Atiyya ibn Solih
Asad ud-Davla Abu Dhuaba Atiyya ibn Solih (arabcha: عطية بن صالح بن مرداس; 1073-yil iyulda vafot etgan) 1062—1065-yillarda Halabning mirdasiy amiri boʻlgan. Halabda amir boʻlishidan oldin 1060-yildan boshlab ar-Rahbaning mirdasiy amiri boʻlgan edi. Halabni jiyani Muhmud ibn Nasrga boy berganidan soʻng, ar-Rahba va Mirdasiylar mulkining sharqiy qismida amirlik qila boshladi. 1070-yilda ar-Rahbani ham boy berdi. Shundan soʻng, Vizantiya himoyasiga kirib, Konstantinopolda vafot etishidan biroz avval Mahmudning hududlariga qarshi muvafaqqiyatsiz hujum uyushtirdi.
| Atiyya ibn Solih | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Halab amiri | |||||||||
| Saltanat | 1062-yil oxiri — 1065-yil avgust | ||||||||
| Oʻtmishdoshi | Thimal ibn Solih | ||||||||
| Davomchisi | Mahmud ibn Nasr | ||||||||
| Vafoti |
1073-yil iyul Konstantinopol | ||||||||
| Farzandlari | Nomaʼlum | ||||||||
| |||||||||
| Qabila | Banu Kilab | ||||||||
| Sulola | Misrdasiylar | ||||||||
| Otasi | Solih ibn Mirdas | ||||||||
| Onasi | Tarud | ||||||||
Oilasi
Atiyya 1024-yil Halabda tugʻilgan. Halabda mirdasiylar hukmronligini oʻrnatgan Solih ibn Mirdas va uning xotini Tarudning oʻgʻli boʻlgan[1][2]. Manbalarda onasining goʻzalligi keltirilgan[1]. Solih va Tarus ikkalasi ham XI asrda shimoliy Suriya va gʻarbiy Jazira hududlarida hukmronlik qilgan Banu Kilob arab qabilasiga mansub boʻlgan[1]. 1014-yilda Halab amiri Mansur ibn Lulu Solihni qamoqda saqlab turgan vaqtda xotini bilan ajrashishga majbur qilgan, chunki Tarudga oʻzi uylanmoqchi boʻlgan[2]. Solih keyinroq Mansurni magʻlub etib, Tarudga qayta uylangan[2]. Atiyya bu voqealardan oldin yoki keyin tugʻilgani maʼlum emas[3]. Tarixchi Suhayl Zakkarning soʻzlariga koʻra, uning Atiyya („Sovgʻa“) ismi Solih va Tarud qayta nikohlanganidan keyin tugʻilganini koʻrsatadi[3]. Atiyyaning ukalari Nasr va Thimal boshqa onadan tugʻilgan.
Ar-Rahba amiri
1029-yilda Solih vafot etgach, Nasr va Thimal birgalikda Halab amiri lavozimini egalladilar. 1030-yilga kelib, Nasr shahar ustidan mutlaq hokimiyatni qoʻlga kiritdi. Thimal esa Gʻarbiy Jazira hududidagi Furot daryosi boʻyida joylashgan ar-Rahba qalʼasiga joʻnatildi[1]. 1038-yilda Nasr vafot etgach, Fotimiylar xalifaligining Suriyadagi noibi Anushtakin ad-Dizbariy Halabni zabt etib, Mirdasiylar amirligini toʻliq oʻz tasarrufiga olishga kirishdi. Shu yoʻlda Balis va Manbijni qoʻlga kiritdi, biroq ar-Rahbani egallay olmadi[1]. Ad-Dizbariy 1042-yil Halabda vafot etgach, Thimal Halabni qayta egalladi[1]. Fotimiylar bilan ittifoq tuzib, ar-Rahbar nazoratini Fotimiylar generali Arslon al-Basasiriyga topshirdi. Bundan maqsad Arslon al-Basasiriy uchun Abbosiylar nazoratidagi Iroq hududiga bostirib kirishda tayanch nuqta yaratib berish maqsadi koʻzlangan edi[1]. 1060-yilda al-Basasiriy magʻlub boʻlib, oʻldirilgach, gʻarbiy Jaziradagi Fotimiylar taʼsiriga zarba berildi. Shu vaqtda Atiyya ar-Rahbani egallab olishga muvaffaq boʻldi. Shuningdek, shaharda al-Basasiriy Abbosiylarga qarshi kurash uchun saqlagan xazina va qurollarga ham ega boʻldi[1]. Atiyya ar-Rahbadan oldin Balisni ham egallagan edi[4].
Atiyya ar-Rahbani bosib olgan vaqtda, Thimal Halab ustidan nazoratni Fotimiylarga topshirgan edi. Buning evaziga Akko, Bayrut, Jubayl kabi qirgʻoqboʻyi hududlari hokimligi lavozimini qoʻlga kiritgan[1]. Banu Kilob mirdasiylarning Halabga qaytishini qatʼiy talab qilib, Atiyyaning jiyani Mahmud ibn Nasrga shaharni qayta qoʻlga kiritish vazifasini topshirdi[1]. Halab ahdasi (shahar militsiyasi) 1060-yil iyul oyida Banu Kilobga shaharga kirishga ruxsat berdi. Biroq Fotimiylar qoʻshini qalʼani oʻz nazorati ostida saqlab qolib, Banu Kilobni shahardan chiqarish uchun Fotimiylar askarlari joʻnatildi[5]. Fotimiylar qoʻshini 1060-yil avgust oyida magʻlub etilib, Atiyya shaharni oʻz nazoratiga oldi[6]. Ikki kundan keyin nazorat Mahmud qoʻliga oʻtdi[6].
Fotimiylarning Halabni qoʻldan boy berishi oqibatida Thimal qirgʻoqboʻyi hududlaridan mahrum boʻlib, jiyani Mahmuddan Halabni tortib olishga intildi[6]. Thimal 1061-yilda jiyani bilan jiyanining onasi as-Sayyid al-Alaviyya hamda Banu Kilob qabilasi shayxlari vositachiligida kelishib, oʻz hokimiyatini qayta tiklashga erishdi[6]. Shu orada Atiyya ar-Rahba amirligi mustaqilligini qoʻlga kiritdi[6].
Halab amiri
Thimal kutilmagan qadam tashlab, oʻz vorisligiga Banu Kilob shayxlari va Banu Numayr qabilasiga ona tomondan aloqador boʻlgan Mahmudni emas, balki Atiyyani tanladi[6]. 1062-yil oxirida Thimal vafot etgach, Atiyya bilan Mahmud oʻrtasida vorislik uchun kurash boshlandi[6]. 1063-yil iyul oyida ikki tomon oʻzaro jang olib bordi. Biroq ulardan hech biri hal qiluvchi ustunlikka erisha olmadi[6]. Atiyya Halab shahrini va amirlikning sharqiy qismini nazorat qilish huquqini beruvchi sulh tuzdi. Bu hudud janubi-sharqda ar-Rahbadan shimoli-gʻarbda Qinnasringacha va shimolda Azazgacha choʻzilgan edi[6]. Mahmudga amirlikning gʻarbiy qismi berildi[6].
Atiyya Mirdasiylar amirligi boʻlinishini rad etib, Mahmud hamda uning tarafdorlariga qarshi kurashish va koʻproq yon berishlarga erishish maqsadida shahzoda Ibn Xon boshliq ming nafar turkman kamonchisini yordamga chaqirdi[6]. Turk qul askarlardan farqli oʻlaroq, bu voqea Suriyaning shimoliga turkmanlarning erkin qoʻshinlari kirib kelishining dastlabki qayd etilgan holati boʻldi[6]. Turkmanlar itoatsizlik qila boshlagach, Atiyya Halab ahdaslariga Ibn Xonning al-Hazerdagi qarorgohini talon-taroj qilishni buyurdi[6][7]. Turkmanlarning koʻpchiligi oʻldirilib, Ibn Xon Mahmud tomoniga oʻtib ketdi[6]. Ittifoqchilar birga 1065-yil Marj Dabiqda Atiyyani magʻlub etishdi[6]. Atiyya Halabda uch oy davomida qamal qilingach, avgust oyida taslim boʻldi[6]. Mahmud Halabga kirib keldi va yangi kelishuv tuzildi. Bu kelishuvga koʻra, Atiyya sharqiy amirlikni, yaʼni ar-Rahbani oʻz ichiga olgan Gʻarbiy Jazirani boshqaradigan boʻldi. Mahmud esa Gʻarbiy amirlikni, jumladan, Halab, Jund Qinnasrin (Chalcis tumani) va Jund Himsning (Homs tumani) katta qismini oʻz nazoratiga oldi[6].
Soʻnggi yurishlar va oʻlimi
Fotimiylar, chamasi, Atiyyani Mahmudga hujum qilishga undagan. Bu esa Mahmud va Ibn Xonni 1067-yilda ar-Rahbaga hujum qilishga tayyorgarlik koʻrish maqsadida Homs va Hamaga yurish boshlashga majbur qilgan[6]. Tripoli qozisi Ibn Ammar Atiyya va Mahmud oʻrtasida vositachilik qilgandan soʻng, bevosita toʻqnashuv oldini olishga erishdi[6]. Fotimiylar 1065-yilda Mirdasiylar amirligining boʻlinishi toʻgʻrisidagi kelishuvni rasman tan oldilar[6]. Biroq Atiyya hamon Mahmudga tegishli Homs shahriga daʼvo qilar edi[6]. 1068-yilda shaharni qoʻlga kiritishga urinish vaqtida ar-Rahbar qarorgohini Uqayliy amiri Muslim ibn Quraysh bosib oldi[6]. Atiyya Fotimiylar nazorati ostidagi Damashqda qaror topib, 1070/1071-yilda oʻzining soʻnggi mulki ar-Raqqani Ibn Qurayshga boy berdi[8].
Atiyya oʻz amirligini qayta tiklash uchun Fotimiylardan harbiy yordam soʻrab qilgan iltimoslari rad etilgach, vizantiyaliklardan madad izlashga majbur boʻldi[9]. Antioxiya qoʻshinlari qoʻllovi bilan Atiyya 1071-yilda Mahmud amirligiga qarashli Maarrat Misringa yurish qildi[9][8]. Aftidan, yurish unchalik ahamiyatga ega boʻlmagan[8]. Vizantiya Malazgirt jangida magʻlub boʻlgach, Atiyyaning faoliyatini qoʻllay boshladi. Bundan maqsad amirlikning turkman qoʻshinlarini zaiflashtirish yoki butunlay haydashdan iborat edi[8]. Soʻngra, Vizantiya poytaxti Konstantinopolga qochib bordi. 1073-yilning iyul oyida shu shaharda vafot etdi[9][8]. Vafotiga mast holda tomda uxlab qolib, tomdan yiqilishi sabab boʻldi[10]. Jasadi dafn etish uchun Halabga keltirilgan[10].
Manbalar
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 Bianquis 1993, p. 119.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Zakkar 1971, p. 51.
- ↑ 3,0 3,1 Zakkar 1971, p. 166.
- ↑ Amabe 2016, p. 68.
- ↑ Bianquis 1993, pp. 119–120.
- ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 Bianquis 1993, p. 120.
- ↑ Amabe 2016, p. 69.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Zakkar 1971, p. 180.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Bianquis 1993, p. 121.
- ↑ 10,0 10,1 Bianquis 1989, s. 598.
Adabiyotlar
- Amabe, Fukuzo. Urban Autonomy in Medieval Islam: Damascus, Aleppo, Cordoba, Toledo, Valencia and Tunis. Leiden: Brill, 2016. ISBN 9789004315983.
- Bianquis, Thierry. Damas et la Syrie sous la domination fatimide (359-468/969-1076). Deuxième tome (French). Presses de l’Ifpo, 1989. DOI:10.4000/books.ifpo.6458. ISBN 978-2-35159-526-8.
- Bianquis, Thierry (1993). "Mirdās, Banū or Mirdāsids". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VII: Mif–Naz (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 115–123 b. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_5220. ISBN 978-90-04-09419-2. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Mird%C4%81s%2C+Ban%C5%AB+or+Mird%C4%81sids&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Zakkar, Suhayl. The Emirate of Aleppo: 1004–1094. Aleppo: Dar al-Amanah, 1971. OCLC 759803726.