Arxeopteriks

Археоптерикс, археорнис, дастлабки қуш (Арчаэоптерйх) — қушларнинг энг қадимги, қирилиб кетган уруғи, калтакесакдумлилар (Саурураэ, яъни Арчаэоруитҳес) кенжа синфига киради. Зағизғон катталигидаги битта тури (А. литҳограпҳиcа) маълум. Археоптерикс патларининг изи дастлаб 1860-йил, тўлиқ скелет қолдиғи эса 1861-йил Бавария (Германия)да юра қатламидан топилган. У Британия музейида сақланмоқда. Ҳозир археоптерикснинг 5 та скелета маълум. Археоптерикс тузилишида судралиб юрувчиларга (2 чекка ёйи, мияси кичик бўлиши, тишларининг алвеолларда жойлашганлиги, қорин қовурғаларининг амфицел типда тузилганлиги, 20 та умуртқадан иборат думи бўлиши, мугуз тумшуғи бўлмаслиги ва бошқалар) ва қушларга хос белгилар бўлиши (пат қоплами, қанотлари қоқиш патларининг узун ва асимметрик тузилганлиги, оёқларининг суяклари қисман пневматик хусусиятга эга бўлиши) филогенетик жиҳатдан судралиб юрувчилар билан қушларнинг ўзаро боғлиқлигини кўрсатади. Археоптериксни ўрганиш асосида эволюциянинг мозаиклиги тўғрисида тасаввур пайдо бўлган. Кўпчилик олимлар археоптериксни қушларнинг динозаврлардан, икки оёқли тимсоҳлар ёки псевдозухитлардан келиб чиққан бевосита аждоди деб ҳисоблашади. Бироқ айрим тадқиқотчиларнинг фикрича — Археоптерикс судралиб юрувчилардан келиб чиққан ён тармоқ бўлиб, улардан қушлар келиб чиқкан бўлиши мумкин. Археоптерикс учиш қобилиятига эга бўлмаган, шохдан-шохга ёки ерга сакраганида қанотларидан, шохларда ўрмалаганида қанотидаги тирноқларидан фойдаланган. Археоптерикснинг қолдиқларидан бири археорнис (Арчаэорнис сиэменси) алоҳида уруғ ва тур сифатида ёзилган. Лекин кўпинча барча топилмалар битта турга киритилади.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил