Astrometriya

Вошингтондаги денгиз обсерваториясининг биноси, АҚСҲ (инглизча: УС Навал Обсерваторй', ёки УСНО)

Астрометрия (астро… ва юнонча метрео– ўлчайман) – астрономия бўлимларидан бири. Осмон жисмлари вазиятларини ва ўзига хос хусусий ҳаракатларини аниқлаш, улар оралиғидаги бурчакни ўлчаш ва Ер юзидаги жойларнинг географик координаталарини ҳамда азимутии белгилаш, вақтни ўлчаш, осмон жисмлари диаметрларини ва улар сиртидаги деталларнинг ўзаро узоқлигини аниқлаш каби масалалар билан шуғулланади. Асосий бўлимлари: фундаментал Астрометрия, фотографик ва меридиан Астрометрия, сферик астрономия, вақт ва географик кенглик хизмати. Астрометриянинг ҳамма соҳаларида олиб бориладиган кузатиш ишлари астрономик асбоблар ёрдамида бажарилади; шунинг учун астрономик асбобларга тегишли хатоларни ўрганиш ва уларнинг қийматини топиш Астрометрия билан боғлиқ муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Фундаментал Астрометриянинг асосий вазифаси – осмон ёритқичларининг координатларини, муҳим астрономик доимийликни аниқлаш, юлдуз каталогларини тузиш. Осмон ёритқичларининг координатлари одатда меридиан доира ёки пассаж ҳамда вертикал доира деб аталадиган махсус кузатиш асбоблари ёрдамида аниқланади. Бундай кузатишлар ҳар бир ёритқичнингмеридиандан ўтиш вақтида олиб борилади.

Ёритқичларнинг координатларини аниқлашда икки хил йўл тутиш мумкин: 1) мутлақ усул; бунда ёритқичлар координатларидан тортиб ҳамма зарур маълумотлар янгидан, ҳеч қандай эски кузатишларга асосланмасдан топилади; 2) нисбий ёки дифференсиал усулда эса ёритқичларнинг координатлари олдинги вазиятлари яхши маълум бўлган бир қатор юлдузларга нисбатан кузатилади. Шундай йўл билан аниқланган координатлар юлдуз каталогларида берилади. Астрономиянинг жуда кўп масалаларини ҳал этишда юлдузларнинг аниқ координатларидан ташқари яна уларнинг ўзига хос хусусий ҳаракатлари ҳам маълум бўлиши керак. Шунинг учун Астрометриянинг яна бир муҳим вазифаси бир қанча юлдузларнинг осмон сферасида деярли вақт ўзгармай қоладиган координата тизимида аниқланган вазиятлари ва хусусий ҳаракатлари берилган фундаментал каталог тузишдан иборат. Юлдузларнинг хусусий ҳаракатларини аниқлашда фундаментал каталоглар муҳим ўрин тутади. Астрометриядаги энг оғир масалалардан бири хатолик ҳисобланади. Энг яхши фундаментал каталогларда келтириладиган юлдуз координатларининг аниқлиги ±0,1".

Астрономия тарихида биринчи юлдуз каталоглари Хитой астрономи Ши СҲен (милоддан аввалги ИВ аср) ва юнон олими Гиппарх томонидан (милоддан аввалги ИИ аср) тузилган. ХВ асрда Улуғбек раҳбарлигида тузилган каталогда 1018 та юлдузнинг вазияти келтирилган.

ХВИИИ аср биринчи ярмига келиб Астрометрия вазифаларини аниқроқ ечишга мосланиб махсус оптик асбоблар ясалди. Масалан, Пулково астрономия расадхо-насига ўрнатилган ана шундай оптик асбоблар мутлақ каталоглар тузишда катта рол ўйнади. Кейинчалик Германия ва бошқа давлатларда қатор расадхоналар, жумладан Тошкент расадхонаси кузатишларига асосланган фундаментал каталоглар, масалан, ФКЗ, ФК4, ФК5 тузилди. Астрономия доимийларидан бири Қуёш параллаксини аниқлаш Астрометриянинг муҳим вазифаларидандир; чунки астрономик бирликни ифодаловчи бу катталик сайёра ва юлдузларгача бўлган масофаларни ўлчашда асос қилиб олинади. Прецессия, нутация ва аберрацияни аниқлаш ҳам Астрометрия вазифаларидан ҳисобланади. Олис юлдузларнинг вазияти ва хусусий ҳаракатлари фотографик Астрометрия усулларидан фойдаланиб аниқланади. Бунинг учун астрограф ёрдамида осмоннинг маълум қисмлари фотосуратга олинади. Олинган фотосурат – астронегативда чиққан юлдузларни махсус асбоблар ердамида ўлчаш йўли билан уларнинг вазиятларини шу астронегативда бор бўлган ва аниқ координатлари каталогларда берилган бир қатор ёруғ юлдузларга нисбатан ҳисоблаб топилади. Бундай масалани ечишда астронегативдаги тўғри бурчакли координаталар тизимидан осмондаги сферик координаталар тизимига ўтиш муҳим ўрин тутади. Юлдузларнинг хусусий ҳаракатларини фотографик Астрометрия усулидан фойдаланиб топиш учун оралигида 20–30 йил вақт ўтган ва марказлари бир-бирига мос келадиган икки астронегатив бирга ўлчанади. Сўнгра ҳисоблаш ердамида ўлчанган натижалардан ҳар бир юлдузнинг йиллик хусусий ҳаракати сферик координаталар тизимида топилади. Фотографик Астрометрия ердамида аниқланган натижалар одатда меридиан кузатишлардан олинган натижалардан 1,5–2-марта аниқроқ бўлади. Лекин бундай аниқликка эришиш учун фотографик Астрометрияга хос бўлган бир қатор хатоликларни назарда тутиб иш кўрилади.

Жаҳонда бажарилган энг катта Астрометрия ишлари сифатида 1933 – 38 йилларда Тошкентдаги ва бошқа расадхоналарда биргаликда тузилган „Геодезия юлдузлари каталоги“ ни кўрсатиш мумкин. „Хира юлдузлар каталоги“ Астрометрия соҳасидаги яна бир катта иш бўлиб, уни тузишда бир неча расадхоналарнинг, жумладан Ўзбекистон Фанлар Академияси Астрономия институти қатнашиши ҳам кўзда тутилган. Юз йиллар давомида осмон сферасида сезиларли даражада силжимайдиган галактикаларга таянган координаталар тизимидаги „Хира юлдузлар каталоги“да кузатиш дастурига киритилган ҳамма юлдузларнинг вазиятлари ва хусусий ҳаракатлари берилиши керак. Бу ишни янада кенгроқ олиб бориш мақсадида осмоннинг жанубий ярим шаридаги юлдузлар Чили ва Боливиядаги расадхоналарда мунтазам кузатилмоқда. Астрометрияга доир тадқиқотларда Ўзбекистон Фанлар Академияси Астрономия институти ва Тош-ДУ астрономия кафедраси фаол қатнашади.

Ҳаволалар

• Маълумотлар омбори (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-11-28 санасида архивланган)