Ziyosfera

Arnulfo Arias

Арнулфо Ариас(1950)


Арнулфо Ариас Мадрид (1901-йил 15-август — 1988-йил 10-август) панамалик сиёсатчи, шифокор ва ёзувчи бўлиб, 1940-йилдан 1941-йилгача, яна 1949-йилдан 1951-йилгача ва ниҳоят 1968-йил октябр ойида 11 кун давомида Панама президенти бўлиб ишлаган.

У бутун умри давомида Панама сиёсатида ҳарбийларнинг таъсири кучайиши ҳақида огоҳлантирди ва унинг таъсирини камайтиришга ваъда берди. Ўз навбатида, у 1948-йилда ҳарбийлар томонидан президентлик сайловидаги муваффақиятини рад этди. Ҳарбий тўнтаришлар туфайли у ўзининг тегишли тарзда сайланган президентлигидан уч марта четлатилди.

Ёшлик йиллари

Арнулфо Ариас Мадрид 1901-йил 15-августда Кокле провинсиясининг Пенономе шаҳрида туғилган. У Антонио Ариас ва Кармен Мадриднинг ўғли ва Ҳармодио Ариаснинг укаси эди, у ҳам 1931-йил январда 13 кун ва яна 1932-йилдан 1936-йилгача Панама президенти бўлиб ишлаган.

Ариас ўқишни ўз она шаҳридаги франсуз насроний биродарлигида (бугунги кунда Ла Салле номи билан танилган) бошлаган ва Ню-Ёрк шаҳридаги ўрта мактабда ўқиган. Гарвард университети ва Чикаго университетларида тиббиёт ва жарроҳлик бўйича таҳсил олган. Кейинчалик у психиатрия, акушерлик ва эндокринология бўйича таълим олган.

Сиёсий ҳаёти

1925-йилда Ариас Панамага қайтиб келди ва „Патриот Cоммунал Аcтион“ миллатчилик ташкилотига раҳбарлик қилди. Ушбу ташкилот Панамада Қўшма Штатларнинг мамлакатга катта таъсирига қарши норозилик оқимини кучайтирди. У ҳозирги Панамеñиста партиясининг ядросини ташкил этди. Америка Қўшма Штатлари 1903-йилда Колумбиядан мустақилликка эришишда ёрдам берганидан бери Панама барча мақсадлар учун АҚШ протекторати бўлган. Ариас миллатчи тамғасини олди.

1931-йилда Ариас либерал президент Флоренсио Ҳармодио Аросеменани ағдарган давлат тўнтаришига раҳбарлик қилди. Кейинги йили у акаси Ҳармодиога президент бўлишига ёрдам берди. Кейинчалик у вазирлар маҳкамаси ва дипломатик лавозимларда ишлаган. Бенито Муссолини даврида Италияда элчи бўлиб ишлаган.

1940-йилда у мисли кўрилмаган кўпчилик овоз билан Миллий инқилобий партия (ПНР, 1940-йилларнинг ўрталарида Панамеñиста партияси бўлган) номзоди сифатида президент этиб сайланди. Вазифага келганидан кўп ўтмай, Ариас аёлларга биринчи марта овоз бериш ҳуқуқини берувчи янги конституцияни[1] қабул қилди. У 1941-йил октябр ойида полиция томонидан ишлаб чиқилган давлат тўнтариши натижасида ҳокимиятдан четлатилган. Ариа очиқчасига миллатчи эди. Унинг Италиядаги Муссолини давридаги хизмати баъзиларни уни экса тарафдори деб даъво қилишга олиб келди. Уруш яқинлашаётган бир пайтда, баъзи Вашингтон сиёсатчилари Панамани бошқараётган Ариасдан хавотирда эдилар. Баъзи тарихчилар Рузвелтни президентликдан четлатилишини қўллаб-қувватлаган деб ҳисоблашади.

Ариас доимий равишда полициянинг сиёсатдаги таъсирига қарши бўлиб, уни сиёсатга „саратон“ деб атади. У 1948-йилда ўз партияси ва Ҳақиқий Инқилобий партия коалицияси номзоди сифатида яна президентликка номзод бўлди ва аниқ ғалаба қозонди, аммо ўтиришга рухсат берилмади. Бироқ, бир йил ўтгач, Миллий Ассамблея у ҳақиқатан ҳам ғалаба қозонганини эълон қилди. У ўзининг узоқ йиллик ҳамкори Норберто Наваррони жамоат ишлари вазири этиб тайинлади. Полициянинг кучайиб бораётган аралашувига дуч келган Ариас конституцияни тўхтатиб қўйди ва полиция кучига қарши туриш учун ҳукумат тузилмаларини яратди. Аммо у уларнинг кучини жиловлай олмади. 1951-йилда у Панама шаҳри полицияси бошлиғи полковник Хосе Ремон Кантера томонидан ағдарилди, мамлакатда армия йўқ эди. Ариас мамлакатдан қочиб кетди, аммо омма орасида машҳур бўлиб қолди. У 1964-йилда номзодини қўйди, кейин 1968-йилги сайловларда беш партиядан иборат коалиция байроғи сифатида ғалаба қозонди. 

Октябр ойида лавозимга киришиб, у Миллий гвардия қўмондонлигини қайта қуришга ҳаракат қилди. Президент сифатида бор-йўғи ўн бир кун ўтгач, у учинчи марта ҳокимиятдан четлатилди ва ярим тунда Канал зонасига қочишга мажбур бўлди. Ўзининг олдинги маъмуриятида содир бўлган хатоларни такрорлаб, Ариас ўзининг коррупсияси ҳақидаги ёзувларни йўқ қилишни унутди ва унинг мухолифати дарҳол катта ҳарф билан ёзилди.  Президент саройига Умар Торрихоснинг одамлари ҳужум қилди. Ариас ўз соқчиларининг ғойиб бўлганини кўриб, Коста-Рика президенти Хосе Хоакин Трехос Фернандесдан қўнғироқ қилиб, чегара ёпилганлиги ҳақида огоҳлантирди; у Хилдебрандо Никосия билан бирга саройни тарк этди. 

Никосия унинг куёви ва АҚШ алоқа компанияси менежери Майкл Ж. Меррига қўнғироқ қилиб, ундан Ариас ва учта давлат вазирини олдиндан келишиб олинган жойдан олиб кетишни сўради. Бу вақтга келиб, ҳарбий патруллар шаҳарда Ариасни қидираётган эди. Мамлакат раҳбарлари ва машинасида автомат қуроллар арсенали билан Мерри ҳарбий блокададан ўтиб, сургундаги ҳукумат штаб-квартираси тайёрланган Панама канали зонасига хавфсиз жойга йўл олди. 

Канал зонаси, мустақил сиёсий тузилма бўлгани сабабли, расмийлар қуролларнинг ўз ҳудудида қолишига йўл қўймаганлиги сабабли, Мерри Панама шаҳрига, Миллий гвардия чегара блокадаси ва патруллар орқали хавфсиз жойга қайтишга мажбур бўлди. Ариас ва Никосия кейинчалик канал зонасини Флорида штатининг Маями шаҳрига қолдирдилар. Бироқ, унинг 93 ёшли онаси юқори қаватда ухлаб ётган эди, лекин ҳеч қандай зарар кўрмаган ва безовталанмаган, эшитиш мосламаларини уйқуга олиб чиққан. 

АҚШ ҳарбий раҳбар Омар Торрихосга ўз режимини либераллаштириш учун босим ўтказганидан сўнг, Ариас ва Никосия 1978-йилда Панамага қайтиб келишди. Улар сургунда бўлганларида, Ариаснинг Панамеñиста партиясидаги кичик диссидентлар гуруҳи Торрихос коалициясига қўшилди ва партияни рўйхатга олишни ўз зиммасига олди. Партиянинг аксарияти Ариасда қолди ва ўзини Ҳақиқий Панамеñиста партияси деб ўзгартирди. 1990-йилда у Арнулфиста партияси деб ўзгартирилди ва 2005-йилда ўзининг эски номи Панамеñиста партияси деб қайта номланди.

1984-йилда 83 ёшли Ариас яна президентликка номзодини қўйди. Унинг кампанияси, Норега томонидан Исроил Моссад ёрдами билан тарқатилган Панамадаги Холокост китоби билан мураккаблашди. Бу китобда Ариас 1941-йилда яҳудийларга қарши қирғин уюштирганини алдаб даъво қилган[2] Экзит-поллар Ариаснинг сезиларли устунлигини кўрсатганида, ҳозир Мануэл Нориэга назорат қилаётган ҳукумат овозларни ҳисоблашни тўхтатди ва ўзининг маъқул номзоди Николас Ардито Барлетта бор-йўғи 1713 овоз билан ғалаба қозонганини эълон қилиш учун натижаларни беадаблик билан ўзгартирди. Мустақил кузатувчилар, агар сайлов адолатли ўтганида, Ариас кўп овозда ғалаба қозонган бўларди, деб ҳисоблайди. Натижада, Барлетта фраудито (кичик фирибгарлик) лақабини олди, бу унинг иккинчи исми Ардито билан қофияланади. Ариас яна Флоридага қочиб кетди.  Бу Норега ҳарбий диктатурасининг бошланиши эди.

Ўлими

1988-йил 10-август куни эрталаб Арнулфо Маямидаги Cорал Габлес уйида юрак хуружидан вафот этди[3]. Унинг ёнида рафиқаси Мирея Москосо бор эди[4]. Унинг ўлими Панамада миллий мотамга сабаб бўлди. Унинг жасади Панама шаҳрига кўчирилганидан ва унинг тарафдорлари Норега қарши норозилик билдирган улкан дафн маросимидан сўнг, Ариас 87 ёшга тўлган 15-август куни Жардин де Паз қабристонига (Парқуэ Лефевреда жойлашган) дафн қилинди[5][6].

Ўлимидан сўнг Гилермо Эндара 1989-йилги президентлик сайловларида мухолифат коалициясини бошқарган ҳарбий диктатуранинг асосий рақибига айланди. Нориэга тарафдорлари номзод Карлос Дукени катта фарқ билан мағлуб этганига қарамай, натижалар ҳукумат томонидан бекор қилинди ва Эндара ва унинг номзод ҳамкасблари ҳарбийлаштирилган Дигнитй баталёнлари томонидан кўчаларда қаттиқ калтакланди. Етти ой ўтгач, Қўшма Штатлар "Адолатли сабаб" операциясини бошлади ва кўп ўтмай Ариаснинг партияси яна ҳокимиятни қўлга киритди.

2012-йил 8-январда, вафотидан 23 йил ўтиб, сўнгги истагини амалга ошириш учун унинг қолдиқлари эксгумация қилинди ва давлат томонидан дафн қилинди[7]. У Панаманинг Кокле провинсиясидаги Пенономе шаҳрида жойлашган Ариас Мадрид оилавий музейи яқинидаги мақбарага қайта дафн қилинди. Ҳозирда унинг номи билан аталган ёдгорликлар, мактаблар, шаҳарча хиёбони мавжуд.

Шахсий ҳаёти

Ариас 1927-йилда Ана Матилде Линаресга турмушга чиқди ва 1955-йилда вафотигача бирга бўлди. 1964-йилда у Мирея Москосога уйланди. Улар унинг ўлимига қадар бирга бўлишди. Москосо 1999-йилги сайловлардан кейин Панаманинг биринчи аёл президенти бўлди.

Биринчи турмушида у Герардо Эдилберто Ариас (1929—2002) исмли ўғилни асраб олди.

Манбалар

  1. ↑ Араúз. „Арнулфо Ариас Мадрид“ (испанча). Ҳисториа де Панамá. Эдитора Панама Америcа. 2012-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-март 2012-йил.
  2. ↑ Эитай Маcк. „Тҳе Зионист Жамес Бонд? Ҳоw а Моссад агент ҳелпед а брутал диcтатор ретаин поwер“. Ҳааретз (25-март 2021-йил).
  3. ↑ „ОФТ-ДЕПОСЕД ЭХ-ЛЕАДЕР ОФ ПАНАМА ДИЭС“. Wашингтон Пост (11-август 1988-йил). Қаралди: 12-март 2021-йил.
  4. ↑ „АРНУЛФО АРИАС, 87, ПАНАМАНИАН WҲО WАС ПРЕСИДЕНТ 3 ТИМЕС“. Неw Ёрк Тимес. Ассоcиатед Пресс (11-август 1988-йил). Қаралди: 11-март 2021-йил. Алтернативе урл
  5. ↑ Де Обалдíа, Энриқуэ. „Арнулфо Ариас эн эл марcо де ла семана Панамеñиста“. Туполíтиcа. Қаралди: 11-март 2021-йил.
  6. ↑ „Эх-Панама Пресидент'с Фунерал Беcомес Форум фор Нориэга Фоэс“. Лос Ангелес Тимес (16-август 1988-йил). Қаралди: 12-март 2021-йил.
  7. ↑ „Панамá эхҳума лос рестос дел эхпресиденте Арнулфо Ариас пара реализар ун фунерал де Эстадо“ (испанча). Ултима Ҳора (6-январ 2012-йил). 2022-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-март 2021-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Arnulfo_Arias" dan olindi