Ziyosfera

As (qabila)

As yoki Az – turkiy xalq[1] boʻlib, Sharqiy va Janubiy Oltoy togʻlaridan boʻlgan va turkiy davr[2][3] Kudirje madaniyati[4] bilan Oltoy togʻlarida bogʻlanadi. L. P. Potapov fikricha, Telengit seoklari (Tyortas – „toʻrt As“, Djeti-as – „yetti As“, Baylangas – „koʻplab Aslar“) nomlari As qabilasi turkiy Tele tarkibiga kirganini va zamonaviy Oltoylar aholisi bilan shubhasiz bogʻliqligini koʻrsatadi. Aslar turkiy tilda bitilgan runik Kalbak-Tash II bitiktoshini qoldirganlar[4].

Ularning mavjudligi Tannu-Ola togʻlaridagi Mugur-Sargol va Bayan-Koʻl bitiklari hamda Goʻkturklarning ayrim baytlarida, goʻkturklar bilan qirgʻizlar oʻrtasidagi janglar tasvirida tasdiqlanadi. Bayan-Koʻl bitiklariga koʻra, Aslar Tannu-Ola togʻlarining gʻarbida joylashgan Mugur hududida yashagan koʻplab urugʻlarga boʻlingan. Shuningdek, 8-asrga (taxminan 714-yil) oid uygʻur manbalarida Aslarning goʻkturklarga qarshi qoʻzgʻoloni haqida ham yozuvlar mavjud.

Nom

Rossiyalik tilshunos mutaxassislar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ular etnik jihatdan Ket xalqiga, yaʼni Yenisey havzasidagi Sibir aholisi bilan yaqin deb qaraladi. Bunga sabab sifatida qadimgi turkiy 𐰔𐰉𐰆𐰑𐰣 As budun bilan yoʻqolib ketgan yeniseyiy Kott shevasi boʻlgan Assanlar nomi oʻrtasidagi oʻxshashlik keltiriladi, biroq bu borada aniq dalillar yoʻq[5]. Ularning tili haqidagi asosiy maʼlumotlarni 1845-yilda Matthias Castrén toʻplagan, keyinchalik antropolog Dmitriy Anuchin tomonidan qoʻshimcha tadqiqot va maʼlumotlar kiritilgan.

Shu bilan birga, Vasiliy Abayevning alanlar haqidagi konsepsiyasi doirasida pro-ironchi olimlar Aslarni ehtimoliy eroniy tilli aholi, xususan, Asiyani-Usunlarning turkiylashgan avlodlari, deb taxmin qilganlar[6][7], holbuki, usunlar oʻzlari turkiy-altay tilda soʻzlashgan[8]. Aslarni noturkiy qabilalar bilan bogʻlash maqsadida, eroniy nazariyani qoʻllab-quvvatlovchilar Aslar turkiy tilni faqat yozishmalar uchun foydalanishgan, ogʻzaki nutqda esa ishlatmagan, deb daʼvo qiladilar[4].

As nomi Janubiy Sibirning bir qancha boshqa xalqlari nomlarida ham davom etib kelayotgani taklif qilingan: Kamaslar („togʻ Aslari“), Karagaslar („qora As“ yoki „dasht Aslari“) va Xakaslar („oq Aslar“)[9][10]. Shunga oʻxshash genealogik nomlar zamonaviy va tarixiy turkiy qabilalar orasida ham qayd etilgan: qadimgi bolgarlar, noʻgʻaylar, oltoylar, turkmanlar, oʻzbeklar, Qozon tatarlar va qozoqlar[11].

As, Az va Ash nomlarining keng toponimik tarqalishi Turkiya, Ozarbayjon, Markaziy Osiyo va Oltoy mintaqasida kuzatiladi[1].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Hajiyeva Galiba, „Toponimys with ancient Turk origins in the Balkans“, Nakhchivan State University, IBAC 2012 vol.2, pp.270-272
  2. ↑ Nikita Konstantinov, Vasilii Soenov, Synaru Trifanova, Svetlana Svyatko, „History and culture of the early Türkic period: A review of archaeological monuments in the Russian Altai from the 4th–6th century AD“, Archaeological Research in Asia, Volume 16, 2018, Pages 103-115, ISSN 2352-2267, doi:10.1016/j.ara.2018.06.002. (PDF)
  3. ↑ Ciro Lo Muzio, „Archaeological Traces of Early Turks in Transoxiana: An Overview“, 2010, in: Coins, Art and Chronology II. The First Millennium CE in the Indo-Iranian Borderlands, edited by M. Alram, D. Klimburg-Salter, M. Inaba, M. Pfisterer, Vienna, pp. 429-442. doi:10.1553/0x00250de0 ISBN 978-3-7001-6885-0
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Gleb V. Kubarev, „A Runic Inscription at Kalbak-Tash II, Central Altai, with Reference to the Location of the Az Tribe*“, Novosibirsk State University. In: Archaeology Ethnology and Anthropology of Eurasia 44(4):92-101. 2016. ISSN 1563-0110 doi:10.17746/1563-0110.2016.44.4.092-101 (PDF)
  5. ↑ BARTHOLD Wilhelm, 12 Vorlesungen über die Geschichte der Türken Mittelasiens, Berlin, Arthur Collignon, Deutsche Gesellschaft für Islamkunde, 1935, p37
  6. ↑ Golden, P. B. (1992) „An Introduction to the History of the Turkic peoples“ Turcologica 9. p. 53
  7. ↑ Kubrev, G. V. „A Runic Inscription at Kalbak-Tash II, Central Altai, with Reference to the Location of the Az Tribe“ in Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia 44/4 (2016). p. 97-98 of 92–101
  8. ↑ Penglin Wang, Central Asiatic Journal Vol. 39, No. 2 (Harrassowitz 1995), p.176
  9. ↑ Joki, Aulis J.. Die Lehnwörter des Sajansamojedischen, Helsinki, 1952 — 34–35-bet. 
  10. ↑ Simoncsics, Péter. 1998. „Kamassian“. The Uralic Languages, ed. Daniel Abondolo, pp. 580–601.
  11. ↑ Ismail Miziulu, Adilhan Appa, „Tarih Halkin Zenginliğidir“, bilig-7/Güz 1998, p.27 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/As_(qabila)" dan olindi