Ziyosfera

Bronxial astma: Versiyalar orasidagi farq

UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Bronxial astma]]
[[Fayl:Astma-medication.png|300px|right|thumb|Bronxial astmani davolaygidan dorilar]]
'''Astma''' (yunoncha asthma – halloslash, boʻgʻilib qolish) – bronxlar teshigining toʻsatdan torayib qolishi (Bronxial astma) yoki yurak kasalliklari natijasida (qarang [[Yurak astmasi]]) tutadigan boʻgʻilish xuruji. Astma tutganda darhol [[Tez tibbiy yordam|shoshilinch tibbiy yordam]] koʻrsatish zarur. Astma qanday sababga koʻra kelib chiqqan boʻlishidan qatʼiy nazar, bemorni oyogʻini pastga osiltirib oʻtqazish va xona havosini yangilash zarur. Dori-darmon faqat [[shifokor]] ruxsati bilan beriladi Bronxial kanallarning qisqarishi va havo oʻtishini kamayishiga olib keladigan bronxial astma nafas yoʻllarining surunkali kasalligiga kiradi.
 
Astmaning eng koʻp uchraydigan simptomlari oʻz ichiga quyidagilarni oladi: [[bronxospazm]], yoʻtal va xirillab nafas olish hurujlari oqibatida nafas olishning qiyinlashishi. Bu hurujlar ayniqsa tunda va erta saharda roʻy beradi. Agar bemor astmaga qarshi davolansa, uning simptomlari tamoman yoki qisman yoʻq boʻlishi mumkin. Astma hurujlari allergen moddalar taʼsir qilganda([[Chang bo'roni|chang]], [[Oʻsimliklar|oʻsimlik gullar changi]], hayvonlar yungi, [[pat]]lari, ayrim [[Oziq-ovqat|oziq-ovqat turlari]]), jismoniy kuch ishlatilganda, [[Sovuq havo oqimi|sovuq havodan]] nafas olganda yoki nafas yoʻllariga infektsiya yuqqanda roʻy berishi mumkin.
 
Astma kasalligiga moyil odamlar odatda [[koʻkrak qafasi]] siqishi, meʼyoridan ortiq [[Soʻlak|soʻlak ajrab chiqishi]], uyquning bezovtalanishi yoki nafas olishning tezlashishidan shikoyat qiladilar.
 
Astmani qoʻzgʻatadigan omillardan ehtiyot boʻlish muhimdir ([[Allel Genlar|allergenlar]] va [[Sovuq havo oqimi|sovuq havo]] taʼsiridan). Davolash oʻz ichiga asosan yalligʻlanishga qarshi dorilar bilan birga ishlatiladigan bronxlarni kengaytiradigan dorilarni qabul qilish (masalan, [[steroidlar]]ni). [[Fizioterapiya]] muolajalari va nafas olish mashqlari ham eʼtibordan chetda qolishi kerak emas<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil</ref>.
 
== Alomatlari ==
 
Astma qayta tiklanuvchi shovqin, [[Nafas qisishi|nafas olish qiyinligi]], koʻkrak boshi va hansirashning episodlari bilan tanqid qilinadi<ref name="GINA2011p2">{{Harvard citation no brackets|GINA|2011|pp=2–5}}</ref>. Sputum pulmonadan kasallanish orqali hosil boʻlishi mumkin, ammo koʻpincha uni koʻtarish qiyin<ref>{{Kitob manbasi |title=Textbook of pulmonary and critical care medicine |publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers |location=New Delhi |year=2011 |isbn=978-93-5025-073-0 |pages=242 |url=https://books.google.com/books?id=EvGTw3wn-zEC&pg=PA242}}</ref>. Astma hujumidan (ekserbatsiya) tiklanish paytida, u [[eozinofillar]] deb nomlangan oq qon hujayralarining yuqori darajasida boʻlgani sababli, oʻq-quruq kabi koʻrinishi mumkin<ref>{{Kitob manbasi |title=Chest medicine : essentials of pulmonary and critical care medicine |year=2005 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-5273-2 |pages=62 |url=https://books.google.com/books?id=ZzlX2zJMbdgC&pg=PA62 |edition=5th}}</ref>. Koʻpincha belgilar kechasi va ertalabda yoki jismoniy mashq yoki sovuq havoga javoban ogʻirlashadi<ref name="bts2009p14">{{Harvard citation no brackets|British Guideline|2009|p=14}}</ref>. Astma bilan kasallangan baʼzi odamlar, odatda, tetiklarga javob sifatida, kamdan-kam simptomlarga duch kelishadi, boshqalari esa tez-tez va tezda harakat qilishlari va doimiy simptomlarga duch kelishi mumkin<ref name="GINA2011_p8-9">{{Harvard citation no brackets|GINA|2011|pp=8–9}}</ref>.
 
== Sabablari ==
 
Astma murakkab va toʻliq tushunilmagan atrof-muhit va genetik oʻzaro aloqalarning kombinatsiyasi tufayli sodir boʻladi<ref name="Martinez2007">{{Jurnal manbasi|title=Genes, environments, development and asthma: a reappraisal|url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2007-01_29_1/page/179|journal=The European Respiratory Journal|volume=29|issue=1|pages=179–84|date=January 2007|pmid=17197483|doi=10.1183/09031936.00087906 | issn=0903-1936}}</ref><ref>{{Jurnal manbasi|title=Environmental epigenetics and asthma: current concepts and call for studies|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2008-03-15_177_6/page/567|journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine|volume=177|issue=6|pages=567–73|date=March 2008|pmid=18187692|pmc=2267336|doi=10.1164/rccm.200710-1511PP}}</ref>. Bu uning ogʻirligini ham, davolashga javob berish qodirligini ham taʼsir qiladi<ref>{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=Dissecting complex diseases in complex populations: asthma in latino americans|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=4|issue=3|pages=226–33|date=July 2007|pmid=17607004|pmc=2647623|doi=10.1513/pats.200701-029AW}}</ref>. Astma holatining soʻnggi paytlarda koʻpayishi [[Epigenetik konlar|epigenetika]] oʻzgarish (DNK ma'lumoti bilan bogʻliq boʻlmagan [[Ajdod|meros boʻlishi mumkin]] boʻlgan omillar) va oʻzgaruvchan yashash muhitida sodir boʻlganligi sababli boʻlishi kerak deb hisoblanadi<ref name="pmid21575714">{{Jurnal manbasi|title=Maternal and childhood asthma: risk factors, interactions, and ramifications|journal=Reproductive Toxicology|volume=32|issue=2|pages=198–204|date=September 2011|pmid=21575714|doi=10.1016/j.reprotox.2011.04.007}}</ref>. 12 yoshdan oldin boshlangan astma genetik taʼsir tufayli koʻproq yuzaga kelishi mumkin, 12 yoshdan keyin paydo boʻlishi esa atrof-muhit taʼsiri tufayli koʻpayishi mumkin<ref>{{Jurnal manbasi|title=Age-of-asthma onset as a determinant of different asthma phenotypes in adults: a systematic review and meta-analysis of the literature|journal=Expert Review of Respiratory Medicine|volume=9|issue=1|pages=109–23|date=February 2015|pmid=25584929|doi=10.1586/17476348.2015.1000311}}</ref>.
 
== Spirometriya ==
 
[[Spirometriya]] [[tashxis]] va davolashda yordam berish tavsiya etiladi<ref name="AAAAIfive">{{Veb manbasi |muallif=((American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology)) |muallifhavola=American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology |sarlavha=Five things physicians and patients should question |ish=Choosing Wisely |nashriyot=ABIM Foundation |url=http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_AAAAI.pdf |qaralgan sana=August 14, 2012 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20121103151124/http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_AAAAI.pdf |arxivsana=November 3, 2012}}</ref><ref name="NIHasthmaguide">{{Kitob manbasi |title=Expert Panel Report 3: Guidelines for the Diagnosis and Management of Asthma |year=2007 |publisher=National Heart, Lung, and Blood Institute (US) |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7232/ |id=07-4051}}</ref>. Bu astma uchun eng yaxshi sinovdir. Agar ushbu usul bilan oʻlchanadigan [[FEV1|FEV<sub>1</sub>]] bu kasallikni aniqlashda 12% dan ortiq yaxshilash va [[salbutamol]] kabi [[bronxodilatator]] qoʻllashdan keyin kamida 200 millilitrga koʻpaysa, bu tashxisni qoʻllab-quvvatlaydi. Biroq, u yengil astma bilan muomala qilgan, hozir harakat qilmaydigan kishilarda normal boʻlishi mumkin<ref name="M38">{{Kitob manbasi |title=Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine |url=https://archive.org/details/murraynadelstext0001unse_5ed |year=2010 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4160-4710-0 |chapter=Ch. 38 Asthma |edition=5th}}</ref>. [[Kofein]] astma bilan kasallangan odamlarda bronxodilatator boʻlgani uchun, oʻpka funktsiyasi testidan oldin kofeinning foydalanilishi natijalarga xalaqit berishi mumkin<ref name="pmid20091514">{{Jurnal manbasi|title=Caffeine for asthma|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD001112|date=January 2010|volume=2010|pmid=20091514|doi=10.1002/14651858.CD001112.pub2|pmc=7053252|url=http://openaccess.sgul.ac.uk/2686/1/CD001112.pdf}}</ref>. Bir nafasli tarqalish qobiliyati astmani [[COPD]] farqlashga yordam beradi. Insonning astmasi qanchalik yaxshi nazorat qilinishini kuzatish uchun har bir yoki ikki yilda spirometriya oʻtkazish oqilona boʻladi<ref name="NHLBI07p58">{{Harvard citation no brackets|NHLBI Guideline|2007|p=58}}</ref>.
 
== Manbalar ==
{{Manbalar}}
 
== Havolalar ==
* http://referat.arxiv.uz {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191128182455/http://referat.arxiv.uz/ |date=2019-11-28 }}
 
{{OʻzME}}
 
[[Turkum:Tibbiyot]]
[[Turkum:Pulmonologiya]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Bronxial astmani davolaygidan dorilar

Astma (yunoncha asthma – halloslash, boʻgʻilib qolish) – bronxlar teshigining toʻsatdan torayib qolishi (Bronxial astma) yoki yurak kasalliklari natijasida (qarang Yurak astmasi) tutadigan boʻgʻilish xuruji. Astma tutganda darhol shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish zarur. Astma qanday sababga koʻra kelib chiqqan boʻlishidan qatʼiy nazar, bemorni oyogʻini pastga osiltirib oʻtqazish va xona havosini yangilash zarur. Dori-darmon faqat shifokor ruxsati bilan beriladi Bronxial kanallarning qisqarishi va havo oʻtishini kamayishiga olib keladigan bronxial astma nafas yoʻllarining surunkali kasalligiga kiradi.

Astmaning eng koʻp uchraydigan simptomlari oʻz ichiga quyidagilarni oladi: bronxospazm, yoʻtal va xirillab nafas olish hurujlari oqibatida nafas olishning qiyinlashishi. Bu hurujlar ayniqsa tunda va erta saharda roʻy beradi. Agar bemor astmaga qarshi davolansa, uning simptomlari tamoman yoki qisman yoʻq boʻlishi mumkin. Astma hurujlari allergen moddalar taʼsir qilganda(chang, oʻsimlik gullar changi, hayvonlar yungi, patlari, ayrim oziq-ovqat turlari), jismoniy kuch ishlatilganda, sovuq havodan nafas olganda yoki nafas yoʻllariga infektsiya yuqqanda roʻy berishi mumkin.

Astma kasalligiga moyil odamlar odatda koʻkrak qafasi siqishi, meʼyoridan ortiq soʻlak ajrab chiqishi, uyquning bezovtalanishi yoki nafas olishning tezlashishidan shikoyat qiladilar.

Astmani qoʻzgʻatadigan omillardan ehtiyot boʻlish muhimdir (allergenlar va sovuq havo taʼsiridan). Davolash oʻz ichiga asosan yalligʻlanishga qarshi dorilar bilan birga ishlatiladigan bronxlarni kengaytiradigan dorilarni qabul qilish (masalan, steroidlarni). Fizioterapiya muolajalari va nafas olish mashqlari ham eʼtibordan chetda qolishi kerak emas[1].

Alomatlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Astma qayta tiklanuvchi shovqin, nafas olish qiyinligi, koʻkrak boshi va hansirashning episodlari bilan tanqid qilinadi[2]. Sputum pulmonadan kasallanish orqali hosil boʻlishi mumkin, ammo koʻpincha uni koʻtarish qiyin[3]. Astma hujumidan (ekserbatsiya) tiklanish paytida, u eozinofillar deb nomlangan oq qon hujayralarining yuqori darajasida boʻlgani sababli, oʻq-quruq kabi koʻrinishi mumkin[4]. Koʻpincha belgilar kechasi va ertalabda yoki jismoniy mashq yoki sovuq havoga javoban ogʻirlashadi[5]. Astma bilan kasallangan baʼzi odamlar, odatda, tetiklarga javob sifatida, kamdan-kam simptomlarga duch kelishadi, boshqalari esa tez-tez va tezda harakat qilishlari va doimiy simptomlarga duch kelishi mumkin[6].

Sabablari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Astma murakkab va toʻliq tushunilmagan atrof-muhit va genetik oʻzaro aloqalarning kombinatsiyasi tufayli sodir boʻladi[7][8]. Bu uning ogʻirligini ham, davolashga javob berish qodirligini ham taʼsir qiladi[9]. Astma holatining soʻnggi paytlarda koʻpayishi epigenetika oʻzgarish (DNK ma'lumoti bilan bogʻliq boʻlmagan meros boʻlishi mumkin boʻlgan omillar) va oʻzgaruvchan yashash muhitida sodir boʻlganligi sababli boʻlishi kerak deb hisoblanadi[10]. 12 yoshdan oldin boshlangan astma genetik taʼsir tufayli koʻproq yuzaga kelishi mumkin, 12 yoshdan keyin paydo boʻlishi esa atrof-muhit taʼsiri tufayli koʻpayishi mumkin[11].

Spirometriya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Spirometriya tashxis va davolashda yordam berish tavsiya etiladi[12][13]. Bu astma uchun eng yaxshi sinovdir. Agar ushbu usul bilan oʻlchanadigan FEV1 bu kasallikni aniqlashda 12% dan ortiq yaxshilash va salbutamol kabi bronxodilatator qoʻllashdan keyin kamida 200 millilitrga koʻpaysa, bu tashxisni qoʻllab-quvvatlaydi. Biroq, u yengil astma bilan muomala qilgan, hozir harakat qilmaydigan kishilarda normal boʻlishi mumkin[14]. Kofein astma bilan kasallangan odamlarda bronxodilatator boʻlgani uchun, oʻpka funktsiyasi testidan oldin kofeinning foydalanilishi natijalarga xalaqit berishi mumkin[15]. Bir nafasli tarqalish qobiliyati astmani COPD farqlashga yordam beradi. Insonning astmasi qanchalik yaxshi nazorat qilinishini kuzatish uchun har bir yoki ikki yilda spirometriya oʻtkazish oqilona boʻladi[16].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil
  2. ↑ GINA 2011, ss. 2–5
  3. ↑ Textbook of pulmonary and critical care medicine. New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers, 2011 — 242-bet. ISBN 978-93-5025-073-0. 
  4. ↑ Chest medicine : essentials of pulmonary and critical care medicine, 5th, Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2005 — 62-bet. ISBN 978-0-7817-5273-2. 
  5. ↑ British Guideline 2009, s. 14
  6. ↑ GINA 2011, ss. 8–9
  7. ↑ „Genes, environments, development and asthma: a reappraisal“. The European Respiratory Journal. 29-jild, № 1. January 2007. 179–84-bet. doi:10.1183/09031936.00087906. ISSN 0903-1936. PMID 17197483.
  8. ↑ „Environmental epigenetics and asthma: current concepts and call for studies“. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine. 177-jild, № 6. March 2008. 567–73-bet. doi:10.1164/rccm.200710-1511PP. PMC 2267336. PMID 18187692.
  9. ↑ „Dissecting complex diseases in complex populations: asthma in latino americans“. Proceedings of the American Thoracic Society. 4-jild, № 3. July 2007. 226–33-bet. doi:10.1513/pats.200701-029AW. PMC 2647623. PMID 17607004. {{cite magazine}}: Invalid |display-authors=6 (yordam)
  10. ↑ „Maternal and childhood asthma: risk factors, interactions, and ramifications“. Reproductive Toxicology. 32-jild, № 2. September 2011. 198–204-bet. doi:10.1016/j.reprotox.2011.04.007. PMID 21575714.
  11. ↑ „Age-of-asthma onset as a determinant of different asthma phenotypes in adults: a systematic review and meta-analysis of the literature“. Expert Review of Respiratory Medicine. 9-jild, № 1. February 2015. 109–23-bet. doi:10.1586/17476348.2015.1000311. PMID 25584929.
  12. ↑ ((American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology)). „Five things physicians and patients should question“. Choosing Wisely. ABIM Foundation. 2012-yil 3-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 14-avgust.
  13. ↑ Expert Panel Report 3: Guidelines for the Diagnosis and Management of Asthma. National Heart, Lung, and Blood Institute (US), 2007. 07-4051. 
  14. ↑ „Ch. 38 Asthma“, Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine, 5th, Elsevier, 2010. ISBN 978-1-4160-4710-0. 
  15. ↑ „Caffeine for asthma“ (PDF). The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2010-jild, № 1. January 2010. CD001112-bet. doi:10.1002/14651858.CD001112.pub2. PMC 7053252. PMID 20091514.
  16. ↑ NHLBI Guideline 2007, s. 58

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Astma?oldid=201043" dan olindi