Атлас капалаги ёки Аттакус атлас — Осиё ўрмонларида яшовчи Сатурниядошлар оиласига мансуб энг йирик тунги капалакдир. Бу турни биринчи марта Карл Линней 1758-йилда ўзининг „Сйстема Натураэ“ асарининг 10-нашрида тасвирлаб берган[1][2].

Атлас капалаги

эркак (юқори) ва аёл (пастки) Атлас капалаклар
Илмий таснифлашUshbu tasnifni tahrirlash
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Бўғимоёқлилар
Синф: Ҳашаротлар
Туркум: Тангачақанотлилар
Оила: Сатурниядошлар
Уруғ: Аттакуслар
Турлари: Атлас капалаги
Бинар номи
Аттакус атлас
(Линнаэус, 1758)

Яшаш жойи

Бу капалак асосан Жануби-Шарқий Осиёнинг тропик ва субтропик ўрмонларида яшайди. Уни Ҳиндистон, Хитой, Индонезия, Малайзия ва Таиланд каби мамлакатларда учратиш мумкин[3].

Тавсиф

Атлас капалаги сайёрамиздаги энг катта капалак ҳисобланади[4]. Қанот ёзгандаги кенглиги 25-30 см га етади. Қанотларининг ранги тўқ жигарранг, қизғиш, сариқ ва оқ нақшлар билан қопланган бўлиб, харитани (атласни) эслатади. Энг қизиқ жиҳати, капалак қанотларининг юқори четлари худди илон бошига ўхшайди. Бу душманларни (қушлар ва кийикларни) чўчитиб, қочиришга хизмат қилади. Шу сабабли Тайванда уни „илон бошли капалак“ ҳам дейишади. Вояга етган Атлас капалаклари кучсиз ва ҳавода текис уча олмайдиган ҳашаротлардир. Энергияни тежаш учун улар кундузи дам олиб, тунда парвоз қиладилар[5].

Урғочи капалак

Урғочи Атлас капалаги

Урғочилари эркакларига қараганда анчагина йирикроқ ва оғирроқ бўлади. Уларнинг қорни тухумлар билан тўла бўлгани учун тана қисми жуда семиз ва вазмин бўлади. Урғочилар жуфтини жалб қилиш учун қорин қисмининг учидаги без орқали феромонлар яъни махсус ҳидли моддалар ажратиб чиқаради[6]. Улар ўзлари чиқиб кетган пилла яқинида қолишни афзал кўришади ва ҳаво оқими феромонларини энг яхши тарқата оладиган баландроқ жойни қидириб топишади. Шунингдек, уларнинг мўйловлари анча ингичка ва торроқ бўлади, чунки улар узоқдан ҳид қидиришга эҳтиёжи йўқ. Урғочи капалаклар деярли учмайди. Улар пилладан чиққан жойидан узоқлашмасдан, баландроқ шохга ўтириб олади ва фақат ҳид тарқатиб, эркак капалакни кутади. Фақат жуфтлашиб бўлгач, тухум қўйиш учун бироз ҳаракатланиши мумкин[7].

Эркак капалак

Эркак Атлас капалаги

Эркаклари танаси анча кичик, ингичка ва енгил бўлади. Эркак капалаклар ўзларининг пацимон мўйловларида жойлашган хеморесепторлар ёрдамида аёл капалак тарқатадиган феромонларни бир неча километр узоқликдан сезиб, ҳид келаётган томонга қараб уча оладилар. Шунинг учун уларда жуда кенг, қалин ва пацимон мўйловлар мавжуд. Эркак капалаклар жуда фаол парвоз қилади[8][9].

Ҳаёт сикли

Тухум

Атлас капалагининг урғочиси озиқланадиган ўсимлик баргларининг остига диаметри 2,5 мм бўлган 150 тадан 300 тагача шарсимон тухумлар қўяди[10]. Урғочи капалак қанчалик йирик ва семиз бўлса, у шунчалик кўп ва йирикроқ тухум қўяди. Тухумлар баргга маҳкам ёпишиб туриши ва шамолда тушиб кетмаслиги учун махсус ёпишқоқ модда билан қопланган бўлади. Бу тухумлардан 8 кундан 14 кунгача бўлган муддатда (ҳаво ҳароратига қараб) жажжи ипак қуртлари очиб чиқади[11].

Личинка

Тахминан икки ҳафтадан сўнг, тухумлардан чангсимон-яшил рангдаги қуртлар очиб чиқади. Улар дастлаб ўз тухумларининг пўчоғини, сўнгра ситрус мевалар, долчин, гуава ва доимий яшил дарахтларнинг баргларини истеъмол қилади. Бу қуртлар узунлиги 11,5 см гача, йўғонлиги эса 2,5 см гача ўсиши мумкин[12]. Уларнинг орқа қисмида оқ, мумсимон ва гўштдор тикансимон ўсимталар бўлиб, улар қуртнинг кейинги ривожланиш босқичларида янада яққолроқ кўзга ташланади. Қуртнинг энг охирги қорин бўғимида, сохта оёқлари ёнида оловранг ҳалқа билан ўралган йирик яшил доғ мавжуд.

Пилла

Қуртлар тахминан 11,5 см узунликка етгач, пиллага айланиш жараёнини бошлайди. Улар узунлиги 7–8 см бўлган, қуруқ барглар билан ўралган мустаҳкам ва қоғозсимон ипак пилла тўқийди ва уни ипак иплар ёрдамида дарахт шохларига маҳкамлаб қўяди. Атроф-муҳит омиллари ва об-ҳавога қараб, вояга етган йирик капалаклар бу пилладан тахминан 4 ҳафтадан кейин ёриб чиқади. Қурғоқчилик мавсумида эса пиллаларнинг қуриб қолмаслиги ва омон қолиши учун бу босқич 1,5–2 ойгача ҳам чўзилиши мумкин[13].

Хусусияти

Эркак капалакнинг мўйлови

Атлас капалаги вояга етган даврида умуман овқатланмайди. Уларнинг оғиз аппарати ва ҳазм қилиш тизими ривожланмаган[14]. Улар бор-йўғи 1-2 ҳафта яшашади. Бу қисқа умри давомида фақат личинка даврида йиғган энергия ҳисобига яшайди ва унинг ягона мақсади кўпайиш ҳисобланади. Вояга етган капалакларни йил давомида учратиш мумкин бўлса-да, улар энг кўп ноябрдан январгача бўлган даврда фаол учишади[15].


Галерея

тухумлар Личинка Пилла ичидаги капалак Пилладан ёриб чиқиши Имаго


Ташқи ҳаволалар


Манбалар

  1. ↑ „Аттаcус атлас“ (эн-УС). Cамбридге Буттерфлй Cонсерваторй. Қаралди: 2026-йил 22-март.
  2. ↑ Cапинера, Жоҳн Л. Энcйcлопедиа оф Энтомологй, 2004 — 2493-бет. ИСБН 978-1402062421. 
  3. ↑ „СтаcкПатҳ“. аустралианбуттерфлиэс.cом (2018-йил 26-октябр).
  4. ↑ Роберт Г. Фооттит & Петер Ҳ. Адлер. 2009. Инсеcт Биодиверситй: Сcиэнcе анд Соcиэтй. Блаcкwелл Публишинг Лтд. ИСБН 978-1-405-15142-9
  5. ↑ Робинсон, Г. С., Аcкерй, П. Р., Китчинг, И. Ж., Беccалони, Г. W. & Ҳернáндез, Л. М. (2001). Ҳостпланц оф тҳе Мотҳ анд Буттерфлй Cатерпилларс оф тҳе Ориэнтал Регион. Соутҳдене Сдн. Бҳд., Куала Лумпур & Тҳе Натурал Ҳисторй Мусеум, Лондон. 744 пп. ИСБН 983-40053-3-4
  6. ↑ Госсе, Пҳилип Ҳенрй (1879). "Тҳе греат Атлас мотҳ оф Асиа (Аттаcус атлас, Линн.)". Wест, Неwман & Cомпанй. ҳттпс://и-шаре.cарли.иллиноис.эду/вф-уиc/Реcорд/УИCдб.3654360. 
  7. ↑ Натҳ, Чидананда; Бордолои, Прасанта Кр; Чутиа, Бҳубан Ч; Гогои, Лалит; Госwами, Бива (2016). "А неw реcорд оф сих ларвал инстарс ин Аттаcус атлас Л. (Сатурниидаэ) фром Нортҳ Эастерн Индиа" (эн). Жоурнал оф Энтомологй анд Зоологй Студиэс 4 (3): 399–401. ИССН 2320-7078. ҳттпс://www.энтомолжоурнал.cом/арчивес/?еар=2016&вол=4&иссуэ=3&АртиcлеИд=1011. 
  8. ↑ „Спотлигҳт: тҳе атлас мотҳ“ (эн). www.нҳм.аc.ук. Қаралди: 2019-йил 21-август.
  9. ↑ Ҳоллоwай, Ж. Д. (1987). Тҳе Мотҳс оф Борнео, парт 3: Ласиоcампидаэ, Эуптероптидаэ, Бомбйcидаэ, Браҳмаэидаэ, Сатурниидаэ, Спҳингидаэ. Соутҳдене Сдн. Бҳд., Куала Лумпур
  10. ↑ Жоллй, М. С., Сен, С. К., Сонwалкар, Т. Н. & Прасад, Г. С. (1979). Нон-мулберрй силкс. Фоод & Агриcултуре Органисатион. Унитед Натионс, Серв. Булл. 29. Роме. хвии + 178пп
  11. ↑ Реддй, Нарендра; Зҳао, Йи; Янг, Йиги (2013). "Струcтуре анд пропертиэс оф cоcоонс анд силк фиберс продуcед бй Аттаcус атлас". Жоурнал оф Полймерс анд тҳе Энвиронмент 21 (1): 16–23. дои:10.1007/с10924-012-0549-8. ҳттпс://дигиталcоммонс.унл.эду/cги/виэwcонтент.cги?артиcле=1031&cонтехт=техтилес_фаcпуб. 
  12. ↑ Марй, П. П.; Каммар, Васудев; Рани, А. Т.; Ятҳиш, К. Р. (2016), „Гиант Мотҳс анд Тҳеир Cонсерватион“, ин Чакравартҳй, Акшай Кумар; Сридҳара, Шакунтҳала (муҳ.), Артҳропод Диверситй анд Cонсерватион ин тҳе Тропиcс анд Суб-тропиcс (инглизча), Сингапоре: Спрингер, 315–325-бет, дои:10.1007/978-981-10-1518-2_19, ИСБН 978-981-10-1518-2, қаралди: 2026-03-18
  13. ↑ Брабй, М. Ф.; Ниэлсен, Ж. (2011-08-01). "Ревиэw оф тҳе cонсерватион статус оф тҳе Атлас Мотҳ, Аттаcус wарди Ротҳсчилд, 1910 (Лепидоптера: Сатурниидаэ) фром Аустралиа" (эн). Жоурнал оф Инсеcт Cонсерватион 15 (4): 603–608. дои:10.1007/с10841-011-9402-й. ИССН 1572-9753. ҳттпс://дои.орг/10.1007/с10841-011-9402-й. 
  14. ↑ Мооре, Фредериc. Тҳе Лепидоптера оф Cейлон. Вол. ИИ. Лондон: Л. Реэве & cо., 1880 — 124–125-бет. 
  15. ↑ Савела, Маркку „Аттаcус атлас (Линнаэус, 1758)“. Лепидоптера анд Соме Отҳер Лифе Формс. Қаралди: 2018-йил 10-ноябр.