Авей черкови ёки Ай мабади  – Қазах туманининг Даş Салаҳı қишлоғидаги Авейдаğ тизмасининг энг баланд чўққисида жойлашган албан ибодатхоналари мажмуаси. Мажмуа Авей тогининг чўққисида, денгиз сатҳидан 922 метр ва тоғ этагидан 420 метр баландликда жойлашган. Бино Озарбайжон Республикаси Маданият вазирлиги томонидан миллий аҳамиятга эга бўлган тарихий ва меъморий ёдгорлик сифатида рўйхатга олинган[1][2].

Авей черкови
Мüқəддəс Сарқис монастıрı

Ай мəбəди

Авей монастıрı

Кавказ Албаниясидаги Авейтоғ бағрида жойлашган черков
Муқобил номлари Авей монастири
Умумий маълумот
Координаталар 41°08′29″Н 45°15′58″W / 41.14139°Н 45.26611°W / 41.14139; -45.26611

Маъбад мажмуасига иккита черков, ибодатхона, қал’а деворлари ва бир нечта ёрдамчи бинолар киради. Мажмуанинг шимолий томонида жойлашган черков тарҳи тўғри бурчакли бўлиб, ярим доира шаклидаги шифт билан қопланган. Жануб томонида жойлашган гумбазли черковнинг ташқи томони тўртбурчак, ичи хочсимон тарҳга эга.

Ибодатхона илк насронийлик даврига (5—7-асрларга) тегишли бўлса-да, унинг меъморий услуби Рим ва эллинистик маданият ёдгорликларини эслатади. Маъбад юнон мифологиясидаги ой маъбудаси Селена шарафига қурилган, деган даъво бор. Таниқли тарихчи Ғиёсиддин Ғайбуллаевнинг ёзишича, „Авей“ сўзи „Ой уйи“ деган маънони англатади, бу эса унинг Селенага бағишлангани ҳақидаги версияни мустаҳкамлайди.

Бошқа версияга кўра, бу ов жойи эди. Ибодатхона ҳовлисида қабрлар топилган. Қабртошлар уст қисмлари албанларга хос услубда безатилган. Тошлардан бирида нилуфаргул ва унинг тепасида қуёш рамзи тасвирланган.

Кўпгина арман манбалари бу жой Авлиё Саргис шарафига қурилганлигини таъкидлайди. Бироқ бундай жойда, тик қоялар тепасида, жамоат учун очиқ бўлган зиёратгоҳ қурилади, деган фикр тўғри келмайди. Совет даврида ибодатхонанинг ички деворларига арман хочлари туширилган кошинлар ва грабар (қадимги арман) тилида ёзилган матнлар ёпиштирилган.

Архитектура хусусиятлари

Маъбад мажмуасига иккита черков, ибодатхона, қал’а деворлари ва бир нечта ёрдамчи бинолар киради[3]. Мажмуанинг шимолий томонида жойлашган черков режаси тўғри бурчакли бўлиб, ярим доира шаклидаги тонозли шифт билан қопланган[3]. Ибодатлар зали деярли тўртбурчак шаклга эга, кичик нефли қурбонгоҳ апсиси эса тарҳда ярим доира шаклга эга[4].

Жануб томонида жойлашган гумбазли черковнинг ўлчами 4,90х5,80 м, ташқи томони тўртбурчак, ичи хочсимон режали. Хоч қўлларининг энг узуни бўлган шарқий қўлнинг учи ярим доира шаклида, қолган учта қўл эса тўртбурчаклар шаклида барпо этилган. Тарҳга кўра овал (2,7х2х2 м) шаклга эга бўлган гумбаз ярим доира равоқлардан ҳосил бўлган тўртбурчакда жойлашган. Черковнинг ички режа таркиби хочсимон режага эга Кабирзода черковини эслатади. Ташқи макон ҳажми бўйича черков гумбазли зал черковларига яқин[5].

Иккала черков ҳам икки қаватли иншоотда қурилган ва умумхусусиятларига кўра уларни бирин-кетин қурилган дейиш мумкин Бунга далолат берувчи асосий омиллардан бири шундаки, шарқий девордаги девор қаторлари турли баландликларга эга[6].

Адабиёт

  • Мамедова, Гюлчохра, Зодчество Кавказской Албании, Баку: Чашиоглу, 2004
  • Ахундов, Д. А.. Архитектура древнего и раннесредневекогого Азербайджана. Баку: Азерб. Государств.изв.-во, 1986. 
  • „Тарихи абидəлəрдə яşаян тарихимиз“. Бакı, 2017

Манбалар

  1. ↑ Анохин Г. И. Малий Кавказ. – М.: Физкултура и спорт, 1981. – 191 с.
  2. ↑ „Дüня əҳəмиййəтли даşıнмаз тарих вə мəдəниййəт абидəлəринин сияҳıсı“. Азəрбайcан Республикасı Мəдəниййəт Назирлийи (2 авқуст 2001). 2021-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 июл 2020.
  3. ↑ 3,0 3,1 Мамедова 2004, с. 98
  4. ↑ Ахундов, Д. А.. Архитектура древнего и раннесредневекогого Азербайджана. Баку: Азерб. Государств.изв.-во, 1986 — 214-бет. 
  5. ↑ Мамедова 2004, с. 98
  6. ↑ Мамедова 2004, с. 98