманистон аҳолисининг 70% камбағал деҳқонлар бўлишига қарамай, мусулмон аҳолиси орасида айёр ва муваффақиятли арманнинг катта тижорат қобилиятига эга бўлган стереотипи кенг тарқалган эди. Ўз навбатида, бойиб кета олган арманларнинг доимий равишда мусулмон аҳолисининг ғазабини келтириб чиқарди[14]. Арманларга бўлган душманлик шаҳарлардаги ижтимоий муаммоларнинг ҳал этилмаганлиги ва қишлоқ хўжалигидаги ресурслар учун кураш туфайли кучайди. Бу жараёнлар Кавказдан (Кавказ уруши ва 1877—1878-йиллардаги рус-турк урушидан кейин) ва янги ташкил этилган Болқон давлатларидан, шунингдек, Қрим татарларидан муҳожирлар, мусулмон қочқинлар оқими билан мураккаблашди. Христианлар томонидан ўз юртларидан қувилган қочқинлар ўзларининг нафратларини маҳаллий насронийларга ўтказдилар. Бу эса усмонлилар империясида арман масаласининг пайдо бўлишига олиб келди.

1882-йилда Арзирум вилоятида арманларни курд ва бошқа кўчманчи қабилалар томонидан амалга оширилган талончиликдан ҳимоя қилиш учун биринчи арман уюшмаларидан бири „Қишлоқ хўжалиги жамияти“ ташкил этилди. 1887-йилда Хнчакян социал-демократик партияси вужудга келди, унинг мақсади Турк Арманистонини инқилоб орқали барча этник гуруҳлар иштирокида озод қилиш ва мустақил социалистик давлат яратиш эди. Ниҳоят, 1890-йилда Тифлисда энг радикал Дашнаксутюн партиясининг биринчи қурултойи бўлиб ўтди. Партия дастури Усмонли империяси таркибида мухториятни, аҳолининг барча гуруҳлари учун эркинлик ва тенгликни назарда тутган, ижтимоий қисмида эса янги жамиятнинг асосий элементлари сифатида деҳқон коммуналарини яратишга асосланган эди.

1894—1896-йилларда арманларнинг қирғинлари

Арзирумдаги қирғин, 1895-йил

1894—1896-йилларда ўнлаб, ҳатто юз минглаб арманларнинг ҳаётига зомин бўлган қирғинлар учта асосий эпизодни ўз ичига олади: Сасундаги қирғин, 1895-йилнинг куз ва қиш ойларида империя бўйлаб арманларнинг қирғинлари.

Сасун вилоятида курд раҳбарлари арман аҳолисига солиқ тўлашди. Шу билан бирга, Усмонли ҳукумати курдларнинг талон-торож қилиш фактларини ҳисобга олган ҳолда, авваллари кечирилган давлат солиқ қарзларини қайтаришни талаб қилди. Усмонли расмийлари арманлардан солиқ тўлашни талаб қилишди, аммо қаршиликка дуч келишди. Бунинг натижасида камида 3000 киши ҳалок бўлди. Буюк Британия, Франсия ва Россия элчилари тергов комиссиясини тузишни таклиф қилишди, аммо бу таклиф Порте томонидан рад этилди.

Султон Абдул-Ҳамид ИИ карикатураси, „Ле Рире“, 29-май, Париж, 1897-йил

Арман муаммоларининг ҳал қилинмаганига норозилик билдирган хнчакистлар 1895-йил сентябр ойида катта намойиш ўтказишга қарор қилишди. Бошланган тўқнашув натижасида ўнлаб арманлар ҳалок бўлди, юзлаб одамлар яраланди. Полиция арманларни қўлга олиб, дастурий таъминот — Истанбулдаги исломий таълим муассасалари талабаларига топширди, улар уларни ўлдирганларича калтакладилар. Қирғин 3-октябргача давом этди. 8—октябр куни Трабзонда мусулмонлар мингга яқин арманни ўлдириб, тириклайин ёқиб юборди. Бу воқеа Шарқий Туркияда: Эрзинжон, Эрзурум, Гумушхон, Байбурт, Урфа ва Битлисда Усмонли ҳукумати томонидан уюштирилган арманларнинг бир қатор қирғинларидан хабар берар эди.

Дашноқлар оммавий ҳаракатлардан тийилишганига қарамай, 1895-йилги қирғин уларни Истанбулдаги Усмонли банки биносини эгаллашга қарор қилишига олиб келди. 1896-йил 26-августда яхши қуролланган дашноқлар гуруҳи Усмонли банки биносини эгаллаб, европалик ходимларни гаровга олди ва банкни портлатиш билан таҳдид қилиб, Туркия ҳукуматидан ваъда қилинган сиёсий ислоҳотларни амалга оширишни талаб қилди. Музокаралар натижасида Россия элчихонаси вакили ва банк директори Эдгар Винсент ҳужумчиларни шахсий хавфсизлик кафолати остида банк биносидан чиқиб кетишга кўндирганлар. Икки кун ичида 6000 дан ортиқ одам ҳалок бўлган.

1894—1896-йиллардаги қирғин қурбонларининг аниқ сонини ҳисоблаб бўлмади. Ўша пайтда Туркияда бўлган лютеран миссионери Иоганнес Лепсиус зўравонлик ҳаракатлари тугашидан олдин немис ва бошқа манбалардан фойдаланган ҳолда қуйидаги статистик маълумотларни тўплади: Ўлдирилган — 88 243 киши, вайрон қилинган — 546 000 киши аҳоли уйлари, шаҳар ва қишлоқлар талон-торож қилинган — 2493 кишиники, ислом динини қабул қилган қишлоқлар — 456 та, ҳаром қилинган черков ва монастирлар — 649, черковни масжидларга айлантирилган — 328 та. Ҳалок бўлганларнинг умумий сонини ҳисоблаб, Кинросс 50-100 минг, Блохҳам — 80-100 минг, Ованнисян — тахминан 100 минг, Адалян ва Тоттен — 100 дан 300 минггача, Дадриан — 250-300 минг, Сюни — 300 минг кишини ташкил этган.

Ёш туркларнинг ҳокимият тепасига келиши. Киликия қирғини

Адана, 1909—йил

1860—йилларда Усмонли империясида кенг тарқалган буржуа-либерал конституциявий ғоялар Султон Абдул-Ҳамид (1876—1909) давридаги Ёш турклар ҳаракатида ўз ифодасини топган эди. Ёш туркларнинг ИИ қурултойида (Париж, 1907) арман миллий партиялари ва Македония озодлик ҳаракати раҳбарлари иштирокида конституцияни тиклаш ва парламентни чақириш тўғрисида „Декларация“ қабул қилинди. У Абдул-Ҳамид[15] тузумини ағдариш учун империянинг барча халқларини умумий қўзғолонга чақирди.

1908-йил 24-июлда Абдул-Ҳамид ён беришга мажбур бўлди ва 24-июлда конституцияни тиклаш тўғрисида фармон эълон қилди. Ёш туркларнинг ғалабаси империянинг мусулмон ва арман аҳолисини руҳлантирди.

1913—йилда Россия империяси, Арманистон миллий мажлиси ва арман католик томонидан таклиф қилинган Усмонли империяси таркибидаги автоном Арман вилояти.
1914-йил 8-февралда Усмонли империяси ва Россия империяси вакиллари томонидан имзоланган ва инспекторлар назорати остида 2 та вилоятни ташкил этишни назарда тутувчи Усмонли империясидаги арман ислоҳотларининг якуний лойиҳаси бўйича Туркия Арманистонининг маъмурий-ҳудудий бўлиниши.

Ёш турклар Абдул-Ҳамид даврида арман аҳолисининг ерларини тортиб олишни ҳақиқатда тан олдилар ва бу ҳудудларга муҳожирларни кўчиришни бошладилар. Истанбул қўзғолони бостирилгач, „Ёш турклар“ аҳолини мажбуран турклаштириш сиёсатини бошладилар ва туркий бўлмаган этник мақсадлар билан боғлиқ ташкилотларни тақиқладилар. Анадолуда 400 000 муҳожирлар жойлашган эди, бу эса империяда мусулмонларнинг сезиларли устунлигига олиб келди, гарчи ХИХ асрнинг ўрталарида мусулмон бўлмаганлар унинг аҳолисининг қарийб 56 % ташкил қилган. " Иттиҳат " турк буржуа инқилобий партияси билан ҳамкорликни тўхтатгач, арман сиёсий партиялари яна Европа давлатларига ёрдам сўраб мурожаат қилдилар. 1914—йилга келиб, Россия Туркия ҳукуматидан Туркия Арманистонига нисбатан жиддий имтиёзлар олди. Кўп йиллик музокаралардан сўнг, Россия бошқа Европа кучлари билан биргаликда Арманистон вилоятларида ислоҳотлар ўтказиш тўғрисида битим тузди, унда олтита арман вилояти ва Требизонд шаҳридан иккита зона ташкил этилиши кўзда тутилган бўлиб, улар вакиллари томонидан назорат қилиниши керак эди. Европа кучлари келишилган шартномалар — хусусан, Арт. Берлин конгрессининг 61-сони ва 1895—йил октабрда Абдул-Ҳамид ИИ томонидан чиқарилган Арманистонда ислоҳотлар ўтказиш тўғрисидаги декрет фақат қоғозда қолиб, турк давлатининг арманларга нисбатан муносабатини янада оғирлаштирди[16][7][5]. Бу режа ислоҳот режасини арман давлатчилигига қўйилган биринчи қадам ва Усмонлилар империясининг мавжудлигига таҳдид деб билган Ёш турк режими назарида арман масаласини янада оғирлаштирди. Ички ишлар вазири ва ҳукмрон триумвират аъзоси Таълат Пошо ислоҳот ўтказиш заруратининг олдини олиш мақсадида олтита Шарқий Анадолу вилоятидан арман аҳолисини кўчириш чораларини ишлаб чиқа бошлади[4].

Биринчи жаҳон уруши. Арман геноциди

Арманларни йўқ қилишни ташкил этиш

1908-йилги Иттихот инқилобидан кейин турклар янги ўзликни топиш муаммосига дуч келдилар. Император Усмонли ўзига хослиги конституция билан бузилди, бу Усмонли империяси аҳолисининг турли гуруҳларини ҳуқуқлар бўйича тенглаштирди ва туркларни императорлик мақомидан маҳрум қилди. Қолаверса, бу мафкура агрессив пантуркизм мафкураси ва ислом таълимотига ютқазди. Ўз навбатида ислом мафкураси позициялари қўшни шиа давлати Форснинг мавжудлигига ва Иттиҳат етакчиларининг атеистик дунёқарашига путур етказди. Бу тамойиллар туркийзабон мусулмонлар яшайдиган Турон давлатини ўз ичига олган ва Турон ҳудуди туркий этник гуруҳнинг бутун доирасини қамраб олиши керак эди. Турк бўлмаганларни нафақат ҳокимиятдан, балки умуман фуқаролик жамиятидан ҳам самарали равишда четлаб ўтувчи бу тушунча арманлар ва Усмонли империясининг бошқа этник озчиликлари учун номақбул эди. Империянинг асосий аҳолиси учун энг қулай ҳисобланган пантуркизм бир неча йиллар давомида Иттиҳатнинг деярли барча раҳбарлари томонидан асосий мафкура сифатида қабул қилинди. 1912—йил Болқон уруши пайтида арманларнинг кўпчилиги Усмонийлик мафкурасига мойил бўлган ва арман аскарлари — 8 мингдан ортиқ кўнгиллилар турк қўшинларида муҳим рол ўйнаган. Британия элчисининг кўрсатмасига кўра, кўплаб арман аскарлари алоҳида жасорат кўрсатганлар. Ўз навбатида арман партиялари Хунчак ва Дашнакцутюн Усмонлиларга қарши позицияни эгаллади. Дашноқлар вакили Туркияга қарши операциялар учун Тбилисидаги арманпараст отрядлар ташкил қилган, ҳнчакистлар вакиллари эса Кавказдаги рус штаб-квартирасига ҳарбий ёрдам таклиф қилганлар .

1915-йил карикатураси. Немис ва турк. Европанинг энг қудратли ҳарбий қироли: "Абдул менинг севимли дўстим! Келинг, пактни ратификация қилайлик. Менга темир йўлимни беринг ва хоҳлаганингизча қирғин қилинг … "

1914-йил 2-августда Туркия Германия билан яширин шартнома имзолади, унинг бандларидан бири Усмонлилар империясининг шарқий чегараларини Россия мусулмон халқларига олиб борадиган йўлак яратиш учун ўзгартириш эди, бу арманларнинг мавжудлигини йўқ қилишни англатади.. Бу сиёсат 1914-йил 30-октабрда урушга киргандан кейин Усмонли ҳукумати томонидан оммага эълон қилинди. Мурожаатда турк ирқининг барча вакилларининг „табиий“ бирлашуви ҳақидаги баёнот бор эди.

1 000 000 арман ўлдирилган ёки қувғин қилинган. Неw Ёрк Тимес, декабр. 15, 1915-йил

Германия билан шартнома тузилгандан сўнг, Усмонли империяси насронийларга нисбатан номутаносиб равишда мулкни реквизиция қилишни бошлади. 1914-йил ноябрда жиҳод эълон қилинди, бу мусулмон аҳоли орасида христианларга қарши шовинизмни кучайтирди. Энвер ва Жемалнинг буйруғи билан Истанбулнинг инглиз ва франсуз аҳолиси фронтлардаги ҳужумларда тирик қалқон сифатида фойдаланилди. Душман ҳудудида яшовчи потенциал исёнкор этник жамоалардан фойдаланиш стратегияси кенг тарқалди: масалан, Туркия Россия мусулмонларига мурожаат қилиб, уларни жиҳодга қўшилишга ундади, Англия араб қўзғолонларини фаол қўллаб-қувватлади, Германия эса украин миллатчиларини фаол қўллаб-қувватлади. Усмонли ҳукумати Россиянинг Кавказортида яшовчи арманлар қўзғолонини ташкил қилиш учунДашнакцутюндан фойдаланишга уриниб кўрди, ғалаба қозонган тақдирда турклар ҳукмронлиги остида арманлар вилоятини яратишни ваъда қилди, аммо Дашнаксутюн вакиллари ҳар бир томоннинг арманлари қолиши кераклигини таъкидладилар. Бу рад этишдан ғазабланган " Махсус ташкилот " раҳбари Бехаиддин Шокир бир қанча дашноқ раҳбарларини қатл этишни буюрди. Жабҳанинг нариги томонида Россия империясининг ташқи ишлар вазири Туркияда қўзғолонларни уюштириш учун арманлар ва курдлардан фойдаланишни таклиф қилди. Кавказ вице-қироли Воронцов-Дашков арманларни Россияни қўллаб-қувватлашга чақирди ва Россия Туркиянинг арман вилоятларини мухторият қилиш режасига риоя қилишига ваъда берди, аммо бу ваъдалар қасддан қилинган ёлғон эди: аҳоли, юқори раҳбарият. империя арман миллатчилиги билан шуғулланишни истамай, бу истиқболни умуман маъқулламади. Шунинг учун рус қўшинларининг Анадолуга чуқур кириб бориши фақат ҳарбий мулоҳазалар билан оқланган даражада содир бўлди; Ташқи ишлар вазири С. Д. Сазонов, Британия элчиси Бюкенаннинг сўзларига кўра, русларнинг „Арзирум ғарбида иложи борича камроқ ерни эгаллаш“ ниятини билдирган. Воронцов-Дашков режаси Кавказда, Турк Арманистонида ва Форсда Россия бошчилигидаги арман отрядларини яратишни назарда тутган эди. 1878-йилда Россия томонидан Туркиядан тортиб олинган ва Туркиядан қочган арманлардан иборат бешта баталон тузилди. Чегаранинг нариги томонидаги арманлар қўзғолон кўтаради деган умидда Туркия билан чегарага арман бўлинмалари жойлаштирилди. Туркия томонидан қўзғолон кўтарган Кавказ мусулмонлари орасида ҳам худди шундай ўз-ўзини ташкил қилиш содир бўлди. Арманлар ва турклар ўртасида тўқнашувлар, масалан, Вандаги телеграф линиясида саботаж ва Битлисда 1914—-йил охири 1915-йил бошида тўқнашувлар бўлган. Арманларнинг асосий аҳолиси Усмонлиларга қарши сиёсатни қўллаб-қувватламади.

Яширин турк-герман ҳарбий шартномаси тузилганидан бир неча соат ўтгач, Иттихат умумий сафарбарлик эълон қилди, бунинг натижасида деярли барча меҳнатга лаёқатли арман эркаклари армияга чақирилди. Биринчи жаҳон урушига кирганидан кўп ўтмай, Усмонли империяси бир неча жабҳада жанговар ҳаракатларга киришди. Усмонли қўшинларининг Россия ва Форс ҳудудига бостириб кириши арманларга қарши қатағон майдонини оширди: 1914-йил ноябрдан 1915-йил апрелгача 4-5 минг арман қишлоқлари талон-торож қилинди ва жами 27 000 арман ва кўплаб оссурияликлар ўлдирилди.

Шарқий жабҳада Энвер қўшинлари 1915-йил январ ойида Сариқамиш яқинида рус қўшинидан аёвсиз мағлубиятга учради. Натижада Усмонли қўшини Табриз ва Хойдан ортга сурилди. Рус армиясининг ғалабасига асосан Россия империясида яшаётган арманлар орасидан арман кўнгиллиларининг ҳаракатлари ёрдам берди.

Энвер, Коня архиепископига мактуб йўллаб, Сарйкамйш операцияси пайтида турк арманларига содиқликлари учун очиқчасига миннатдорчилик билдирди. Энвер мактубида ўз ҳаётини Сиваслик арман зобитига тиқилинч пайтида уни жанг майдонидан олиб чиққан дан қарздор эканлигини айтди. Эрзурумдан Константинополга кетаётиб, у ҳам турк арманларига „Усмонлилар ҳукуматига тўлиқ содиқликлари“ учун миннатдорчилик билдирди. Константинополда эса Энвер газета ношири Танин ва Усмонли парламенти вице-президентига мағлубият арманларнинг хиёнати натижаси бўлганини ва арманларни шарқий вилоятлардан депортация қилиш вақти келганини айтди[2]. Асатурян Энвернинг мавқеининг бу ўзгаришини унинг обрў эътиборини сақлаб қолиш ва мағлубиятини оқлаш ҳаракати билан боғлади. Феврал ойида Усмонли арманларига қарши фавқулодда чоралар кўрилди. Қуролсизланиш, гувоҳларнинг сўзларига кўра, арман аскарларини ваҳшийларча ўлдириш, уларнинг томоғи кесилган ёки тириклайин кўмилганлиги ҳақида айтилган.

АҚШнинг Туркиядаги элчиси Генри Моргентау бу қуролсизланишни арманларни йўқ қилишнинг дебочаси деб таърифлади. Баъзи шаҳарларда расмийлар оммавий қатағонлар билан таҳдид қилишди, шунингдек, арманлар ҳукумат томонидан белгиланган миқдордаги қуролларни йиғиб олмагунча, юзлаб одамларни қамоқхоналарда гаровда ушлаб туришди. Арманларни қуролсизлантириш шафқациз қийноқлар билан бўлиб ўтди.

Арманларни депортация қилишни ташкил этиш

Ички ишлар вазирлигининг 1915—йил 24—апрелдаги Истанбул арман зиёлиларининг ҳибсга олиниши ва сургун қилинганлиги ҳақидаги ҳужжати.

Арманларнинг қуролсизланиши Усмонли империясининг арман аҳолисига қарши мунтазам қийноқлар ўтказишга имкон берди, бу арманларни саҳрога қувиб чиқаришдан иборат бўлиб, у ерда улар талончилар гуруҳлари ёки очлик ва ташналикдан ўлишга маҳкум эди. Депортациялар империянинг деярли барча асосий марказларидан арманлар томонидан амалга оширилган, нафақат ҳарбий ҳаракатлардан жабрланган чегара ҳудудларидан. Геноцид ташкилотчилари шарқий вилоятларни империянинг арман аҳолисидан тўлиқ тозалаш, шу жумладан арманлар бу вилоятларда энг кам аҳоли сони туфайли мухториятга даъво қила олмаслигини ўз олдиларига қўйган эдилар[4].

Ҳукумат дастлаб соғлом одамларни йиғиб, уларга хайрихоҳ ҳукумат ҳарбий заруратдан келиб чиқиб, арманларни янги уйларга кўчиришга тайёргарлик кўраётганини эълон қилди. Йиғилган одамлар қамоққа ташланди, кейин эса шаҳар ташқарисига ташлаб, кимсасиз жойларга олиб борилди ва ўқотар қуроллар ва совуқ қуроллар ёрдамида йўқ қилинди. Кейин кексалар, аёллар ва болалар йиғилиб, уларни кўчириш кераклиги ҳақида хабар беришди. Давом эта олмаганлар ўлдирилди; ҳатто ҳомиладор аёллар учун ҳам истисно қилинмади. Жандармлар имкон қадар узоқ йўлларни танладилар ёки одамларни чанқоқликдан ёки очликдан вафот этгунига қадар худди шу йўл бўйлаб орқага қайтишга мажбур қилишди. Бу эса арман миллатининг ёқ қилиб юборилиши борасида катта қирғинлардан яна бири эди.

Депортациянинг биринчи босқичи 1915-йил апрел ойи бошида арманлар Зейтун ва Дöртёлнинг қувилиши билан бошланди. 24-апрелда Истанбулнинг арман элитаси ҳибсга олиниб, депортация қилинди, Александретта ва Адананинг арман аҳолиси ҳам депортация қилинди. 9-май куни Усмонли империяси ҳукумати Шарқий Анадолу арманларини аҳоли зич жойлашган ҳудудларидан қувиб чиқаришга қарор қилди. Депортация қилинган арманлар рус армияси билан ҳамкорлик қилиши мумкинлигидан қўрқиб, депортация жанубга ўтказилиши керак эди, аммо уруш давридаги тартибсизликларда бу буйруқ бажарилмади.Ван қўзғолонидан кейин департациянинг 4-босқичи бошланди.

Талоат 1915-йил 26-майда тинчлик даврида ҳукуматга қарши чиққанларга қарши курашга бағишланган „Депортация қонуни“ни киритди. Қонун 1915-йил 30-майда Мажлис томонидан тасдиқланган. Гарчи у ерда арманлар ҳақида сўз юритилмаган бўлса-да, қонун улар ҳақида ёзилгани аниқ эди. 1915-йил 21-июнда сўнгги депортация акти пайтида Талоат Усмонли империясининг шарқий минтақасининг ўнта вилоятида истиқомат қилган „барча арманлар“ни, давлатга фойдали деб топилганлардан ташқари, депортация қилишни буюрди. Депортация уч тамойил асосида амалга оширилди: 1) „ўн фоизлик тамойил“, унга кўра, арманлар минтақадаги мусулмонларнинг 10 фоизидан ошмаслиги керак, 2) сургун қилинганларнинг уйлари сони элликтадан ошмаслиги керак; 3) депортация қилинганларга ўз манзилларини ўзгартириш тақиқланган. Арманларга ўз мактабларини очиш тақиқланган, арман қишлоқлари бир-биридан камида беш соат узоқликда бўлиши керак эди. Измирнинг арман аҳолисини арманларнинг қувғин қилиниши шаҳардаги савдога ҳалокатли зарба беришига ишонган ҳоким Раҳми Бей томонидан қутқарилди. 5-июлда депортация чегаралари яна ғарбий вилоятлар (Анқара, Эскишеҳир), Киркук, Мосул, Фурот водийси ва бошқаларни ўз ичига олган ҳолда кенгайтирилди. 1915-йил 13-июлда Талоат депортация қилиш учун амалга оширилганлигини айтди. „Арман масаласининг якуний ечими“ аслида Усмонлилар империясидаги арманлар муаммосини бартараф этишни англатарди эди.

Биринчи депортациялар

1915—йил март ойининг ўрталарида инглиз-франсуз қўшинлари Дарданелга ҳужум қилишди. Истанбулда пойтахтнинг Эскишеҳирга кўчирилиши ва маҳаллий аҳолини эвакуация қилиш учун тайёргарлик бошланди. Арманларнинг иттифоқчиларга қўшилишидан чўчиган Усмонли империяси ҳукумати бутун арман аҳолисини Истанбул ва Эскишеҳир ўртасида депортация қилишни мақсад қилган эди. „Ички душман“ „ташқи душман“дан кам хавфли эмаслигини таъкидлаган Шокирга кенгайтирилган ваколатлар берилди. Март ойининг охири — апрел ойи бошида „Махсус ташкилот“ Эрзурумда арманларни қирғин қилишни уюштиришга уриниб кўрди ва Иттиҳатнинг энг радикал эмиссарларини, жумладан Решид Бейни (туркча: Реşит Бей), Диярбакирда ҳибсга олиш ва қийноқлар каби ўта шафқациз усуллар билан қурол қидирган ва кейин арманларнинг энг фанатик қотилларидан бирига айланган. Танер Акcам арманларни умумий депортация қилиш тўғрисидаги қарор март ойида қабул қилинган, деган версияни ифода этди[17].

Ёш туркларнинг депортациялар арманларнинг Шарқий жабҳадаги хиёнатига жавоб эканлиги ҳақидаги даъволарига қарамай, арманларнинг биринчи депортацияси Джемал бошчилигида Шарқий фронтга туташган ҳудудларда эмас, балки Анадолу маркази (Киликия[4]) Сурияга. арманлардан олиб борилган. Аҳолиси асрлар давомида қисман мустақилликка эришган ва турк ҳукумати билан тўқнаш келган Зейтун шаҳридан 8-апрел куни арманларни депортация қилиш бошланди. Асос сифатида, Зейтун арманлари ва Россия ҳарбий штаб-квартираси ўртасида мавжуд бўлган яширин келишув ҳақида маълумот берилган, аммо Зейтун арманлари ҳеч қандай душманлик ҳаракатларини амалга оширмаганлар.

Арманистонлик қочқинлар Дайр-аз-Зор концлагеридаги ўлик от жасадини емоқда.

Арманлар устида тиббий тажрибалар

Арман болалари

Биологик асослаш Усмонли арманларини йўқ қилиш учун асослардан бири сифатида ишлатилган. Арманларни „хавфли микроблар“ деб аташган, уларга мусулмонларга қараганда пастроқ мақом берилган. Бу сиёсатнинг асосий тарғиботчиси Диярбакир ҳокими доктор Меҳмет Решид бўлиб, депортация қилинганларнинг оёқларига тақа михлашни биринчи бўлиб буюрган. Решид, шунингдек, Масиҳнинг хочга михланишига тақлид қилиб, арманларнинг хочга михланиши билан шуғулланган.

Қабул қилинадиган яшаш шароитлари ва дори-дармонларнинг йўқлиги турк армиясида ҳар ўнинчи аскарнинг ҳаётига зомин бўлган эпидемияларнинг тарқалишига олиб келди. Учинчи армия шифокори Тевфик Саглам буйруғи билан, Эрзинжон марказий касалхонасида тифга қарши эмлашни ишлаб чиқиш учун арман аскарлари ва ҳарбий мактаб курсантлари устида тажрибалар ўтказилди, уларнинг аксарияти вафот этди. Билвосита далиллар бу тажрибаларда иштирок этиш ва Беҳаэддин Шокирга ишора қилади. Тажрибалар бевосита Истанбул тиббиёт факултети профессори Ҳамди Суат Акнар томонидан амалга оширилд, тиф билан касалланган қон билан касалланган беморларга укол қилган.

Бугунги кунда Туркияда Ҳамди Суат турк бактериологиясининг асосчиси ҳисобланади ва Истанбулдаги ёдгорлик уй-музейи унга бағишланган. Унинг тажрибалари Усмонли қуролли кучларининг бош санитария инспектори Сулаймон Нуман (тур туркча: Сüлейман Нуман). Тажрибалар Туркиядаги немис шифокорлари билан бир қаторда бир қанча туркиялик шифокорларнинг норозилигига сабаб бўлди. Улардан бири Жемал Ҳайдар Тажрибаларда шахсан иштирок этган Жемал Ҳайдар 1918-йилда Ички ишлар вазирига ёзган очиқ хатида уларни „варварлик“ ва „илмий жиноятлар“ деб таърифлаган. Ҳайдарни Эрзинжон Қизил Ярим Ой касалхонаси бош шифокори доктор Салоҳиддин қўллаб-қувватлаб, тиббий тажрибаларни ташкил қилиш ва ўтказиш учун масъулларни топишда ҳукуматга ёрдам таклиф қилди. Мудофаа вазирлиги бу айбловларни рад этди, лекин Ҳайдар ва Салоҳиддин кўрсатувни тасдиқлади. Ҳайдар тиббий тажрибалар натижасида юзлаб арманларнинг ўлдирилганини яна бир бор такрорлади ва Салоҳиддин, жим туриши учун босим остида бўлганини даъво қилди..

1919-йилги ҳарбий трибунал томонидан олиб борилган тергов натижасида Требизонд санитария-гигиена хизмати ва соғлиқни сақлаш бошқармаси бошлиғи Али Сеиб томонидан арман болалари ва ҳомиладор аёлларнинг заҳарланиши фактлари аниқланди. Заҳарни олишдан бош тортганлар уни олишга мажбур бўлган ёки денгизга чўкиб кетган. Месопотамия лагерларига етиб келган арманларнинг депортациясидан омон қолган Сеиб уларни ўлдирадиган морфин ёки заҳарли моддалар билан инъфекция қилиш орқали ўлдирди. Франсия ва турк гувоҳлари касалхоналар ва мактабларда болалар заҳарланганини тасдиқлади. Сеиб буғ ҳаммомларидан ҳам фойдаланган, унда болалар қизиб кетган буғ билан ўлдирилган. .

Арманларни ҳимоя қилиш

Антиохиядан унча узоқ бўлмаган Муса-Даг тоғи ҳудудида яшовчи арман аҳолиси вайронагарчиликни кутган ҳолда, 1915-йил июл ойида ҳокимиятдан тоғларга қочиб кетишди ва у ерда етти ҳафта давомида Усмонли қўшинларининг ҳужумларини қайтарган ҳолда муваффақиятли мудофаа уюштиришди. Тахминан 4000 киши Франсия ҳарбий кемаси томонидан қутқарилиб, Порт Саидга олиб кетилди. Ҳимоячиларнинг бир қисми кейинчалик Франсиянинг-арман легионига қўшилди ва айниқса 1918-йилда Арарда туркларга қарши жангда ўзини кўрсатди.

Урфа, Муш, Сасун ва Ванда ҳам йирик уюшган қаршиликлар бўлгани ҳақида маълумотлар мавжуд.

Турклар ва немисларнинг арманларни йўқ қилишга қарши чиқишлари

Мусулмонларнинг арманларга ёрдамини ўрганиш қийин, арманларга ёрдам кўп ҳолларда ўлим билан жазоланган ва шунга мос равишда яширинганлар. Шунга қарамай, турк оилалари томонидан арман болаларини қутқаришнинг кўплаб ҳолатлари, шунингдек, арман аҳолисини ўлдиришда иштирок этишдан бош тортган Усмонли амалдорларининг норозиликлари маълум эди. Арманларнинг депортациясига Алеппо шаҳри раҳбари Меҳмед Желал-бей қарши чиқди ва арманлар ўзларини ҳимоя қилишларини ва яшаш ҳуқуқи ҳар қандай шахснинг табиий ҳуқуқи эканлигини таъкидлаб, арманларга қарши ҳар қандай репрессияларни тақиқлашини айтди. Дер-Зор чўлидаги концлагер қўмондони, арманларнинг оғир аҳволини енгиллаштиришга ҳаракат қилган Али Суэд Бей лавозимидан четлаштирилди ва арманларга нисбатан ўта шафқацизлик кўрсатган Зеки Бей эса ўз ўрнига қўйилди. Ёш турклар етакчиларидан бири Жемал Пошо ўз хотираларида арманларга қарши жиноятлардан даҳшатга тушганини ва уларнинг тақдирини юмшатишга ҳаракат қилганини ёзган.

Ўлдирилган арманларнинг қолдиқлари (фотосурат 1918—йилда чоп этилган
АҚШ элчиси Генри Моргентау китобида 		Ҳалабда арманлар қирғин қилиниши Арманлар колоннаси ҳаракатланмоқда

Арман аҳолисини йўқ қилишнинг асосий ҳудудлари харитаси. Концлагерлар

Жабрланганлар сони

Қорда қолган арман етим болалари бошпанага қабул қилиш учун навбат кутишмоқда. Сурат муаллифи А.Вегнер
Ун қопларидан тикилган арман қочқин болаларининг кийимлари

Қурбонлар сонини баҳолашга таъсир қилувчи параметр — бу геноциднинг давомийлиги сифатида қабул қилинадиган вақт даври: замонавий ҳисоб-китоблар тўлиқ бўлмаган 1915-йил ва 1915-йилдан 1923-йилгача бўлган давр орасида ўзгариб туради.

1915-йил 28-сентябрда Диёрбекир губернатори Решид бей Талатга йўллаган телеграммасида 120 000 арманни ҳудуддан қувиб чиқарганини маълум қилган, расмий Усмонли статистикаси эса уларнинг деярли ярмини кўрсатган. 1918-йилда Усмонлилар Кавказортига бостириб кириши пайтида 50 дан 100 минггача арманлар ўлдирилган. „Германия ёрдам уюшмаси“ дан депортация қилинганлар сонини 1 400 000 киши, тирик қолганларни эса 250 000 киши деб ҳисоблаган. 1915-йил 20-декабрда Германиянинг Алепподаги консули Рёслер Рейх канслерига 2,5 миллионлик арман аҳолисининг умумий ҳисобига кўра, 800 000 кишининг ўлими эҳтимоли жуда катта ва бундан ҳам юқори бўлиши мумкинлигини маълум қилди.

Туркиядаги ўзгартирилган арман жой номлари харитаси

Юридик томони

Халқаро ҳуқуқий тан олиш

Арманларнинг қирғинини геноцид деб расман тан олган давлатлар харитаси. Очиқ яшил ранг геноцид вилоятлар ёки муниципалитетлар даражасида тан олинган штатларни билдиради.

Компенсация

2000-йилда Калифорния Конгресси 1915-йилда ўлдирилган арманларнинг меросхўрларининг тегишли суғурта компанияларидан товон олиш ҳуқуқини тан олган қонунни қабул қилди. 2003-йилда Неw Ёрк Лифе суғурта компанияси 1915-йилги арман қотилликлари қурбонларининг қариндошларига товон тўлашни бошлади (товоннинг умумий миқдори тахминан 20 миллион долларни ташкил қилади). Бироқ, 2009-йил август ойида АҚШнинг Калифорния апелляция суди арманларнинг қариндошларига суғурта товонини тўлаш тўғрисидаги қонунни бекор қилишга қарор қилди. Судя Девид Томпсон арманларнинг уларга суғурта тўлаш ҳақидаги даъволари асоссиз, чунки „бу воқеаларнинг барчаси АҚШдан минглаб мил узоқликда содир бўлган, шунинг учун Калифорния штати бу одамлар олдида ҳеч қандай жавобгарликни ўз зиммасига олмайди“ ва „АҚШ федерал ҳукумати арман геноцидини тан олиш тўғрисида қарор қабул қилмади“ деб изоҳлаб берган.

Франсиянинг Акса суғурта компанияси қурбонларнинг меросхўрларига товон 17,5 миллион доллар тўлашга ваъда берган.

Қурбонларни хотирлаш куни

2009-йил 24-апрелда Ереванда арманлар геноциди ёдгорлик мажмуаси.

Ёдгорликлар

  • Қирқ шаҳидлар соборидаги арман геноциди ёдгорлиги, Ҳалаб, Сурия (1989).
  • Самара вилояти, Сйзран шаҳридаги Хачкар „Арман геноцидининг 100 йиллиги тўғрисида“. Дарё порти ҳудудида (2015).

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ "Армениан Геноcиде анд Геноcиде Энcйcлопедиас", Алан Wҳитеҳорн // Тҳе Армениан Геноcиде. Тҳе Эссентиал Референcе Гуиде (Алан Wҳитеҳорн, Эдитор). АБC-CЛИО, 2015. „Қуите сигнифиcантлй, алл оф тҳе геноcиде энcйcлопедиас тогетҳер шоw тҳат тҳе Армениан Геноcиде cонститутес ан импортант cасе студй тҳат ис инcлудед ин эач анд эверй геноcиде энcйcлопедиа фром тҳе фирст то тҳе мост реcент. Тҳис рефлеcц аcадемиc cонсенсус амонг геноcиде счоларс тҳат тҳе масс депортатионс анд киллингс оф Арменианс cонституте геноcиде. Тҳесе импортант счоларлй референcе wоркс тҳус провиде сигнифиcант аcадемиc доcументатион тҳат cан серве то репудиате тҳе Туркиш статеъс репеатед полемиcал дениалс оф тҳе Армениан Геноcиде.“
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Боурноутиан 1994.
  3. ↑ Саркисян 1995.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Роган 2018.
  5. ↑ 5,0 5,1 Акçам 2007.
  6. ↑ Роналд Григор Сунй „Эастерн Арменианс ундер царист руле“, . Тҳе Армениан Пеопле фром Анcиэнт то Модерн Тимес. Палграве Маcмиллан, 1997 — 136-бет. ИСБН 0312101686. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Дадриан 2005.
  8. ↑ Айрапетов О. Р.. Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1915 год. Апогей. М.: Кучково поле, 2014 — 173-бет. ИСБН 978-5-9950-0420-2. 
  9. ↑ А. В. Гадло „Армяне“, . Этнография народов Средней Азии и Закавказья: традиционная культура. Изд-во Санкт-Петербургского университета, 1998 — 64-бет. 
  10. ↑ Георге А. Боурноутиан „Эастерн Армениа фром тҳе 17тҳ Cентурй то тҳе Руссиан Аннехатион“, . Тҳе Армениан Пеопле фром Анcиэнт то Модерн Тимес. Палграве Маcмиллан, 1997 — 94-бет. ИСБН 0312101686. 
  11. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед :0
  12. ↑ Диcкран Коуймжиан[эн]. [1] — 1—50-бет. ИСБН 0312101686. 
  13. ↑ Паяслиан 2008.
  14. ↑ Н. А. Кузнецова. "Иран в первой половине ХИХ века". Москва: Наука, 1983 — 173-бет. 
  15. ↑ Баришников В. Н. (отв. ред.), АКАДЕМИЧЕСКИЙ СЛОВАР ТЕОРИИ И ИСТОРИИ ИМПЕРИЙ — СПб.: Издателство Санкт-Петербургского государственного университета, 2012. — 728 с.
  16. ↑ Суннй 2016.
  17. ↑ Акcам, Танер, „Армениэн унд дер Вöлкерморд: Диэ Истанбулер Прозессе унд диэ тüркисче Натионалбеwегунг“. Ҳамбург: Ҳамбургер Эдитион, 1996. П.59

Адабиётлар

Китоблар

  • Акçам Т. Фром Эмпире то Републиc: Туркиш Натионалисм анд тҳе Армениан Геноcиде. — Зед Боокс Лтд[эн], 2004. — 273 п. — ИСБН 1842775278, ИСБН 9781842775271.
  • Акçам Т.. А Шамефул Аcт: Тҳе Армениан Геноcиде анд тҳе Қуэстион оф Туркиш Респонсибилитй(ингл.). ИСБН 1466832126. 
  • Танер Акçам. Тҳе Ёунг Туркс' Cриме агаинст Ҳуманитй: Тҳе Армениан Геноcиде анд Этҳниc Cлеансинг ин тҳе Оттоман Эмпире. Принcетон & Охфорд: Принcетон Университй Пресс, 2012. ИСБН 9781400841844. 
  • Мунселл Э., Блисс Ф. Э. W. Туркей анд тҳе Армениан Атроcитиэс: А Реигн оф Террор фром Тартар Ҳуц то Cонстантинопле Палаcес. — Эдгеwоод Публишинг Cомпанй, 1896. — 590 п.
  • Ҳованнисиан Р. Г. Тҳе Армениан геноcиде: ҳисторй, политиcс, этҳиcс. — Палграве Маcмиллан, 1992. — 362 п. — ИСБН 0312048475, ИСБН 9780312048471.
  • Роналд Григор Сунй. Лоокинг тоwард Арарат: Армениа ин модерн ҳисторй. — Индиана Университй Пресс, 1993. — 289 п. — ИСБН 0253207738.
  • Мелсон Р. Револутион анд Геноcиде: Он тҳе Оригинс оф тҳе Армениан Геноcиде анд тҳе Ҳолоcауст. — Университй оф Чиcаго Пресс, 1996. — 386 п. — ИСБН 0226519910, ИСБН 9780226519913.
  • Ҳованнисиан Р. Г. Ремембранcе анд дениал: Тҳе Cасе оф тҳе Армениан Геноcиде. — Wайне Стате Университй Пресс, 1998. — 328 п. — ИСБН 0-8143-2777-Х, ИСБН 978-0-8143-2777-7.
  • Лорд Кинросс. Рассвет и упадок Османской империи = Лорд Кинросс. Тҳе Оттоман Cентуриэс. Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Туркиш Эмпире. — 1. — М.: Крон-пресс, 1999. — 696 с. — ИСБН 5-232-00732-7.
  • „Армениа“, Тҳе Охфорд Энcйcлопедиа оф Эcономиc Ҳисторй.. НЙ: Охфорд Университй Пресс, 2003. ИСБН 9780195105070. 
  • Чарнй И. W. Энcйcлопедиа оф геноcиде. — Санта Барбара, Cалифорниа: АБC-CЛИО, 1999. — 718 п. — ИСБН 9780874369281.
  • Брйcе Ж., Тойнбеэ А. Ж., Сарафиан А.[эн]. Тҳе треатмент оф Арменианс ин тҳе Оттоман Эмпире, 1915-1916: доcуменц пресентед то Висcоунт Грей оф Фаллоден бй Висcоунт Брйcе. — Гомидас Институте[эн], 2000. — 667 п. — ИСБН 0953519155, ИСБН 9780953519156.
  • Самуэл Тоттен, Стевен Л. Жаcобс. Пионеэрс оф геноcиде студиэс. — Трансаcтион Публишерс, 2002. — 617 п. — ИСБН 0765801515.
  • Wинтер Ж.[эн]. Америcа анд тҳе Армениан Геноcиде оф 1915. — Cамбридге Университй Пресс, 2003. — Вол. 15. — 317 п. — (Студиэс ин тҳе соcиал анд cултурал ҳисторй оф модерн wарфаре). — ИСБН 0521829585, ИСБН 9780521829588.
  • Дадриан В. Н. Тҳе ҳисторй оф тҳе Армениан геноcиде: этҳниc cонфлиcт фром тҳе Балканс то Анатолиа то тҳе Cауcасус. — Бергҳаҳн Боокс[эн], 2004. — 460 п. — ИСБН 1571816666, ИСБН 9781571816665.
  • Ҳованнисиан Р. Г. Тҳе Армениан Пеопле фром Анcиэнт то Модерн Тимес. — Палграве Маcмиллан, 1997. — Вол. ИИ. Фореигн Доминион то Статеҳоод: Тҳе Фифтеэнтҳ Cентурй то тҳе Тwентиэтҳ Cентурй. — 493 п. — ИСБН 0312101686, ИСБН 9780312101688.
  • Георге А. Боурноутиан „Армениан“, . Ан Этҳноҳисториcал Диcтионарй оф тҳе Руссиан анд Совиэт Эмпирес. Wестпорт, Cонн.: Греэнwоод пресс, 1994. ИСБН 9780313274978. 
  • Аурон Й. Тҳе Баналитй оф Дениал: Исраэл анд тҳе Армениан Геноcиде. — Трансаcтион Публишерс[эн], 2004. — 338 п. — ИСБН 076580834Х, ИСБН 9780765808349.
  • Акçам Т. Фром Эмпире то Републиc: Туркиш Натионалисм анд тҳе Армениан Геноcиде. — Зед Боокс Лтд[эн], 2004. — 273 п. — ИСБН 1842775278, ИСБН 9781842775271.
  • Тоттен С.[эн], Парсонс W. С., Чарнй И. W. А cентурй оф геноcиде: cритиcал эссайс анд эеwитнесс аccоунц. — 2нд эд.. — Роутледге, 2004. — 507 п. — ИСБН 0415944295, ИСБН 0415944309.
  • Блохҳам Д. Тҳе греат гаме оф геноcиде: империалисм, натионалисм, анд тҳе деструcтион оф тҳе Оттоман Арменианс. — Охфорд Университй Пресс, 2005. — 329 п. — ИСБН 0199273561, ИСБН 9780199273560.
  • Шелтон Д. Л. Энcйcлопедиа оф Геноcиде анд Cримес Агаинст Ҳуманитй. — Маcмиллан Референcе[эн], 2005. — 1458 п. — ИСБН 0028658485, ИСБН 9780028658483.
  • Киреэв Н. Г. История Турсии ХХ век. — Крафт+, ИВ РАН, 2007. — 609 п. — ИСБН 978-5-89282-292-3.
  • Ҳованнисиан Р. Г. Тҳе Армениан геноcиде: cултурал анд этҳиcал легаcиэс. — Трансаcтион Публишерс[эн], 2007. — 449 п. — ИСБН 1412806194, ИСБН 9781412806190.
  • Тоттен С.[эн], Бартроп П. Р.[эн], Жаcобс С. Л.[эн]. Диcтионарй оф Геноcиде. — Греэнwоод Пресс, 2008. — 534 п. — ИСБН 0-31332-967-2, ИСБН 978-0-31332-967-8.
  • Давид Бруcе МаcДоналд[эн]. Идентитй Политиcс ин тҳе Аге оф Геноcиде. Тҳе Ҳолоcауст анд ҳисториcал репресентатион. — Роутледге, 2008. — 261 п. — ИСБН 0415430615, ИСБН 9780415430616.
  • Сунй Р. Г., Гöçэк Ф. М., Наимарк Н. М. А Қуэстион оф Геноcиде: Арменианс анд Туркс ат тҳе Энд оф тҳе Оттоман Эмпире. — Охфорд Университй Пресс, 2011. — 465 п. — ИСБН 9780195393743.
  • Кéворкиан Р.[эн]. Тҳе Армениан Геноcиде: А Cомплете Ҳисторй. — И.Б.Таурис, 2011. — 1008 п. — ИСБН 1848855613, ИСБН 9781848855618.
    • Кеворкян Р.[эн]. Геноцид армян: Полная история = Раймонд Кéворкиан. Тҳе Армениан Геноcиде: А Cомплете Ҳисторй. — Анив, Яуза-каталог, 2015. — 912 п. — ИСБН 978-5-906716-36-1.
  • Эугене Роган. Тҳе Фалл оф тҳе Оттоманс Тҳе Греат Wар ин тҳе Миддле Эаст. Басиc Боокс, 2015. ИСБН 978-0-465-02307-3. 
    • Юджин Роган. Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг. М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. ИСБН 978-5-91671-762-4. 
  • Симон Паяслиан[эн]. [2]. ИСБН 9780230608580. 

Мақолалар

  • {{{заглавие}}}.
  • {{{заглавие}}}.
  • {{{заглавие}}}.
  • {{{заглавие}}}.
  • Раймонд Кеворкян. Логика ненависти не изжита. Огонёк № 15, 20-апреля 2015.
  • {{{заглавие}}}.
  • {{{заглавие}}}.
  • Астоуриан, Степҳан. Тҳе Армениан Геноcиде: Ан Интерпретатион : [англ.] // Тҳе Ҳисторй Теачер : ж.. — Соcиэтй фор тҳе Ҳисторй оф Эдуcатион, 1990. — Вол. 23, № 2 (Фебруарй). — П. 111—160. — ИССН 0018-2745. — дои:10.2307/494919. — ЖСТОР 494919.
  • Ваҳакн Н. Дадриан. Тҳе Армениан Геноcиде: ан интерпретатион (англ.) // Америcа анд тҳе Армениан Геноcиде оф 1915 / Wинтер Жай[эн]. — Cамбридге Университй Пресс, 2003. — П. 52—100. — ИСБН 0521829585.
  • Ваҳакн Н. Дадриан. Арменианс ин Оттоман Туркей анд тҳе Армениан Геноcиде (англ.) // Динаҳ Л. Шелтон. Энcйcлопедиа оф Геноcиде анд Cримес Агаинст Ҳуманитй. Вол. 1 (А—Ҳ). — Маcмиллан Референcе, 2005. — П. 67—76. — ИСБН 0-02-865992-9.
  • Сунй Р. Г. Диалогуэ он Геноcиде: Эффорц бй Армениан анд Туркиш Счоларс то Ундерстанд тҳе Депортатионс анд Массаcрес оф Арменианс Дуринг Wорлд Wар И (англ.) // Аб империо. — 2004. — Но. 4. — П. 79—86.
  • Роналд Г.Сунй. „Тҳей Cан Ливе ин тҳе Десерт бут Ноwҳере Элсе“: Эхплаининг тҳе Армениан Геноcиде Оне Ҳундред Еарс Латер (англ.). — Жуниата Cоллеге, Пеннсйлваниа: Жуниата Воиcес, 2016. — П. 208—229.
  • Дерингил С.[эн]. „Тҳе Армениан Қуэстион Ис Финаллй Cлосед“: Масс Cонверсионс оф Арменианс ин Анатолиа дуринг тҳе Ҳамидиан Массаcрес оф 1895-1897 // Cомпаративе Студиэс ин Соcиэтй анд Ҳисторй[эн]. — Соcиэтй фор тҳе Cомпаративе Студй оф Соcиэтй анд Ҳисторй, 2009. — Вол. 51, № 2. — П. 344−371.

Бадиий адабиёт

  • Верфель, Франц. Сорок дней Муса-Дага. Роман. СПб.: Симпозиум, 2010. ИСБН 978-5-89091-437-8. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Arman_genotsidi" dan olindi