Ziyosfera

Avdarma (daryo)

Авдарма (молдавча: ва гагаузча: Авдарма) — Молдовадаги дарё, Гагаузия мухтор ҳудудий тузилманинг Бессарабия, Комрат ва Чадир-Лунг туманлари ҳудудлари бўйлаб ўтади, Лунга дарёсининг ўнг ирмоғи (Дунай ҳавзаси) чегараларида оқади. Учинчи даражадаги ирмоқ ҳисобланади [1] .

Номланиши

Сув ҳавзаси номи нўғай тилидан келиб чиққан бўлиб, дарё оқиб ўтадиган Авдарма водийси ҳудудининг физик-географик хусусиятлари билан боғлиқ. „Авдар“ сўзи (таржимада — „айлантирмоқ“ ва феъл ўзагидан от ҳосил қилувчи -ма қўшимчасидан ҳосил бўлган) [2] . Авдарма номининг келиб чиқишининг муқобил варианти „ав“ — ов ва „дарма“ — ҳовли, панжара, „ов ҳудуди“ деган маънони ҳам англатади[3] .

Тавсиф

Авдарма дарёси Бошқалия қишлоғидан 3,0 км жануби-шарқда 185,91 м баландликдаги ёмғир сувларидан ҳосил бўладиган манбадан бошланиб, у ердан ўз ирмоғини ҳосил қилади ва шимол-жануб йўналишида Чадир-Лунга шаҳригача оқиб келади ва Лунга дарёсига 49,57 м баландликдан қуйилади [1] .

Юқори оқимида дарё ҳавзаси кенг, кенгаювчи ва саёз, силлиқ тушишлари билан ярим доира шаклига эга. Водий ўрта ва қуйи оқимларда аниқ акс этган трапеца шаклга эга бўлиб, яққол ифодаланган. Нишабларнинг пастки қисми орасидаги кенглик 70 дан 250 м гача, қирғоқлари ораси — 0,8 дан 1,1 км.гача чўзилади. Иккала ёнбағир ҳам қишлоқ хўжалиги экинларни етиштириш учун фойдаланилади. Дарёнинг манбасидан то Авдарма қишлоғигача бўлган оқими табиий бўлиб, ўрта ва қуйи қисмида ҳавзасини тўғирлаш ва чуқурлаштириш йўли билан тартибга солинган. Дарёнинг ўртача чуқурлиги 0,05 м, туби қумли-силлиқ. Оқимнинг кенглиги 0,6 дан 9,3 м гача, сув тошқини текислигида — 16,4 м. 2,0 м баландликдаги лойли субстрат ўт-ўлан билан қопланган. Дарё жуда секин оқади, тезлиги 0,25 м/с [1] .

Ёмғир сувларидан ҳосил бўладиган манбадан 2,7 км масофада жойлашган ва қуйига оқадиган ҳамда Авдарма қишлоғидан 1,5 км шимолда, 153,46 м баландликда жойлашган булоқ дарёнинг доимий манбаи ҳисобланади. Географик координаталари: 46°16’24.95"Шм. ва 28°49’53.07"Шр.[1]

Морфометрик ва морфографик хусусиятлари

Дарё этаги

Лунга дарёсига қуйилади. Қўшилиш нуқтаси Чадир-Лунга шаҳрининг шимоли-шарқий чеккаси, 49,57 м баландликда жойлашган. Географик координаталари: 46°5’22,35"Шм. 28°50’40,04"Шр. [1] [4]

Дарёнинг экологик ҳолати

Авдарма дарёсининг экологик ҳолатига асосий антропоген таъсирни тозалаш иншоотлари йўқлиги сабабли Авдама қишлоғи кўрсатмоқда[5][6] .

Авдарма дарёсининг сифат кўрсаткичларига таъсир этувчи табиий омиллар қаторига кучли ёғингарчилик киради, бу эса сув йиғиш жойлари юзасидан қаттиқ заррачалар, қишлоқ хўжалигида ишлатиладиган кимёвий моддалар, маиший чиқиндилар ва бошқаларни ювиш жараёнларини кучайтиради[7].

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Cазаc В., Гҳергҳелегиу В., Cожоcару Д.. Студиул Ҳидрологиc ал Базинулуи Ҳидрографиc ИАЛПУГ. Чиşинăу: С. н. (Типогр. “Эстетини”), 2017 — 113—119-бет. 
  2. ↑ Дрон И. В.. Современная гагаузская топонимия и антропонимия. Кишинев: Штиинца, 1989. ИСБН 5-376-00275-6. 
  3. ↑ „Населённый пункт Авдарма“ (ру). Главное Управление культуры и туризма. 2020-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 15-март.
  4. ↑ Cазаc В., Гҳергҳелегиу В., Cожоcару Д.. Студиул Ҳидрологиc ал Базинулуи Ҳидрографиc ИАЛПУГ. Чиşинăу: С. н. (Типогр. “Эстетини”), 2017 — 113—119-бет. 
  5. ↑ „Секторальная Региональная Программа Развития Водоснабжения и Водоотведения в Регионе Развития АТО Гагаузия (2018—2025 гг.)“ (ру). адргагаузиа.мд. Қаралди: 2021-йил 17-март.
  6. ↑ „Стратегия социально-экономического развития села Авдарма на 2016—2020 гг., Утверждена решением Авдарминского сельского совета № 10/1 от 18.12.2015 г“ (ру). олд.авдарма.мд. 2024-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-март.
  7. ↑ „Молдова без стойких органических загрязнителей“ (ру). ипен.орг. Қаралди: 2021-йил 17-март. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Avdarma_(daryo)" dan olindi