Ziyosfera

Autizm

Аутизм (болалар аутизми деб ҳам аталади) инглизча: инфантиле аутисм), болалик аутизми (чилдҳоод аутисм)[1], эрта гўдаклик/болалик аутизми (эарлй инфантиле/чилдҳоод аутисм)[1], Каннер синдроми ёки Каннер аутизми (Каннер'с аутисм)[1], ДСМ-ИВ — аутистик бузуқлик (аутистиc дисордер)[1] — мия ривожланишининг бузилишидан келиб чиқадиган ва ижтимоий ўзаро таъсир ва алоқада аниқ ва кенг қамровли танқислик, шунингдек чекланган қизиқишлар ва такрорланадиган ҳаракатлар билан тавсифланган касаллик. Бу белгиларнинг барчаси уч ёшдан олдин пайдо бўла бошлайди[2]. Енгилроқ белгилар ва аломатлар қайд этилган шунга ўхшаш ҳолатлар аутизм спектрининг бузилиши деб аталади.

Аутизмнинг сабаблари миядаги синаптик алоқаларнинг ривожланишига таъсир қилувчи генлар билан чамбарчас боғлиқ, аммо касалликнинг генетикаси мураккаб ва ҳозирги вақтда аутизм спектрининг бузилишининг пайдо бўлишига нима кўпроқ таъсир қилиши аниқ эмас: Камдан кам ҳолларда касалликнинг туғма нуқсонларни келтириб чиқарадиган моддаларга таъсир қилиш билан боғлиқ алоқаси топилади . Бошқа таклиф қилинган сабаблар мунозарали, хусусан, аутизмни болалик давридаги эмлашлар билан боғлайдиган гипотеза учун илмий далил йўқ. Шунингдек, ҳомиладорлик давридаги айрим таъсирлар (инфексия, дори-дармон, токсинлар) ҳам касалликка сабаб бўлиши мумкин. Баъзи тадқиқотларга кўра ота ва она ёши катта бўлганда ҳам аутизм хавфи ошиши мумкин. Америка Қўшма Штатлари[3] маълумотларига кўра, 2011-2012 йилларда мактаб ўқувчиларининг 2 фоизида аутизм ва аутизм спектрининг бузилиши расман ташхис қўйилган, бу 2007-йилдаги 1,2 фоизга нисбатан анча кўпдир. 1980-йиллардан бери аутизм ташхиси қўйилган одамларнинг сони кескин ўсди. 1990-йиллар ва 2000-йилларда ,,аутизм спектр бузилиши" (АСБ) тушунчаси жорий қилинди. Бу билан олдин ,,нутқ бузилиши", ,,ақлий заифлик" ёки ,,ҳиссий бузилиш" сифатида қўйилган ташхислар аутизм спектрига киритилди. Кўпроқ инсонлар расмий равишда аутизм ташхиси ола бошлади.

Аутизмда миянинг кўплаб соҳаларида ўзгаришлар қайд этилган, аммо уларнинг қандай ривожланиши аниқ эмас. Ота-оналар одатда боланинг ҳаётининг дастлабки икки йилида бузилиш белгиларини сезадилар. Эрта хулқ-атвор ва когнитив аралашув болада ўз-ўзига ёрдам кўрсатиш, ижтимоий ўзаро таъсир ва мулоқотни ривожлантиришга ёрдам бериши мумкин бўлса-да, ҳозир аутизмни тўлиқ даволай оладиган маълум усуллар мавжуд эмас[4]. Балоғатга етганидан сўнг, камдан-кам болалар мустақил ҳаётга ўтишга муваффақ бўлишади, аммо баъзилари муваффақиятга эришадилар[5]. Бундан ташқари, уларнинг баъзи вакиллари шифо изламоқда, бошқалари аутизм касалликдан кўра кўпроқ „махсус“, муқобил ҳолат деб ҳисоблашади[6].

Хусусиятлари

Аутизм — бу нерв системаси ривожланишнинг бузилиши бўлиб, биринчи марта гўдаклик ёки болалик даврида кузатилган намоён бўлиши ва бузилишнинг одатда ремиссиясиз давом этиши билан тавсифланади[7]. Гўдаклик даврида ноқулайлик реаксиясининг бузилиши, заиф овозли огоҳлантиришларга ва атроф-муҳитдаги кичик ўзгаришларга жавобан қўрқув ва йиғлашнинг ҳаддан ташқари зўравонлик реаксиялари, аммо кучли огоҳлантиришларга заиф реаксиялар каби аломатлар диққатни тортади; овқатланиш ҳолатига реакциянинг заифлашиши ҳам мавжуд.. Болаларда " жонлантириш комплекси " нинг реакциялари бузилади, улар катталар билан мулоқот қилиш учун аффектив тайёрлик билан тавсифланади. Шу билан бирга, анимация реакциясининг таркибий қисмлари катталар йўқлигида пайдо бўлади ва жонсиз нарсаларга, масалан, тўшакда осилган ўйинчоққа ишора қилади[8]. Симптомлар одатда катталарда давом этади, гарчи кўпинча енгилроқ шаклда бўлса ҳам . Аутизмни аниқлаш учун битта аломат етарли эмас, буинг учун характерли триада талаб қилинади:

  • ижтимоий муносабатларнинг йўқлиги;
  • бузилган ўзаро алоқа ;
  • чекланган манфаатлар ва такрорланувчи хатти-ҳаракатлар намойиши.

Озиқ-овқатдаги селективлик каби бошқа жиҳатлар ҳам аутизмда кенг тарқалган, аммо ташхисда аҳамиятли эмас[9]. Аутизм — бу ёпиқ ички ҳаётнинг устунлиги, ташқи дунёдан фаол чекиниш ва ҳис-туйғуларнинг заифлиги тавсифланган ҳолат.

Ижтимоий ҳуқуқбузарликлар

Ижтимоий ўзаро муносабатлардаги бузилишлар аутизм спектрининг бузилишини бошқа ривожланиш касалликларидан ажратиб туради. Аутизмли одам тўлиқ ижтимоий мулоқотга қодир эмас ва кўпинча оддий одамлар каби бошқа одамнинг ҳолатини ҳис қила олмайди. Машҳур аутистик аёл Темпл Грандин нейротипиклар ёки нормал нерв системаси ривожланишга эга бўлган одамларнинг ижтимоий ўзаро таъсирини тушуна олмасликни ўзинининг ҳиссиётини "Марсдаги антрополог " каби ҳис қилиш деб таърифлади[10]. Ижтимоий бузилишлар эрта болалик даврида сезиларли бўлади. Аутизмли чақалоқлар ижтимоий огоҳлантиришларга камроқ эътибор беришади, табассум ва бошқа одамларга камроқ қарашади ва ўз исмларига нисбатан камроқ муносабатда бўлишади. Юришни ўрганиш даврида бола ижтимоий меъёрлардан сезиларли даражада четга чиқади: у камдан-кам ҳолларда кўзларига қарайди, ўз позициясини ўзгартириб, уни кўтаришга уринишларини кутмайди ва кўпинча қўлини манипуляция қилиш орқали ўз хоҳиш-истакларини билдиради. бошқа одам . 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган бундай болалар ижтимоий вазиятни тушуниш қобилиятини кам намоён қиладилар, бошқа одамларга ўз-ўзидан яқинлашишга, уларнинг ҳис-туйғуларини ифода этишга ёки бошқа бировнинг хатти-ҳаракатларига тақлид қилишга, оғзаки бўлмаган ҳаракатларда қатнашишга мойил эмаслар. мулоқот, бошқа одамлар билан навбатчилик қилинг. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган катта ёшдаги болалар юз ва ҳис-туйғуларни аниқлаш вазифаларини ёмонроқ бажарадилар.

Чекланган ва такрорланадиган фаолият ва қизиқишлар

Ўйинчоқлар аутизмли бола томонидан ўсиш тартибида жойлаштирилган.

Аутизм билан оғриган одамлар такрорланувчи ёки чекланган хатти-ҳаракатларнинг кўплаб шаклларини намойиш этадилар (Wайбаcк Мачине сайтида 2025-04-04 санасида архивланган), улар қайта кўриб чиқилган такрорий хатти-ҳаракатлар шкаласи (РБС-Р) бўйича қуйидагича таснифланади:

  • Стереотиплаш — мақсадсиз ҳаракатлар (қўлларнинг тўлқинлари, бошнинг айланиши, торсоннинг чайқалиши).
  • Мажбурий хулқ-атвор — бу муайян қоидаларга атайлаб риоя қилиш, масалан, обектларни маълум бир тарзда жойлаштириш.
  • Бир хилликка бўлган эҳтиёж, ўзгаришларга қаршилик; мисол — мебелнинг ҳаракатланишига қаршилик, бошқа бировнинг аралашуви билан чалғитишдан бош тортиш.
  • Ритуал хатти-ҳаракат — кундалик ишларни бир хил тартибда ва бир вақтнинг ўзида бажариш, масалан, қатъий овқатланиш ёки кийинишга риоя қилиш. Бу хусусият олдинги бир хилликка бўлган эҳтиёж билан чамбарчас боғлиқ ва битта мустақил РБС-Р текшириш тадқиқоти иккаласини бирлаштиришни таклиф қилди.
  • Чекланган хулқ-атвор тор йўналтирилган бўлиб, унда одамнинг қизиқиши ёки фаолияти, масалан, битта теледастур ёки ўйинчоққа қаратилган.
  • Автоагрессия — бу одамнинг ўзига шикаст этказишга олиб келадиган ёки олиб келиши мумкин бўлган фаолият, масалан, ўзини тишлаш. 2007-йилда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатадики, аутизм спектрининг бузилиши бўлган болаларнинг тахминан 30 фоизи ҳаётлари давомида ўзларига зарар этказган.

Такрорий хулқ-атвор турларининг ҳеч бири аутизмга хос эмас, фақат аутизмда такрорланувчи хатти-ҳаракатлар тез-тез кузатилади[11].

Эрта болалик аутизми синдроми

Эрта болалик аутизм синдроми (қисқартирилган РДА) аутизмга хос бўлган синдром бўлиб, биринчи марта касаллик 1943-йилда Лео Каннер(Каннер аутизми) томонидан тасвирланган.

РДА нинг ташқи кўринишлари

Аутизм . Болада ташқи дунё билан ҳиссий алоқа ўрнатиш қийин. Ўзининг ҳиссий ҳолатини ифодалаш ва бошқа одамларни тушуниш муаммоли бўлади. Кўз билан алоқа ўрнатишда, имо-ишоралар, юз ифодалари, интонациялар ёрдамида одамлар билан мулоқот қилишда қийинчиликлар пайдо бўлади. Ҳатто яқин одамлар билан ҳам, бола ҳиссий алоқаларни ўрнатишда қийинчиликларга дуч келади, лекин кўпроқ даражада аутизм боланинг бегоналар билан мулоқотда намоён қилади.

Патофизиология

Аутизм миянинг кўп қисмларига таъсир қилади

Аутизм Паркинсон касаллиги каби миянинг бошқа кўплаб касалликларидан фарқли ўлароқ, молекуляр даражада ҳам, ҳужайра ва тизим даражасида ҳам аниқ ягона механизмга эга эмас; аутизм номи остида нима бирлаштирилгани номаълум — мутациялар таъсири кичик миқдордаги умумий молекуляр занжирларга бирлашадиган бир нечта касалликлар ёки бошқача механизмларга эга бўлган катта касалликлар гуруҳидир. Кўриниб турибдики, аутизм ривожланиш босқичида таъсир қилувчи ва миянинг кўп ёки барча функционал тизимларига таъсир қилувчи кўплаб омиллар таъсирининг натижасидир.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Американская психиатрическая ассоциация „299.00 Аутистиc Дисордер“, . Диагностиc анд Статистиcал Мануал оф Ментал Дисордерс, Фоуртҳ Эдитион, Техт Ревисион (ДСМ-ИВ-ТР). Wашингтон, ДC: Америcан Псйчиатриc Публишинг, 2000 — 70-бет. ИСБН 978-0-89042-025-6. 
  2. ↑ Американская психиатрическая ассоциация „Диагностиc cритериа фор 299.00 Аутистиc Дисордер“, . Диагностиc анд Статистиcал Мануал оф Ментал Дисордерс, Фоуртҳ Эдитион, Техт Ревисион (ДСМ-ИВ-ТР). Wашингтон, ДC: Америcан Псйчиатриc Публишинг, 2000 — 75-бет. ИСБН 978-0-89042-025-6. 
  3. ↑ „CДC анд ҲРСА иссуэ репорт он чангес ин преваленcе оф парент-репортед Аутисм Спеcтрум Дисордер ин счоол-агед чилдрен“. Медиа Адвисорй. Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион. 2013-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-октябр.
  4. ↑ Мерс С. М., Жоҳнсон C. П., Cоунcил он Чилдрен wитҳ Дисабилитиэс. {{{заглавие}}} (эн) // Андоза:Нп3 : жоурнал. — ДОИ:10.1542/педс.2007-2362. — ПМИД 17967921.
  5. ↑ Адулт оутcоме фор чилдрен wитҳ аутисм // Андоза:Нп3. — ДОИ:10.1111/ж.1469-7610.2004.00215.х. — ПМИД 14982237.
  6. ↑ {{{заглавие}}} // Андоза:Нп3. — ДОИ:10.1016/ж.др.2007.02.001.
  7. ↑ Wорлд Ҳеалтҳ Организатион „Ф84. Первасиве девелопментал дисордерс“, . Интернатионал Статистиcал Cлассифиcатион оф Дисеасес анд Релатед Ҳеалтҳ Проблемс, 10тҳ (Интернатионал Cлассифиcатион оф Дисеасес, Тентҳ Ревисион (ИCД-10)), 2006. 
  8. ↑ Спиваковская А. С. Рол осознаваэмих и неосознаваэмих переживаний в формировании аутистических установок // Бессознателноэ / Отв. ред. А. С. Прангишвили, А. Е. Шерозия, Ф. В. Бассин. — Тбилиси, 1978
  9. ↑ Тҳе сcреэнинг анд диагносис оф аутистиc спеcтрум дисордерс // Андоза:Нп3. — ДОИ:10.1023/А:1021943802493. Тҳис папер репресенц а cонсенсус оф репресентативес фром нине профессионал анд фоур парент организатионс ин тҳе У. С.
  10. ↑ Андоза:Нп3: Севен Парадохиcал Талес. ИСБН 0679437851. 
  11. ↑ {{{заглавие}}} // Андоза:Нп3. — ДОИ:10.1023/А:1005596502855. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Autizm" dan olindi