Аудиокитоб (лотинча: аудио „тинглаш“ [1]) ҳар қандай аудио ташувчи воситада ёзилган овозли адабий асардир.[2][3]

Аудио ташувчи воситалар — грампластинкалар, компакт (CД) дисклар, компакт кассеталар, қаттиқ дисклар ёки Интернетдан аудио файллар бўлиши мумкин.

Аудиокитоблар ҳам қизиқарли, ҳам тарбиявий, таълим берувчи бўлиши мумкин. Уларга ногиронлар, кўзи ожизлар ва заиф кўрувчилар учун аудио адабиётлар, ёш болалар учун яхши ўқиладиган эртаклар, хорижий тиллар бўйича аудио курслар, ўз-ўзини ривожлантириш учун аудио қўлланмалар, аудио йўлбошловчиларни киритиш мумкин. Бироқ, турли радио дастурларнинг ёзувлари аудиокитоблар ҳисобланмайди, балки бу спектакллар, овозли чиқишлардир.[4]

Аудиокитобларни ишлаб чиқариш ихтисослашган нашриётлар, кўзи ожизлар кутубхоналари, нотижорат жамоат ташкилотлари ва жисмоний шахслар томонидан амалга оширилади.[5]

Кўпгина мамлакатларда (АҚШ, Германия, Буюк Британия, Скандинавия мамлакатлари, Россия) аудиокитоблар сўнгги йилларда тобора оммалашиб бормоқда. Масалан, Америка Қўшма Штатларида 2007-йилги сўров натижаларига кўра, аудиокитобларни тингловчилар сони аҳолининг 26 фоизига етган.[3]

Умумий маълумотлар

„Аудиокитоб“ атамаси 1970-йилларда аудиокассеталарда ёзувлар олина бошлаганида қўлланила бошланди. Тармоқ стандарти сифатида бу атама „Аудио Публишерс Ассоcиатион“ томонидан 1994-йилда қабул қилинган[6].

Россияда классик асарларнинг аудио версиялари энг машҳур ҳисобланади. Интервюларнинг бирида Борис Акунин шундай эътироф этади[7] : „Ўзингизга хос бирор нарса яратиш учун сиз бошқа бировнинг катта ҳажмдаги адабий тажрибасини ўрганиб чиқишингиз керак. Катта тажриба орттирилиши керак. Энди мен классикаларни ўқиш усулини топдим. Мен уларни тинглайман.“

Бугунги кунда кўпчилик бесцеллерлар ҳам қоғоз, ҳам аудио версияларда нашр этилади.

Баъзи аудиокитоб нашриётлари аёл ёки эркак овози, тиллар, оҳангдаги ўзгаришлар, тембр ва маърузачилар интонациясини танлаш имкониятини берадилар. Рақамли „ДАИСЙ“ форматининг пайдо бўлиши билан аудиокитобларнинг боблари ва бўлимларини, ҳатто иборалар ёки хат бошиларни танлаб кўриш имконияти яратилди.

Ютуқлари

1997-йилдан бери Германиянинг „Ҳессиан трансляцияси“ телерадиокомпанияси ҳар ой энг яхши аудиокитоблар рўйхатини эълон қилади ва йил охирида „Йил аудиокитоби“ни танлайди. Аудио адабиётлар учун махсус мукофотлар мавжуд :

  • „Гремми“ мусиқий мукофоти доирасида „Энг яхши аудиокитоб“ номинацияси[2] ;
  • „Аудиэ Аwард“ мукофоти (баъзан аудиокитобларнинг Оскари деб аталади)[3] ;
  • Германиянинг „WДР“ телекомпаниясидан ўтган йилнинг энг яхши аудиокитоби учун „Деуцчер Ҳöрбучпреис“ мукофоти[8].

Ушбу рейтинглар аудиокитоблар сифатини янада ошириш учун туртки бўлиб хизмат қилади.

Аудиокитоблар яратиш технологиялари

Аудиокитобларни ёзиб олиш учун профессионал студия.

Аудиокитобларни яратишнинг икки йўли мавжуд: одам томонидан ўқилади ва нутқ синтези дастурларидан фойдаланилади.

Одам томонидан ўқилиши

Профессионал аудиокитоблар профессионал ўқувчи одам томонидан ифодали ва тўғри талаффуз билан ўқилади. Ёзиб олиш юқори сифатли нутқни ёзиб олиш ва шовқинни филтрлаш учун махсус ускуналар билан жиҳозланган профессионал студияларда амалга оширилади. Кейинги қадамларда аудиоёзувни қайта ишлаш жараёнида, аудиоёзувга махсус аудио эффектлар (денгиз шовқини, кўча шовқини, телефон жиринглаши) ва мусиқий фон қўшилиши мумкин.

Бундай аудиокитобларни яратишнинг вақт қиймати ўқишнинг узунлиги, овозни таҳрирлаш ва созлаш вақти туфайли юқоридир. Масалан, жами 11 соат 45 дақиқа давом этувчи „Ле Сигне де л’Огре“ (Новелcаст нашриёти) аудио сериалини яратиш учун 5 ҳафта ёзиб олиш, кейин 8 ҳафта овозни таҳрирлаш ва ниҳоят 4 ҳафта созлашга вақт сарфланган[9].

Ҳаваскор аудиокитоблар ҳаваскор ишқибозлар томонидан уй жиҳозларида ёзиб олинади. Бундай аудиокитобларнинг сифати жуда паст даражадан (ўқувчининг актёрлик маҳорати йўқлиги, паст сифатли овоз ёзиш ускуналари туфайли) профессионал студия ёзувларидан кам бўлмаган юқори даражагача жуда фарқ қилади. Ушбу аудиокитоблар асосан бепул тарқатилади.

Бундай аудиокитобларга мисол қилиб „ЛибриВох“, „Аудиокитоблар ўз қўлларим билан“ лойиҳаларини айтиш мумкин. ЁуТубе сайтида ҳам худди шундай аудиокитоблар жойлаштирилади.

Нутқ синтезаторидан фойдаланиш

Электрон матнни товушга айлантириш технологиялари (Техт-то-Спеэч) аудиокитобларни яратиш учун ҳам қўлланади. Ва бундай маҳсулотларнинг сифати пастроқ бўлса-да, уни яратиш тезлиги жуда юқори ва сиз тегишли дастурий таъминот (масалан, „Балаболка“ дастури ва бир ёки бир нечта овозли движоклар) ёрдамида аудиокитобларни ўзингиз яратишингиз мумкин, алоҳида одам ўқишини кутмасдан. Баъзи замонавий электрон китоблар матнни товушга айлантириши мумкин, худди смартфон ва планшетлар учун ўқиш иловалари матндан нутқ режимига ўта олгани каби.

Аудиокитобларнинг афзалликлари ва камчиликлари

Афзалликлари

  • Кўришда муаммоси бўлган ва ўқий олмайдиган одамлар учун китоб билан танишиш имконияти (масалан, мактабгача ёшдаги болалар).
  • Вақтдан унумлироқ фойдаланиш: навбатда турганда, спорт билан шуғулланаётганда, жамоат транспортида юрганда, велосипедда учаётганда, уй юмушларини бажараётганда, қишлоқ хўжалиги ишларини бажараётганда, уй ҳаҳвонлари билан сайр қилганда ва бошқа ишларни қилаётганда тинглаш мумкин.[10][11]
  • Кўз чарчоқлари йўқ.
  • Миянинг эшитиш соҳаларида бошқа ассоциатив алоқалар мавжуд бўлиб, бу тинглаётган маълумотни янги усулда тушуниш имконини беради. Яхши тайёрланган аудиокитоб қоғоз версиясидан кўра кўпроқ эстетик завқ бағишлайди: ёқимли овоз, сув шовқини, шитирлаш, қадам товушлари, мусиқа.
  • Аудио китоблар нархининг арзонлиги.
  • Ихчам ва портатив: аудио ёзувлар кам жой эгаллайди ва уларни сақлаш учун шкафларни талаб қилмайди.
  • Эшитиш орқали маълумотни яхшироқ қабул қиладиган одамлар бор[12].
  • Китобнинг „қоғоз“ версиясини бозорда илгари суриш учун яна бир имконият [2] .
  • Экологик тоза — ёғоч истеъмол қилинмайди.
  • Қоғоз версиялари билан солиштирганда нашр қилиш тезлиги юқори.
  • Чет тилларини ўрганаётган одамлар ушбу тиллардаги матнларни тинглашлари мумкин.
  • Аудио китобларга махсус танланган фон киритиш имконияти: хотирани яхшилаш, саломатликни яхшилаш учун ва ҳоказо. Узоқ муддатли монотон иш (юриш, югуриш) онг ҳолатини ўзгартиришга олиб келади ва бундай фонлар самарали бўлиши мумкин[13].
  • Маълумотни тинглаш ўқишдан кўра самаралироқдир: мия айтилган сўзни чоп этилганидан кўра тезроқ қабул қилади ва уни узоқроқ сақлайди.[14]

Камчиликлари

  • Аудиокитобни тинглаш диққатни талаб қилади, шунинг учун у юқори консентрацияни талаб қиладиган фаолиятга мос келмайди: машина ҳайдаш, математика билан шуғулланиш, ҳужжатларни тўлдириш. Жамоат жойларида ҳам аудиокитобларни тинглашга диққатни жамлаш қийин.
  • Ёмон ўқиш барча завқни ўлдиради. Китоб ўқувчининг овозини ёки аудиокитобни ўқувчи одам китоб ҳақидаги ўз қарашларини билдиришини ёқтирмаслик.
  • Ҳамма одамлар ҳам эшитиш орқали маълумотни яхши қабул қилмайди. Мактаблардан бирида ўтказилган эксперимент натижасида маълум бўлишича, аудиокитобни тинглашда ҳамма ўқувчилар ҳам иккинчи даражали персонажларнинг исмларини ва воқеаларнинг вақтинчалик кетма-кетлигини эслай олмайдилар, гарчи „қоғоз“ матнларни ўқиётганда, улар буданда мураккаброқ ҳикояларни осонлик билан қабул қилдилар[15].
  • Аҳолининг саводхонлиги пасайиб бормоқда, чунки бола матн билан визуал алоқа орқали тўғри ёзишни ўрганади, бу имконият аудио китобларни тинглашда мавжуд эмас[16].
  • Расмлар, жадваллар, диаграммалардан фойдаланиш мумкин эмас.
  • Электрон китобни тайёрлашдан, уни чиқариш тезлиги камроқ.
  • Аудиокитобнинг талаффуз тезлиги кўз билан ўқиш тезлигидан паст.
  • Аудиоспектаклларда асл асар матни кўпинча қисқартирилиб, фақат асосий саҳна ва диалоглар қолдирилади. Бу асарни фақат умумий маъносини ифодалайди, бу эса барча тингловчиларга ҳам ёқмайди [3][17].

Аудиокитобларнинг яратилиши ва ривожланиши тарихи

Тарихдан олдинги давр (ХВИИИ-аср охири — ХИХ-аср бошлари)

1877-йил — Томас Эдисон томонидан фонограф тақдимоти бўлиб ўтган. Фонографдан фойдаланиш бўйича тавсияларда кўриш қобилияти заиф одамлар учун аудиокитоблар яратиш ҳам киритилган[17] . Биринчи овоз ёзувлари цилиндрларда тахминан 4 дақиқа давом этган. Грампластинкалар пайдо бўлиши билан унинг давомийлиги 12 дақиқагача ошган, аммо аудиокитобларни ёзиб олиш ҳали ҳам мақсадга мувофиқ бўлмаган.[18]

Пластинкалардаги ёзувлар (ХИХ аср бошлари — 1970-йиллар)

  • 1931-йил — АҚШ Конгресси ўз кутубхонасига кўзи ожизлар учун „гапирувчи“ китоблар яратиш дастурини ишлаб чиқиш вазифасини топширган[3] .
  • 1920-йиллар — радиоспектакллар кенг тарқалган. Магнитёзув пайдо бўлгунга қадар радиоспектакллар тўғридан-тўғри эфирда ижро этилган.
  • 1932-йил — Америка кўзи ожизлар жамғармаси илк бор „сўзловчи китоблар“ни (грампластинкалар) чиқарган ва уларни бепул тарқатган.
  • 1948-йил — Ню-Ёрк жамоат кутубхонаси аъзолари томонидан Иккинчи Жаҳон уруши пайтида кўриш қобилиятини йўқотган ҳарбий хизматчилар учун „гапирувчи“ китобларни ёзиб олиш ташкил этилган.
  • 1950-йилларнинг бошларида — Англияда „Cларке & Смитҳ“ компанияси „Гапирувчи китоб“ аппаратини[19]— ихтисослаштирилган 24 та трекли магнитафонни чиқарган.
  • 1952-йил — Американинг „Cаэдмон Реcордс“ компанияси муаллиф — Дилан Томас томонидан ўқилган шеърлар тўплами ва „Уэлсдаги болалар Рождествоси“ болалар эртаги билан узоқ ўйновчи грампластинкада биринчи тижорат аудио китобини чиқарган.
  • 1955-йил — Мактабларга, кутубхоналарга ва шунга ўхшаш ихтисослаштирилган бозорларга болалар аудио китобларини тарқатиш учун мўлжалланган Американинг Листенинг компаниясига (ҳозирги — Рандом Ҳоусе) асос солинган. Ғарбий Германиянинг кўзи ожизлар учун аудиокитоблар кутубхонаси[де] ГФРда ташкил этилган.
  • 1961-йил — Бутуниттифоқ кўрлар жамияти (БКЖ) ҳомийлигида СССРда аудио китобларни яратиш бўйича иш бошланди [3] . Жамиятда ҳозир 9000 та аудиокитоблар фақат унинг аъзолари учун мавжуд.

Баъзи журналлар эгилувчан граммофон пластиналари кўринишидаги иловалар билан чиқарила бошланди: Англияда "Флехипоп[ эн ] ", СССРда „Кругозор“ ва „Колобок“.

Аудиокассеталардаги ёзувлар (1970-йиллар — 1990-йиллар)

Аудиокитоблар билан компакт-кассета

1970-йилларнинг бошларида бозорда аудиокасеталар пайдо бўлди ва баъзи кутубхоналар уларда ёзилган аудиокитобларни тарқатишни бошладилар. Технологияни янада такомиллаштирилиши (арзон портатив плеерлар, автомобил магнитолалари) тижорат аудиокитоблар бозорининг пайдо бўлишига олиб келди[20].

  • 1969-йил — Вилнюснинг „Элфа“ электротехника заводида „Дайна“ тифломагнитофонини ишлаб чиқариш йўлга қўйилди. БКЖ буюртмасига кўра, унда „гапирувчи китобларни“ тинглаш учун 2,38 см/с лента тезлиги назарда тутилган[21].
  • 1969-йил — АҚШда кўзи ожизлар учун махсус форматдаги магнитофон кассеталарда аудио китоблар ва улар учун плеерлар чиқарила бошланган.
  • 1975-йил — автомобилларда магнитолалар пайдо бўлган.
  • 1979-йил — Американинг "Реcордед Боокс[ эн] " компанияси биринчи марта аудиокитобларни ёзиб олишга профессионал актёрларни жалб қилган.
  • 1984-йил — Американинг „Бриллианcе Аудио“ нашриёт уйи кассетага икки баробар узунроқ ёзиб олиш усулини ихтиро қилди[20]. Стерео-ёзувда аудиокитоблар пайдо бўлди.
  • 1980-йилларнинг ўрталари — Ғарб ноширлари нафақат босма нашрга, балки китобнинг аудио версиясига ҳам ҳуқуқларни сотиб олишни бошладилар. Бу одатий амалиётга айланиб қолди: бугунги кунда кўплаб йирик нашриётларда аудио ёзувлар бўлими мавжуд.
  • 1987-йил — АҚСҲда профессионал „Аудио нашриётларнинг уюшмаси“ ташкил этилган.
  • 1996-йил — АҚШда махсус „Аудиэ Аwард“ мукофоти жорий этилган, у аудиокитоблар ишлаб чиқарувчилар учун „Оскар“ нинг аналоги ҳисобланган.

Рақамли ёзув (1990-йиллар — ҳозирги вақтгача)

Интернет, янги аудио форматлар ва портатив медиа плеерларнинг пайдо бўлиши аудиокитобларни янада оммалашишига олиб келди. Компакт-дискларга (CД) нисбатан рақамли аудиокитобларнинг доимий равишда ўсиб бориши кузатилмоқда.[22]

  • 1996-йил — „Ассистиве Медиа[ эн ]“ яратилди — бу аудиоёзувларни Интернет орқали тарқатиш бўйича нотижорат ташкилотдир.
  • 2005-йил — ЛибриВох веб-сайти яратилди — аудиокитобларни яратиш бўйича нотижорат лойиҳа ҳисобланиб, аудиокитобларнинг бепул кутубхоналарини яратишнинг бошланишига олиб келган. 2012-йил охирига келиб, ЛибриВох сайтида 6 миллиондан ортиқ аудиокитоблар мавжуд эди.
  • 2006-йил — жаҳон аудиокитоблар бозорининг айланмаси 800-850 миллион долларни ташкил этган („Пипер Жаффрай“ агентлиги маълумотларига кўра). Россия аудиокитоблар бозорининг айланмаси 7-8 миллион долларга баҳоланган (Россиянинг „Ардис“ нашриёт уйи маълумотларига кўра).
  • 2014-йил — Калифорнияда Вокал санъати ва аудиокитоблар ишлаб чиқариш технологиялари институти очилган (Тҳе Деян Институте оф Воиcе Артистрй анд Течнологй).

Манбалар

  1. ↑ аудио (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-05-30 санасида архивланган) // Большой латинско-русский словарь.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Черняк В. Д. Аудиокнига // Массовая литература в понятиях и терминах — М. Из-во «Флинта», 2015 г. — C. 12 — ИСБН 978-5-9765-2128-5.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Дорожин А. МР3-плееры — помимо музыки. Аудиокниги  — 2007 г.
  4. ↑ Сергеева Н. Как сделать аудиокнигу (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-12-31 санасида архивланган)
  5. ↑ „Нарратор Ресоурcес“ (эн) (деадлинк). Аудио Публишерс Ассоcиатион. 2014-йил 28-октябрда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ Маттҳеw Руберй Интродуcтион // Аудиобоокс, Литературе, анд Соунд Студиэс — Роутледге, 2011 — пп. 1—21 — ИСБН 978-0-415-88352-8.
  7. ↑ Акунин Б. Я беру классику, вбрасываю туда труп и делаю из этого детектив / Интервью Т. Хмельницкой // Мир новостей, 2003. № 27
  8. ↑ Деуцчер Ҳöрбучпреис[де].
  9. ↑ Де ла сйнтҳèсе воcале данс лес cоллеcтионс де ла Мéдиатҳèқуэ Валентин Ҳаüй (франс.).
  10. ↑ Черняк В. Д. Массовая литература в понятиях и терминах — М. Из-во «Флинта», 2015 г. — стр. 13.
  11. ↑ Серебрянский С. Мне нравится формат аудиокниг, но сам я их не слушаю (Беседа с Сергеем Чонишвили) / журнал «Мир фантастики» № 8, август 2017. Том 168—2017 г.
  12. ↑ „Аудиал и его особенности.“. 2018-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 13-июн.
  13. ↑ Румянцев С. А. Повышение качества подготовки специалистов с использованием средств генерации аудиоматериалов и восприятия материала на слух (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-11-23 санасида архивланган)
  14. ↑ Шпаковская С. В. Основы теории коммуникации[сайт ишламайди] — Пензенский гос. университет , 2006 г. — стр. 39.
  15. ↑ Вежлян Е. Книга и ее заместители, или Этюд о пользе глаз для слуха // Новый Мир : журнал. — 2007. — № 3. Архивировано 26 август 2017 года.
  16. ↑ Андроник Я. Слушать или читать? Книги ВС. Аудиокниги.
  17. ↑ 17,0 17,1 Стрепетилов А. Голоса в голове. Как аудиокниги завоевали популярность (статья) // Журнал «Мир фантастики» № 8, август 2017. Том 168.
  18. ↑ Руберй М. Интродуcтион // Аудиобоокс, Литературе, анд Соунд Студиэс — Роутледге, 2011 — пп. 1—21 — ИСБН 978-0-415-88352-8.
  19. ↑ Талкинг Боок Мачине Марк И (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-06-14 санасида архивланган) (ингл.)
  20. ↑ 20,0 20,1 Виргил Л. П. Блаке Сометҳинг Неw Ҳас Беэн Аддед: Аурал Литераcй анд Либрариэс / Информатион Литераcиэс фор тҳе Тwентй-Фирст Cентурй — Г. К. Ҳалл & Cо, 1990 — пп. 203—218.(ингл.)
  21. ↑ Катушечный магнитофон «Дайна» (Эльфа-29) (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-05-12 санасида архивланган)
  22. ↑ Аудио Публишерс Ассоcиатион Фаcт Шеэт / Интернет Арчиве Wайбаcк Мачине, Оcтобер 26, 2010.

Адабиётлар

  • В. Д. Черняк, М. А. Черняк „Аудиокнига“, . Массовая литература в понятиях и терминах. М.: Наука, Флинта, 2015 — 12—14-бет. ИСБН 978-5-9765-2128-5.