Arpiar Arpiarian

Арпиар Арпиариан ( арманча: Արփիար Արփիարեան ) (1851-йилнинг 21-декабрдан 1908-йил 12-феврал) - 19-асрнинг нуфузли арман ёзувчиси, арман адабиётида реализмнинг кашшофи ва сиёсий фаол .
Эрта ҳаёт ва та'лим
Арпиар Арпиян 1851-йилда кема бортида туғилган, ота-онаси асли Акндан ( Арман қирғинидан олдин Фурот қирғоғоғоқлари арманлар яшовчи шаҳарча) Самсундан Константинополгача кетаётган эдилар. Оила ўртакўй чеккасида жойлашади, у ерда Арпиар Таркманчац (Թարգմանչաց) Истанбулда арман мактабида ўқиди[1]. Сўнгра уни 1867-йилда у Венецияга Мурат-Рафаэл мактабига юборилади. Мурат-Рафаэляндаги устози Гевонд Алишан қўлида арман тили ва тарихини ўрганган. У франсуз ва италян адабиёти билан ҳам яқиндан таниш эди. У мактабини тугатгач у Истанбулга қайтиб келди ва у ерда Арман Патриархиясида котиблик лавозимини таклиф қилишади. Бу даврда эса у ҳисобчи бўлиб ҳам ишлаган. Бироқ, Арпиарианнинг ҳақиқий соҳси журналистика ва адабиёт эди[2].
Газеталарда ишлаши ва Тифлисга ташриф буюриши
Унинг адабиётдаги илк асарлари Григор Арцрунийнинг таҳалуси остида Тифлисда шаҳрида нашр этиладиган Мшак (кāнгā) газетасида бошланган. У Истанбулдаги арман ҳаётининг турли жабҳалари ҳақида ёритиш учун у "Ҳайгаг" тахаллуси остида мақолалар ёзар эди. 1878-йилга келиб, у таниқли арман ёзувчиси ва сиёсатчиси Крикор Зоҳраб билан бирга муҳаррири билан (1884-1893) бўлган Масисдаги кундаликгидаги ва даврий нашрларнинг доимий муаллифига айланган[2]. Унинг мақолалари Кавказ арманилари орасида жуда машҳур бўлиб кетади. 1884-йилда у Эчмиадзинда янги католикос унвонига сайлангани муносабати билан Тиблисга ташриф буюрди ва у ерда таниқли ёзувчи сифатида қабул қилинади. У ерда у Шарқий арман муаллифларидан Раффи, Прошиан, Агаян ва бошқа ёзувчи арманлар билан учрашиш имконига эга бўлди.
Янги таассуротлар ва ма'лумотлар билан Истанбулга қайтиб келгач, у "Угҳеворутиун и Ковкасиа " (Ուղեւորութիւն Կովկասիա, Кавказдаги саёҳатлар) ҳақида сарлавҳали туркум мақолалар ёзади. 1884-йилда у бошқа зиёлилар қаторида Шарқий ва Ғарбий арманлар ўртасида яқинроқ муносабатларни ривожлантириш ва тиклаш мақсадида Аревелк (Аревелк, Шарқ) номини олган янги кундалик газеталари чиқарила бошлади[2]. Демократик тенденцияларга эга адабий-сиёсий газета бўлган Аревелк реализм мактабининг асосинии ташкил этадиган бир қатор ёш ёзувчиларни ўзига тортди. Мақолалар 1912-йилгача нашр этилган [2]
Сиёсий фаоллик
Арпиар Арпиян ёзувчи бўлиши билан бирга у сиёсий фаол ва инқилобчи ва ҳамда журналист ҳам бўлиб. У Султон Абдулҳамид ИИ нинг арман аҳолисига нисбатан муносабати нуқтаи назаридан Усмонлилар империясини араманлар учун ислоҳотларни қўллаб-қувватлаган. 1889-йилда Арпиян социал-демократ Ҳунчаян партиясига қўшилди ва Усмонли вилоятларида арман таълимни ёйиш учун бир гуруҳ ёшлар билан мактабларда Арарат жамиятига асос солган. 1890-йилда у Кум Капу намойишида қатнашган ва бошқа бир қатор Ҳуничаклар билан бирга инқилобчи сифатида ҳибсга олинган ва икки ойга қамоқ жазосига олинган[1][2]. У умумий амнистия асосида қамоқдан озодликка чиқарилган. 1891-йилда у дўсти Ованнес Шаҳназарян билан “Ҳайреник” (“Ватан”) газетасига асос солганлар ва муҳаррири бўлган. Бу қоғозларни демократик ғоялари учун султон томонидан газета йўқ қилинди[2].
Ҳамидийлар қирғинидан қочиш
1896-йилда Ҳамидий қирғинлари бошланди ва бошқа арманларнинг тақдиридан қутулиш учун у Истанбулдан Лондонга қочиб кетишларига сабаб бўлади. Булар қаторида Арпиар Арпиян ҳам бўлган. Лондонда у икки ойлик қолиб кетган шарҳларни нашр этишга уриниб кўрди, " Март " ва "Нор Кянк " (я'ни, "Янги ҳаёт"). Бу вақтда эса сиёсий партия ҳам бўлиниб кетади. Арпиариан фраксиялардан бири Верагазмиал Ҳунчакианнерни яшовчи ташкилотга айлантирди, аммо охир-оқибат партияни тарк этди. Бу қарор билан у охир-оқибат ўзининг эски атрофидаги душманларни яратди[1].
Қоҳирага саёҳати ва суиқасд
1901–1902-йилларда у Парижга, сўнгра эса Венецияга саёҳат қилиб, у ерда ўзининг энг муваффақиятли асарини ёзишга эришади ва унинг номини эса “Гармир Жамуц” (“Қизил қурбонлик”) романи сиафитида ёзилиб чоп этади. 1905-йилда у Қоҳирага саёҳат қилди. Қоҳирада у Шираг (Շիրակ) ойлик адабий шарҳини таҳрир қилди ва маҳаллий газета, Лусапер (Լուսաբեր, Луcифер: ёруғлик ташувчиси)га ўз ҳиссасини қўшди[2].
1908-йилда Арпиариан бозордан уйига қайтаётганида сиёсий душманлари уни ўлдиришди[1].
Мероси ва асарлар
Арпиариан замонавий арман адабиётида муҳим жанрларлари арман реализм асосчиси эди, Мактаби йўқ адабий оқимнинг ҳам раҳбари ҳисобланади. Ўша пайтда кўплаб ёзувчилар романтизм билан шуғулланган бўлса-да, у арман адабиётида инқилоб ёки ревалуция қилган янги оқимни киритди[2]. У ўз фикрларини тўғри, уялмасдан баён қилиб, ўқувчиларининг ишончини қозонди. У Тигран Камсаракан, Левон Пашалиан ва Эрухон каби арман реалист ёзувчиларининг бутун бир авлодининг устози ва дўсти эди эди[2].
Унинг адабий асарларининг аксарияти қисса тарзида ёзилган бўлиб улар асосан меҳнаткашлар синфи ва ижтимоий масалаларга бағишланган ҳолда ёзилган[2]. Унинг машҳур ҳикояларидан ба'зилари:[1][2]
- Ҳоку заваг (Հոգու զավակ, асраб олинган бола)
- Восги абрчан (Ոսկի ապրջան, тилла билагузук)
- Ерази ме кине (Երազի մը գինը, тушнинг баҳоси)
- Гадаг ме (Ҳазил, ҳазил)
- Абуше (Ապուշը, аҳмоқ)
- Гармир Жамуц (Կարմիր ժամուց, қип-қизил назр)
- Кеворк Марзбедуни (Գէորգ Մարզպետունի, Геворк Марзпетуни)
Манбалар
Адабиётлар
- 20-асрда жаҳон адабиёти энциклопедияси, Леонард С. Клеин, Стивен Серафин, Валтер Д. Гланзе, 1993, п. 120
- Қисқача арман энциклопедияси, Эд. акад. К. Худавердян, Ереван, 1990, жилд. 1, п. 426.
- Арман адабиёти мероси: ХВИИИ асрдан ҳозирги замонгача, Агоп Ж. Ҳаcикян, Габриэл Басмажиан, Эдвард С. Франчук, с. 452