"Аршин мал алан" (озарбайжонча: Арşıн мал алан / آرشین مال آلان; сўзма-сўз таржимаси - "Аршинлар билан мол сотиб олиш"), "Қўл моллари сотувчиси"[1] номи билан ҳам танилган - озарбайжон бастакори Узейир Гаджибековнинг 4 пардали энг сўнгги ва машҳур опереттаси. 1913-йилда Петербургда ёзилган. Оперетта либреттоси (озарбайжон тилида) муаллифи Узейир Гаджибековнинг ўзи[1]. 1913 -йил 25-октабрда Бокудаги Ҳожи Зейналабдин Тагиев номидаги театрда “Аршин мал алан” премераси бўлиб ўтди.

Аршин мал алан
Муаллиф(лар) Бастакор Узейир Гаджибеков
Тил Озарбайжон
Жанр(лар)и комедия
Нашр этилган санаси 1913-йил

Оперетта бастакор ўсган Шуша шаҳрида бўлиб ўтади. Мусиқали комедия сюжети Гаджибеков томонидан ҳаётдан олинган. Шундай қилиб, Шарқдаги аёллар узоқ вақтдан бери чодир (паранжисимон ёпинчиқ) кийиб юришган, уларга очиқ юз билан кўчада кўринишга рухсат берилмаган. Қизлар қоида тариқасида - ота-оналарининг хоҳишига кўра турмушга чиқардилар. Бундан ташқари, куёв кўп ҳолларда келинни фақат тўйдан кейин кўрар эди. ХХ аср бошларида шариат қонунларига асосланган оила ва маиший турмуш тарзи танқид қилина бошланди. Ёшларнинг янги авлоди ўзаро меҳр-муҳаббатга асосланган оила қуришни орзу қилган[2]. “Аршин мал алан” мусиқий комедиясининг номи комедия қаҳрамони келинни олдиндан кўриш учун ўзини шундай қилиб кўрсатган кўча матолари савдогарларининг ўзига хос ҳайқириқидир[2].

Оперетта тарихи

"Аршин мал алан" - Узейир Гаджибековнинг охирги ва энг машҳур оперетталаридан бири. Гаджибеков Москва ва Санкт-Петербургда ўқиган йилларида ёзилган[3]. Оперетта г'ояси бастакорда Санкт-Петербургда яшаган пайтда пайдо бо'лган. У либреттони ўзи ёзган, фақат шоир Фузулийдан шеърлар олган (Ҳожибеёвнинг биринчи операси “Лайли ва Мажнун” унинг шеъри асосида ёзилган). Асар 1913-йилнинг ёзида Санкт-Петербургда яратилган[4]. Мусиқашунос Элмира Абасованинг таъкидлашича, Гаджибеков “Аршин мал алан” мусиқий комедиясини консерваторияга кирмасдан ҳам, Санкт-Петербургда яшаб ёзган. Комедия ҳақида биринчи марта Озарбайжоннинг таниқли актёрларидан бири, унинг дўсти Ҳусейнқули Сарабскийга 1913-йил 30-июлда Узейир Гаджибековнинг ёзган мактубидан билиб олишингиз мумкин:

Ўқишим билан бирга янги “Аршин мал алан” комедиясини ёзяпман. Оперетта ажойиб бўлади.

Оперетта ҳаракати Шушада бўлиб ўтади. Рашид Беҳбудовнинг қизи – Рашида[аз] “Аршин мал алан”нинг пайдо бўлиш тарихини шундай тавсифлайди: "...Менинг бобом Мажидбей Бейбутали, қадимги замонларда Бейбутовлар номли оила бўлган, ғайриоддий овозга эга, халқ қўшиқларини чиройли ижро этиб, 30 ёшида профессионал хонанда бўлиб етишган. Бундан олдин у отасига ёрдам берди: бир қути ипак йиғиб, у ўша пайтда яшаган Шуши кўчалари бўйлаб юрди ва маҳаллий модачиларни товарларни кўришга таклиф қилди: "Аршин мал алан, аршин мал алан ...” Сотувчининг ранг-баранг қиёфаси бўлажак бастакор Узейир Ғажибековнинг болалик хотирасига шунчалик кириб қолганки, у кейинчалик бу сюжетни “Аршин мал алан” опереттасида қўллаган..." Рашида Беҳбудованинг “АиФ” газетасига берган интервюси.

Жанр ва шакл жиҳатидан Аскернинг очилиш арияси ва опереттанинг бошқа бир қатор вокал рақамлари соф европача услубда ижро этилган. Жумладан, Аскернинг[5] тилга олинган кириш арияси шитирли, Жаҳон холасининг[6] қатор саҳна ва куплетлари шур режимида давом этади. Бир қатор мисраларда ўша пайтдаги машҳур теснифларнинг шакли ётади[7].

Биринчи ишлаб чиқаришлар

Бокудаги иккинчи спектакл дастури, 1913-йил ноябр

1913-йилда Санкт-Петербургда оперетта устида ишлашни тугатган Гаджибеков уни Бокуга ўзининг дўстлари Ҳусейнқули Сарабский ва Муслим Магомаевга жўнатади ва улар ўзлари асар тайёрлашни бошлайдилар[8]. Аллақачон 26-октябрда комедияни Кавказ минтақаси саҳналарида кўрсатишга рухсат берилди[3]. Шундай қилиб, опереттанинг қўлёзма мазмуни, Муслим Магомаев қўлёзмасига ўхшаш қўлёзма билан ёзилган ва имзоланган. 8-октябрда Тифлис матбуот қўмитасига тасдиқлаш учун тақдим этилган. Оперетта сензурадан ўтди ва Кавказ минтақаси саҳналарида намойиш этилишига рухсат берилди[8].

“Аршин Мал Алан” опереттасининг Озарбайжон саҳнасидаги премераси 1913-йил 25-октабрда[3] Бокудаги машҳур озарбайжон миллионери ва филантроп Ҳожи Зейналабдин Тагиевнинг[9] театрида (бугунги кунда Озарбайжон биноси) бўлиб ўтди. Мусиқий комедия театри театр биноси о'рнида жойлашган). "Каспий" газетасида (1913-йил 25-октябрдаги 240-сон) э'лон қилинган э'лонларда актрисалар Оленская, Гул-Сабаҳхон[10] ва рассомлар Сарабский, Терегулов, Абасов, Аҳмад Агдамский, Алекпер Ҳусейнзода ва бошқалар иштирок этгани та'кидланган[8]. Бизгача етиб келган ягона шарҳдан ("Каспий" газетаси, 1913-йил 27-октябр, № 242) шундай хулоса келадики, Аскер ролини Сарабский, Султонбекни - Ҳусайнзода, Вели ролини - Халил Ҳусейнов ("Абобосов о'рнига") ўйнаган. Сулаймон - катта эҳтимол билан, Терегулов (тақризда у ҳақида ҳеч нарса айтилмаган), Гулчоҳру - Агдамский (шарҳда ҳам у ҳақида ҳеч нарса айтилмаган). Озарбайжон ССР халқ артисти Ҳусейнаги Ҳожибобобековнинг сўзларига кўра, Жаҳон хола ролини Ғулсабаҳхон ижро этган. Оленская, опереттанинг иккинчи спектаклининг шарҳига кўра (Боку газетаси, 1913-йил 10-ноябр, 253-сон), Ася ролини ўйнади[8].

Иккинчи спектакл ўша йилнинг ноябр ойида худди шу театрда бўлиб ўтди. Иккинчи спектакл дастури бўйича ролларни ижро этганлар: Ҳусайнқули Сарабский (Аскер), Аҳмад Агдамский (Ғулчоҳра), Алекпер Ҳусайнзода (Султонбек), Александра Оленская (Ася), Эва Оленская (Телли), Мирза Мухтор Маммадов (Жаҳон), Маммад Ғанифа Терегулов (Сулаймон), Халил Ҳусейнов (Вели). Спектакл режиссёри Ҳусайн Араблинский[11], дирижёри Муслим Магомаев[3]. Ба'зан Гаджибеков о'з опереттасини бошқа йўл билан чақирди: "Муваффақиятли никоҳ рецепти", "Ишлаб чиқарилган маҳсулотлар сотувчиси"[11].

Хонанда Мусы Шушинского[аз] иштирокидаги Тифлисдаги чиқиш дастури, 1919-йил


Ўзгартиришлар ва қўшимчалар

1913-йилдан 1948-йилгача (бастакор вафот этган йил), я'ни 35 йил давомида оперетта муҳим эволюцион йўлни босиб ўтди. Бу мусиқий ва адабий материалларга тегишли. Биринчи босқич 1913-йилдан 1918-йилгача бўлган даврларни ўз ичига олади. Бу даврда муаллиф матннинг дастлабки тўрт нашрида ўз аксини топган қўшимчалар киритди. Иккинчи босқич жуда муҳим деб ҳисобланади. У 1920–1930-йилларни қамраб олади, комедия матни нашр этилмаган, аммо унга жиддий ўзгартиришлар киритилган[3].

Аскер ва Гулчоҳра дуэти. Аскер ролида Булбул, Гулчоҳра ролида Сона Мустафоева

Комедиянинг бош актёрлари – Аскер ва Гулчоҳранинг руҳий ҳаяжон, ғамгинлик ва шодликлари Фузулий ше’риятида тўлиқ ва та’сирли тарзда берилган. Бу Аскернинг “Баёти Шероз” муғом тарзида тар жўрлигида ижро этилган И пардадаги арияси, Гулчоҳранинг “Сейғях ” ва “ Усмонли ” муғомининг ИИ қисмидаги арияси, шунингдек, ИИИ пардадан. “Баёти Шероз” муғамида. Аста-секин, спектаклдан ижрога қадар Узейир Ғажибеков ўз ижодини такомиллаштирди ва янги куйлар яратди ҳамда тарнинг муғом-импровизацион жўрлигини полифоник симфоник оркестрга алмаштирди[3].

Дунё бўйлаб муваффақият

“Аршин мал алан” 80 тилга, жумладан, франсуз, немис, поляк, инглиз, араб, форс, хитой, грузин, болгар, украин, беларус ва бошқаларга таржима қилинган[12]. Комедия 76 давлат[9], Ню-Ёрк, Париж, Лондон, София, Берлин, Истанбул, Теҳрон, Қоҳира, Варшава, Пекин[12] каби шаҳарларда 187 та театрда саҳналаштирилган. У Грузиянинг 16 та шаҳрида, Болгариянинг 17 та шаҳрида, АҚСҲнинг 13 та штатида, Полшанинг 17 та шаҳрида (1500 марта), Россиянинг 28 та шаҳрида, Хитойнинг 8 та шаҳрида ва ҳоказоларда ўтказилган.

1972-йилда "Мелодия" компанияси рус, озарбайжон, форс тилларида "Аршин мал алан" ёзувини тайёрлади[2].

ЮНЕСКО 2012—2013-йилларда ташкил этилиши муносабати билан ўтказишни режалаштирган тадбирлар рўйхатига “Аршин мал алан” мусиқий комедиясининг 100 йиллигини нишонлаш ҳам киритилган. 2013-йилда Озарбайжон тарихи музейида “Аршин мал алан” юбилейига бағишланган кўргазма бўлиб ўтди, унда 200 дан ортиқ экспонатлар намойиш этилди.

Биринчи экранлаштиришлар

Аскер ролида Ҳусайнқули Сарабский, Султонбек ролида Мирзо Оға Алиев. Айнан шу актёрлар 1916-йилда биринчи филмга мослашишда асосий роллардан бирини ўйнаган.

“Аршин мал алан” опереттаси 4 марта суратга олинган[13]. Биринчи филм мосламаси Россияда 1916-йилда ака-ука Пиронларнинг "Филм" акциядорлик жамияти студиясида суратга олинган. Режиссёр Борис Светлов ушбу мосламани Ҳусейнқули Сарабский (Аскер), Аҳмад Агдамский (Гулчоҳра), Мирза Аги Алиев (Сулаймонбек), Алекпер Ҳусейнзода (Султонбек), Я. Нариманов (Жаҳон хола) ва бошқалар. Филм жим эди. Саҳна ортида хонандалар ва озарбайжон чолг'у асбоблари ансамбли бор эди. Спектакл давомида Жаббар Қаряғдиоғлу ва бошқа машҳур созандалар куйлашди[7][14]. лефт|тҳумб|250х250пх| "Аршин мал алан" филмининг афишаси (1945)

Озарбайжонда опереттанинг 90 йиллигига баг'ишланган почта маркаси 1965-йилги филмдан кадр билан.

1965-йилда экранлаштириш

1965-йилда СССР “Союзекспорткино” давлат ташкилоти 1945-йилда Рашид Беҳбудов иштирокидаги “Аршин мал алан” катта молиявий фойда келтирганини инобатга олиб, Боку киностудиясига филмнинг янги, рангли вариантини буюртма қилди. Шундай қилиб, режиссёр Тофиг Тагизода Жафар Жабборли номидаги “ Озарбайжонфилм” киностудиясида Узейирбей Ҳожибеёвнинг ушбу асарини яна бир бор суратга олди. Унинг 1965-йилда суратга олинган “Аршин мал алан” филми аввалгидек машҳурликка эриша олмади, аммо техник жиҳозланиши жиҳатидан анча ривожланган эди. Бош ролларни Гасан Маммадов (Аскер), Лейла Шихлинская (Гулчоҳра), Гажимурод Ягизаров (Сулаймон), Агададаш Қурбонов (Султонбек), Нажиба Меликова (Жаҳон), Талат Раҳмонов (Вели), Мовсун Санани ва бошқалар ижро этган. Филм мусиқасининг муҳаррири Фикрет Амиров эди[11].

Ҳаволалар

  • Аршин мал алан. Узейир Гаджибековнинг либреттоси. 4 пардада мусиқий комедия. Д.Гликштейн таржимаси. — Б.: Азмузгиз, 1948-йил.
  1. ↑ 1,0 1,1 Бернандт Г.. Словарь опер, впервые поставленных или изданных в дореволюционной России и в СССР, 1736-1959. Москва: Советский композитор, 1962 — 26-бет. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 {{{заглавие}}}.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Касимов 1985.
  4. ↑ Михеева Л., Орелович А... В мире оперетты. Путеводитель. Советский композитор, Ленинградское отделение, 1982 — 149-бет. 
  5. ↑ „Аршин мал алан (клавир) — Ария Аскера“. аршин.мусиги-дуня.аз. 2014-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 8-декабр.
  6. ↑ „Аршин мал алан (клавир) — Куплеты и танец Джахан“. аршин.мусиги-дуня.аз. 2014-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 8-декабр.
  7. ↑ 7,0 7,1 Каджар Ч... Старая Шуша. Баку, Шерг-Герб, 2007 — 333-бет. ИСБН 9789952340969. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Сарабский 1968.
  9. ↑ 9,0 9,1 {{{заглавие}}}.
  10. ↑ В работе Ханлара Меликова «„Аршин мал алан“ Узеира Гаджибекова» (Баку, 1955, стр. 46) указывается: «Кроме того, впервые в истории Азербайджана стала выступать в оперной труппе молодая азербайджанская актриса Гюльсабах-ханум, работавшая до того времени в драматическом театре». Автор ошибочно считал её азербайджанской, Гюльсабах-ханум по национальности армянка.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Абасова 1975.
  12. ↑ 12,0 12,1 Библиография 2009.
  13. ↑ Фриэдрич Блуме.. Диэ Мусик ин Гесчичте унд Гегенwарт: аллгемеине Энзйклопäдиэ дер Мусик. Бäренреитер-Верлаг, 1979. (олм.)
  14. ↑ „Вечная любовь не стареет. Музыкальная комедия "Аршин мал алан"“ (ру). Азери.ру. 2011-йил 19-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 18-июн.