Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Artyom Alixanyan

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Артем Аликҳаниан
Արտեմ Ալիխանյան
Таваллуди 24-июн 1908-йил
Элизаветпол
Вафоти 25-феврал 1978-йил(1978-02-25)
(69 ёшда)
Москва
Фуқаролиги Совет иттифоқи
Миллати Арманистон
Соҳаси Физика
Таълими Ленинград Давлат Университети
Машҳур шогирдлари Алевтина Шмелева
Мукофотлари Ленин Мукофоти (1970)
Сталин Мукофоти (1941, 1948)

Артем Исаакович Аликҳаниан (арманча: Արտեմ Ալիխանյան, русча: Артём Исаакович Алиханьян, 1908-йил 24-июн — 1978-йил 25-феврал) — совет ва арман физиги, Ереван физика институтининг асосчиларидан бири ва биринчи директори, Совет Иттифоқи Фанлар академиясининг мухбир аъзоси (1946), Арманистон Миллий Фанлар академияси институти академики. Пётр Капица, Лев Ландау, Игор Курчатов, Абрам Аликҳанов ва бошқалар билан Совет Иттифоқида ядро физикасига асос солган. У „Арман физикасининг отаси“ сифатида танилган.

Биографияси

Артем Аликҳаниан Россия империясининг Элизаветпол шаҳрида арманистонлик темир йўл муҳандиси ва уй бекаси оиласида туғилган[1]. Уларнинг тўрт фарзанди бор эди: икки ўғил (каттаси Абрам Аликҳанов таниқли физик) ва икки қиз. 1912-йилда оила Александрополга кўчиб ўтди. У официант ва газета сотувчи бўлиб ишлаган. Алиханян мактабга мунтазам қатнамасди; Дастлаб у асосан уйда ўқиган, кейин эса Тифлисдаги 100-мактабда сиртқи диплом олган. 1930-йилда Ленинград давлат университетини тамомлашдан олдин у акаси Абрам Аликҳанов билан бирга Ленинград физика-техника институтида ходим бўлди. Уларнинг гуруҳининг иши жуфт ҳосил бўлишини ва натижада позитрон спектрини ўрганишга бағишланган. Позитронларни кузатиш учун Аликҳонов, унинг шогирди М. Козодаэв ва Аликҳаниан магнит спектрометр ва иккита қўшни Гейгер-Мюллер ҳисоблагичларининг тасодифий ҳисобларининг оригинал комбинациясидан фойдаланганлар. Бу иш Совет Иттифоқида радиотехникани экспериментал ядро физикасига татбиқ этишнинг бошланғич нуқтаси бўлди[2]. Иккинчи жаҳон урушидан олдин улар бета-парчаланиш бўйича фундаментал тадқиқотлар ўтказдилар, гамма нурларининг ички конверсиясини аниқладилар ва элекктрон-позитрон аннигиляциясида энергия тежашни экспериментал равишда тасдиқладилар[3]. 1934-йилда уларнинг тадқиқот гуруҳи (Б. Желепов, Аликҳонов ва Аликҳаниан) радиоактив парчаланиш ҳодисасини кузатувчи кашфиётчилар қаторида эди[4]. Бе7 ядроларининг парчаланишидан фойдаланган ҳолда нейтринонинг қолган массасини аниқлаш усули 1938-йилда Аликҳонов ва Аликҳаниан томонидан таклиф қилинган. Тадқиқотлари учун иккала ака-ука ҳам (Коммунистик партия аъзоси бўлмаган ҳолда) Сталин мукофотига сазовор бўлишди.

1942-йилда улар космик нурларнинг учинчи (протон) компонентасини қидириш учун Арагац тоғида илмий миссияни бошладилар. Улар космик нурларда „тор ёмғир“ деб аталадиган нарсаларни топдилар ва космик нурларда мюон ва протон массаси ўртасида бўлган заррачалар мавжудлигининг биринчи далилларини аниқладилар. Ленинград қамалида Аликҳаниан ва унинг баъзи ҳамкасблари 1955-йилда Дубнада қурилган синхроциклотрон — тезлаткич лойиҳаси устида ишлаш учун тўлиқ вақтли мудофаа ишларидан озод қилинди[5]. 1948-йилда А.Аликанов ва А.Аликҳаниан яна космик нурларни тадқиқ этгани учун Сталин мукофотига сазовор бўлдилар. Арагацда 3250 м баландликда космик нурланиш станциясини қурганларидан сўнг, икки ака-ука Арманистон Фанлар академиясини ташкил этишда қатнашдилар ва 1943-йилда Ереван физика институтини ташкил қилдилар. А. Аликҳаниан кейинги 30 йил давомида унинг директори бўлди. 1956-йилда Аликҳаниан, Аликҳанов ва Виктор Амбарцумян 6 ГеВ электрон энергиясига эга Ереван синхротронини яратиш ташаббуси билан чиқдилар.

1965-йилда Гарвард университети Аликҳанианни Лоэб ва Лига физика бўйича маърузалар ўқишга таклиф қилди[6]. У Гарвард университетининг Европадан биринчи Лоэб профессори бўлди[7]. Аликҳаниан физика-математика фанлари доктори[8] Ереван давлат университети профессори, Лебедев институтида физика лабораторияси мудири, Москва муҳандислик-физика институти ядро физикаси кафедрасининг асосчиси ва илмий раҳбари, баландликдаги Арагац ва Нор-Амберд тадқиқот станциялари асосчиси бўлган. Унинг илмий ютуқлари ва хизматлари учун 1967-йилда „Арманистон ССРда хизмат кўрсатган фан арбоби“ унвони берилган.

Кенг оралиқли учқун камераларидаги ишлари учун 1970-йилда А.Аликҳаниан ҳамкасблари билан биргаликда Ленин мукофоти билан тақдирланган. Кейинчалик у рентген нурлари ўтиш радиация детекторлари устида иш бошлади.

Илмий ишлари

Аликҳанианнинг асарлари ядро физикаси, космик нурлар ва элементар зарралар физикаси, тезлатгичлар физикаси ва технологиясига бағишланган. Ҳамкасблари Аликҳанов, Лев Арцимович ва бошқалар қаторида у қуйидаги ишларни амалга оширган:

  • ички энергияни конвертация қилиш орқали электрон-позитрон жуфтларини ишлаб чиқаришни кашф этди (1934),
  • позитрон аннигиляциясида энергия тежамкорлиги экспериментал тасдиқланган (1936),
  • кўп сонли радиоактив элементларнинг маълумотлар спектрларида аниқ ўлчовлар ўтказди ва спектрал шаклнинг атом рақамига боғлиқлигини аниқлади;
  • 7Бе да электрон тутилишида ядровий орқага қайтиш орқали нейтринолар мавжудлигини исботлаш учун экспериментал усулни таклиф қилди,
  • Коинот нурларида тез протонлар оқими, тез нейтронлар томонидан протонларнинг интенсив ишлаб чиқарилиши, „тор ёмғир“ деб аталадиган нарса ва массалари муон ва протон ўртасида ўзгариб турадиган заррачаларнинг биринчи белгиларини аниқлади;
  • юқори энергияли заррачаларни аниқлаш усулларини, хусусан, Аликҳаниан-Аликҳанов спектрометри, кенг оралиқли учқун камералари ва рентген нурларининг ўтиш радиация детекторларини яратишга ҳисса қўшди[9].

1963-йилда у учқун камерасини яратиш ғоясини тақдим этди, бу ерда плиталар орасидаги бўшлиқ 20 см гача учқун изларини кузатиш имкониятига эга бўлиши мумкин эди. Ушбу ихтиро Учқун Камераси тарихидаги энг муҳим босқичлардан бири ҳисобланган[10].

У 6 ГеВ Арманистон электрон синхротронини (Ереван) қуришга раҳбарлик қилган. Аликҳаниан тажрибали педагог ҳам эди[11]. 1961-1975-йиллар у Нор-Амбердда кўплаб академиклар ва Нобел мукофоти лауреатлари иштирокида дунёга машҳур йиллик юқори энергия физикаси халқаро мактабларини ташкил қилди. Wолфганг К.Ҳ.Панофский ва Раймонд Wилсоннинг фикрича, Аликҳаниан „фанга, хусусан, заррачаларни аниқлаш ва идентификация қилишда муҳим восита сифатида ўтиш нурланишидан фойдаланишда жуда муҳим ҳисса қўшган“[7].

Шахсият

Алиханян меҳрибон ва ўта ихтирочи шахс сифатида ҳам танилган, унинг „буюк билимдонлиги барчани ўзига ром этган“. У академиклар Исаак Померанчук, Аркадй Мигдал, Лев Арцимович ва Лев Ландау[12], бастакор Дмитрий Шостакович (у бастакорнинг рафиқаси, 1954-йилда Арманистонда вафот этган Нина Варзарнинг ҳамкасби эди[13]) ёзувчилар Михаил Зошченко ва Мариэтта Шагинян, профессор ва диссидент Юри Орлов, ҳайкалтарош Арто Тчакмактчиан, рассомлар Мартирос Сарян, Ҳароутин Галентз ва Минас Аветисян билан яхши муносабатда эди. Аликҳаниан Аркадий Райкин, Андрей Сахаров ва Елена Боннернинг Арманистонга ташрифини уюштирди, Иосиф Бродскийни Еревандаги уйида меҳмон қилди (Юрий Орлов ёзганидек, Алиханяннинг ўз жосуслари тўри бўлган, улар уни ва ҳамкасбларини ДХХдан[14] ҳимоя қилишга ёрдам берган, деган миш-мишлар тарқалди). У олимларнинг халқаро ҳамкорлигини фаол қўллаб-қувватлади. Аликҳаниан 1973-йилда ЕрПҳИдаги лавозимидан истеъфога чиқди ва жуда юқори даражадаги совет давлат арбоблари билан зиддиятлардан сўнг Ереванни тарк этди.

Баграмян проспектидаги Артем Аликҳанианнинг лавҳаси, Ереван

"Салом, бу мен!" (Ҳелло, Тҳатъс Ме!) номли филм Аликҳаниан таржимаи ҳолига асосланади. Митчелл А. Wилсон „Узоқ меридиандаги учрашув“ романи устида ишлаётганида, Аликҳанианникига Арманистонга ташриф буюрди ва у ерда бир неча ой яшади[15].

Хотира

Ереван физика институти ва Еревандаги кўчага унинг номи берилган. Унинг ҳайкали Еревандаги Аликҳаниан майдонида жойлашган. Шунингдек, Ереван физика институтининг марказий биносида Аликҳанианнинг мемориал кабинет-музейи очилган.

Танланган мақолалар

  • Аликҳаниан А.И, Аликҳанов А.И, Никитин С. Космик нурларнинг юмшоқ компонентида юқори ионлаштирувчи зарралар Ж. Физика, 9, 175-182-бетлар, 1945-йил.
  • Аликҳаниан А.И, Асатиани Т.Л Аугер ёмғирини текшириш. Ж. Физика, 9. 167-174-бетлар, 1945-йил.
  • Аликҳаниан А.И, Алиханов А.И. Варитронс. Экспериментал ва назарий физика журнали, 21, 1023-1044-бетлар, 1951 (рус тилида).
  • Аликҳаниан А.И, Авакиан В.В, Мамиджанян Э.А ва бошқалар. Ўтиш радиация детектори билан 300 ГеВ энергияга эга адронларни аниқлаш учун қурилма, Совет Фанлар Академияси материаллари, Физика серияси, 38. 1993-1995-бетлар, 1974 (рус тилида).

Адабиётлар

Манбалар

  1. ↑ Нотабле Сcиэнтисц фром 1900 то тҳе Пресент: А-C, бй Бригҳам Наринс, Гале Гроуп, 2001, п. 27
  2. ↑ Абраҳам Аликҳанов
  3. ↑ Артем Аликҳаниан, Cоснеwс жоурнал, #11, Май 1978
  4. ↑ „Сергиенко В. А, Воспоминания об Учителе. К 100-летию со дня рождения Б.С.Джелепова // Санкт-Петербургский университет : журнал. — СПбГУ: издательство СПбГУ, 2010. — Вып. 3 декабря. — № 16 (3823).“. 2016-йил 4-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-май.
  5. ↑ Оур фрагиле wорлд: чалленгес анд оппортунитиэс фор сустаинабле девелопмент, Волуме 2, Мостафа Камал Толба, 2001, п. 1101
  6. ↑ „Тҳе Лоэб анд Леэ Леcтурешип Фундс: 1953-1990“. 2013-йил 28-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 1-май.
  7. ↑ 7,0 7,1 Аликҳаниан. Скетчес, мемоирс, доcуменц, эд. М. Даион, Мосcоw, 2000, п. 302
  8. ↑ Wҳўс wҳо ин тҳе Соcиалист cоунтриэс: а биограпҳиcал энcйcлопедиа, бй Борйс Леwйтзкйж, Жулиусз Стройноwски — 1978, п. 15
  9. ↑ Гарибиан Г М, Янг Чи „Х- Рай Транситион Радиатион“ п.264,Публишер Аcадемй оф Сcиэнcес оф АССР, Ереван, 1983 (ин Руссиан)
  10. ↑ „Wҳат ис а Спарк Чамбер?, Тҳе Университй оф Бирмингҳам, 2001“. 2022-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-август.
  11. ↑ „ЕрПҳИ, Шорт ҳисторй“. 2016-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 12-май.
  12. ↑ Буриэд Глорй: Портраиц оф Совиэт Сcиэнтисц, Бй Истван Ҳаргиттаи, п. 120
  13. ↑ Шостакович ин Диалогуэ: Форм, Имагерй анд Идеас ин Қуартец 1-7, Бй Жудитҳ Куҳн, п. 178"
  14. ↑ Аликҳаниан. Скетчес, мемоирс, доcуменц, эд. М. Даион, Мосcоw, 2000, п. 43
  15. ↑ (ин Руссиан) А. И. Аликҳаниан ин тҳе Гравитатионал фиэлд, бй Габриэл Мерзон, „7 искусств“ Жоурнал, #5, 2011
  16. ↑ „Боокшелф, Жан 26, 2001//CЕРН Cоуриэр“. 2016-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-август.
  17. ↑ „Артем Алиханян. Очерки, воспоминания, документи“. 2022-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-август.

Ҳаволалар