Arman rubli
Арман рубли (арманча: ռուբլի, рубл) — 1919-йилдан 1923-йилгача бўлган даврда Арманистон Республикаси ва Арманистон Совет Социалистик Республикасининг пул бирлиги. У биринчи Закавказ рублини алмаштириш учун муомалага чиқарилди ва Арманистон Закавказе Совет Социалистик Республикасига қўшилганидан сўнг иккинчи Закавказ рублига алмаштирилди. Валютада айирбошлаш бирликлари бўлмаган ва фақат банкноталар шаклида чиқарилган.
Тарихи
1918-йил 5-февралда Закавказия Комиссарлиги боринчи банкнотларни чиқаришни бошлади. У томонидан чиқарилган Закавказ Комиссарлигининг облигациялари (закбонлари) шартнома асосида Арманистон, Озарбайжон ва Грузия ўртасида тақсимланган ва илгари чиқарилган банкноталар билан параллел равишда муомалада бўлган. 1918-йил май ойида Грузия, кейин эса Озарбайжон ва Арманистон мустақиллик эълон қилди. Шу йилнинг сентабр ойида закбонлар чиқарилиши тўхтатилди.
Арманистон 1918-йил август ойида ўз банкнотларини муомалага чиқара бошлади. Давлат банкининг Эриван филиали чеклар („Армчеcкс“) муомалага чиқарди. Биринчи банкноталар Арманистон Республикаси томонидан 5, 10, 25, 50, 100, 250, 500, 1000, 5000 ва 10000 рубллик номиналларда чиқарилган. Банкнотларнинг аксарияти сифатли эмас эди. Пуллардаги матнлар асосан рус тилида ёзилган[1].
1920-йил ноябрда тузилган Арманистон Совет Социалистик Республикаси армчекларини беришда давом этди.
1921-йил февралида Еревани эгаллаб, апрел ойининг бошигача уни ушлаб турган Дашнаксутюн ҳукумати 1919-йилда буюртма қилинган ва 1920-йилда Арманистонга етказилган „Лондон пуллари“ни муомалага чиқарди. Учта номиналдаги (50, 100 ва 250 рубл) банкноталар Буюк Британияда Уотерлоу ва Сонс томонидан чоп этилган, бу банкноталар янада яхши кўринишга эга ва сўзлари арман тилида ёзилган[1]. Ушбу банкнотларнинг номиналлари жуда кичик бўлганлиги сабабли, уларни чиқариш тўғрисидаги фармонда ушбу банкнотлардаги 1 рубл армчекларида 100 рублга тенг эканлиги белгиланди.
1921-йил апрел ойининг бошида ҳокимиятга қайтган Совет ҳукумати армчекларни беришни давом эттирди. Чеклар фақат энг катта номиналда — 10 000 рублда чиқарди. Ўша йилнинг ноябр ойида „Арманистон ССР банкноталари“ чиқарилди[2], бу банкнотлардаги рубл армчекларида 5 рублга тенг эди.
1921-йил охирига келиб, Арманистонда кўплаб банкноталар муомалада бўлган. Бир вақтнинг ўзида турли ставкаларда закбонлар, армчеклар, Лондон банкнотлари, Арманистон ССР банкноталари, РСФСР совзнакилари, инқилобдан олдинги банкнотлар ва тангалар, чет эл валюталари тенг ишлатилган. Арманистон банкнотлари РСФСР совзнакларига нисбатан тезроқ қадрсизланди (1921-йил ноябрда армчекларида совзнак учун 4 рубл берилди[3]), лекин тез орада РСФСРда инфляциянинг кучайиши валюта курсларидаги фарқни пасайтирди.
Арманистон Халқ Комиссарлари Советининг 1921-йил 31-декабрдаги фармони асосида пул ислоҳоти ўтказилди. 1922-йил 1-январдан 20-январгача бўлган даврда армчеклари янги турдаги банкнотларга („армсовзнаки“) алмаштирилди: армчекларида 15 рубл = армсовзнакида 1 рубл. Бу вақтга келиб чиқарилган 41 964 639 380 рублдан фақат 9 миллиард рублга яқини армчеклари орқали айирбошлаш учун олиб келинган. Закбонлар, Лондон пуллари, армчеклар муомаладан олиб ташланди.
1922-йилда 25 000, 100 000, 500 000, 1 миллион ва 5 миллион рубллик янги банкноталар ишлаб чиқарила бошланди. Банкнотларда рус ва арман тилларида матн бор эди. Банкнотларнинг орқа томонида турли тилларда коммунистик шиорлар босилган[2].
1922-йил март ойида Арманистон, Озарбайжон ва Грузияни ўз ичига олган Закавказ Социалистик Федератив Совет Республикаси ташкил этилгандан сўнг уларнинг пул тизимини бирлаштириш масаласи муҳокама қилина бошланди. 1923-йил 10-январда ТСФСРнинг ягона пул бирлиги — Закавказ рубли („закдензнак“) муомалага киритилди. Арманистон ҳудудида ҳар уч Закавказ республикасининг пуллари закдензнакига алмаштирилган, аммо ҳар хил ставкаларда. Армсовзнак 150:1, грузин „грузбонлари“ — 1:1, озарбайжон „азбонлари“ — 100:1 нисбатида алмаштирилди. Айирбошлаш муддати 1923-йил 10-январдан 10-мартгача белгиланди, аммо кейин 1924-йил 10-апрелгача узайтирилди[4].
Банкноталар
| 5 рубл | 50 рубл | 250 рубл | 500 рубл | 1000 рубл | 5000 рубл | 10 000 рубл |
| 50 рубл | 100 рубл | 250 рубл |
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Cуҳаж 2014.
- ↑ 2,0 2,1 Cуҳаж 2013.
- ↑ Соколов А. С. Финансовая реформа Закавказя 1923—1924 гг. как фактор развития межреспубликанских финансово-экономических отношений // Становлениэ совецкой государственности: вибор пути и эго последствия: Материали ХИВ международной научной конференсии. Екатеринбург, 22-25 июня 2022 г. — М.: Политическая энсиклопедия; Президенцкий сентр Б. Н. Елсина, 2022. — С. 391.
- ↑ Васюков 1993.


















