Avenarius Rixard

Авенариус Рихард(1843.19.11,Париж-1896.18.08,Стюрих)-швейсариялик файласуф, субектив идеалист, эмпириокритицизм асосчиларидан бири. Отасининг ихтиёри билан аввал о'зини китоб ишига баг'ишлаган эди, кейинчалик Стюрих, Берлин ва Лейпцигда фалсафа билан жиддий шуг'улланди. 1877-йил Стюрих университетига профессор лавозимига таклиф этилди. Шу йилнинг о'зидаёқ Георин,Найнце ва Вундт иштирокида фалсафа журналини ташкил этди ва вафотигача бошқариб борди.

Асосий асарлари

"Фалсафа кам куч принсипини асосида дунё ҳақидаги о'йлар сифатида"(1876), "Соф тажриба танқиди"(2 жилдлик,1888-90), "Одамни инсоний англаш"(1891), "Принсипиал координациялаш"илмини ишлаб чиқди. У о'з вақтида о'рганилаётган реалистик г'оя ва ме'ёрларининг назарий тушунчаларини янгича файласуфона исботлашга ҳаракат қилди. А.фикрича "Принсипиал координарсиялаш" фани жисмоний ва руҳий дуализмни бартараф қилишга имкон яратади.

А.методологиясининг 1-принсипини-"C системаси" ёки марказий а'зо ва "Р системаси"(ёки антиа'зо)нинг узвий бирлиги (обекциз-субект ё'қ,субекциз-обект ё'қ). А.мантиқий қоидаларига асосланган назарий умумий тушунча чиқариши мумкин-одам бу ҳиссиётдир. А.одамни англашни ҳиссиётга бог'лаб тудҳунтиришга ҳаракат қилган. Назарий соҳада А."Кам о'лчовли принсипига асосан фикрлаш"ни тавсия этади. Методологик даражадаги А.нинг "Принсипиал координациялаш"илми о'ша даврдаги табиат фанларининг назарий пойдевори бо'ла олмади,негаки обекйив воқеликни мустақил мавжудлигини тан олмаган обективлик тушунчасини рад этар эди. А.бутунлай янгича нуқтайи назарга асосланиб,янги ё'лларга бошлаб,эски ечилмас муаммоларга янгича ёндашишни ко'рсатади. У о'з назариясини "эмпириокритицизм "деб номлади. Унинг эмпириокритицизми ко'п олимларни о'з оригиналлиги, терминологиясининг янгилиги билан қизиқтирар эди. А.нинг билиш фалсафасида қо'ллаган изланиш услуби янги ва муҳим ҳисобланади. У соф тасвирлашни билиш фалсафасини табиацҳунослар о'зларининг асосий фани ҳисоблаганлар. А. "эмпириокритицизм "термини орқали тажриба тушунчасини танқид қилмоқчи эканлиги ҳақида фикр юритади ва"соф тажриба"илмини қабул қилади. Қайси фикрларни то'г'ри деб ҳисоблашимизни, қайсиларини сақлаб, қайсинисидан воз кечишликни аниқламоқчи бо'лади. А.материалистик билиш назариясини танқид қилиб чиқиб,бу назарияни интроэксия,я'ни ташқи оламни инсон миясига жо қилиш,деб та'рифлаган. У билимларнинг ягона манбаи сезгилардир, ҳамма нарса сезгида мужассамлашган, деб ҳисоблайди.