Ziyosfera

Aviahalokat

2019-йилдаги воқеадан кейин Пен Аир 3296 рейси

Авиация ҳодисаси — Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги конвенциянинг 13-иловасида ҳаво кемасидан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган ҳодиса сифатида таърифланган бўлиб, у ҳар қандай шахс парвоз қилиш мақсади билан ҳаво кемасига чиққан пайтдан бошлаб барча шу шахслар тушгунга қадар содир бўлади. Қайсики бирор киши ҳалок бўлган ёки жиддий жароҳатланган бўлса, ҳаво кемаси жиддий шикастланган ёки конструктив бузилишларга учраган бўлса ёки ҳаво кемаси йўқолиб қолса ёки тўлиқ хафсиз бўлмайдиган ҳолга келиб қолса[1], 13-иловада авиация ҳодисаси ҳаво кемасининг эксплуатацияси билан боғлиқ бўлган, авариядан ташқари, эксплуатация хавфсизлигига таъсир этувчи ёки таъсир қилиши мумкин бўлган ҳодиса сифатида тавсифланади[1].

Агар самолёт таъмирлаб бўлмайдиган даражада шикастланган, йўқолган ёки тўлиқ тиклаб бўлмайдиган ҳолга келса, корпуснинг йўқолиши содир бўлади[2].

Биринчи авиаҳалокат 1785-йилнинг 15-июнида Франсиянинг Вимереух шаҳри яқинида ,,Розиэр'' ҳаво шарининг қулаши бўлиб, ушбу ҳалокатда ҳаво шарининг ихтирочиси Жан-Франсуа Пилатр де Розиэр ва бошқа йўловчи Пер Ромаэн ҳалок бўлган[3]. 1908-йил 17-сентабрда Виржиния штатининг Форт-Маер шаҳрида Райт модели А самолётининг қулаши натижасида унинг ҳам муаллифи ва учувчиси бўлмиш Орвил Райт жароҳатланди ва йўловчи сигнал корпуси лейтенанти ҳалок бўлди. Томас Селфридге[4].

Катта фалокатлари

200 ёки ундан ортиқ одам ҳалок бўлган биринчи самолёт ҳалокати 1974-йил 3-мартда содир бўлган, Турк Ҳаво Йўллари 981 рейси ҳалокатида эса 346 киши ҳалок бўлган. 2020-йил Апрел ҳолатига кўра, 200 ва ундан ортиқ одам ҳалок бўлган авиация ҳодисаси 33 тага етган.

1945-йилдан 2021- йилгача фуқаролик авиалайнери ҳалокати энг кўп бўлган 10 та давлат қаторига Қўшма Штатлар, Россия, Канада, Бразилия, Колумбия, Буюк Британия, Франсия, Индонезия, Мексика ва Ҳиндистон киради. Буюк Британияда Европада энг кўп авиаҳалокат содир бўлганлиги қайд этилган, бу вақт оралиғида жами 110 та авиаҳалокат содир бўлган, Индонезия эса Осиёда энг юқори ўринда бўлиб, 104 та, Ҳиндистонда эса 95 та авиаҳалокат қайд этилган[5].

1985-йилдаги Жапан Аирлинес 123-рейсидаги ҳалокатда 520 кишининг ҳалок бўлиши ягона самолёт бортидаги энг катта қурбонлар, 1977-йилда тўқнашган иккита Боэинг 747 самолётидаги 583 кишининг ўлими битта аварияда бир нечта самолётларнинг энг катта йўқотилиши ҳисобланади.

Америcан Аирлинес 255-рейси ҳалокатга учради (1979): АҚШга ички рейсни амалга ошираётган ДC-10 самолёти Чикагодан ҳавога ко'тарилганидан ко'п о'тмай қулаб тушди. Фалокат сабабларидан бири двигателнинг вайрон бо'лиши бо'либ, бу самолёт бошқарувини ё'қотишига олиб келди[6].

Америcан Аирлинес 191 рейси ҳалокати (1979): ДC-10 билан бог'лиқ яна бир йирик фалокат. Самолёт Чикагодан ҳавога кўтарилаётганда дум қисми ажратилгани сабабли ҳалокатга учраган.

Иран Аир 655 рейси ҳалокати (1988): Эрон ё'ловчи самолёти Форс ко'рфазида АҚШ крейсери томонидан уриб туширилди.  Бортдаги 290 кишининг барчаси ҳалок бўлган.

ТWА Флигҳт 800 ҳалокати (1996): Ню-Ёркдан Парижга учаётган Боэинг 747 Атлантика океани устида ҳавода портлади. Табиий офат сабаблари ҳали аниқ белгиланмаган.

Фалокатдан олдинги лаҳзанинг компютер графикасини қайта қуриш: КЛМ 4805 рейси (ўнгда) Пан Ам 1736 (чапда) рейси билан тўқнашиш арафасида. Иккита самолётнинг аниқроқ тасвирини бериш учун туманнинг бир қисми олиб ташланди.

Хавфсизлиги

НАСА ва ФАА томонидан бошқариладиган таъсир намойиши, 1984-йил, декабр

Юз йилдан ортиқ вақт мобайнида амалга оширилган ишлар туфайли авиация хавфсизлиги сезиларли даражада яхшиланди. Ҳозирги вақтда иккита йирик компаниялар самолётларни ишлаб чиқаради: АҚШдаги Боэинг ва Эвропанинг Аирбус компанияси. Ушбу ишлаб чиқарувчиларнинг иккаласи ҳам авиация хавфсизлиги ускуналаридан фойдаланишга катта эътибор беришади, хавфсизлик бу компаниялар учун асосий савдо нуқтаси, чунки улар авиация саноатидаги ёмон хавфсизлик тажрибаси корпоратив омон қолиш учун таҳдид эканлигини тан олишади.

Тижорат самолётларида талаб қилинадиган баъзи асосий хавфсизлик қурилмалари:

  • Фавқулодда вазиятда йўловчининг самолётдан тез чиқишига ёрдам берадиган эвакуация слайдлари[7].
  • Компютерлаштирилган автоматик тиклаш ва огоҳлантириш тизимларини ўз ичига олган илғор авионика[8].
  • Турбинали двигателлари чидамлилик ва ишдан чиқиш механизмлари[9].
  • Қувват ва гидравлика йўқолганидан кейин ҳам туширилиши мумкин бўлган қўниш мосламаси[10].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Аннех 13 то тҳе Cонвентион он Интернатионал Cивил Авиатион“. Тҳе Инвестигатион Проcесс Ресеарч Ресоурcе Сите (1993-йил 12-октябр). Қаралди: 2018-йил 19-июл.
  2. ↑ „Дефинитионс оф Кей Термс: Индустрй Дефинитионс“. АирСафе.cом (2017-йил 2-июл). Қаралди: 2018-йил 20-июл.
  3. ↑ Фламмарион, Cамилле (wритинг ас Фулгенcе Марион) „Тҳе Неcрологй оф Аэронаутиcс“, . Wондерфул Баллоон Асcенц; ор, Тҳе Cонқуэст оф тҳе Скиэс. Cасселл, Петер & Галпин, 1870 — 181–86-бет.  Транслатед фром тҳе оригинал Френч бй тҳе публишер.
  4. ↑ „А Висуал Тимелине оф Wҳат Инспиред тҳе Wригҳт Бротҳерс – Фирст Фатал Аирплане Cраш ин 1908“. тҳоугҳтcо.cом. Қаралди: 2017-йил 6-июл.
  5. ↑ „Фатал cивил аирлинер аccиденц бй регион 1945-2020“ (эн). Статиста. Қаралди: 2021-йил 8-апрел.
  6. ↑ ҳттпс://авиатион-сафетй.нет/
  7. ↑ Ҳубер. „Ҳоw Тҳингс Wорк: Эваcуатион Слидес“. аирспаcемаг.cом. Смитҳсониан Институтион (2007-йил 1-ноябр). Қаралди: 2012-йил 9-май.
  8. ↑ „Адванcед Авиониcс & ГПС Инструcтион“. Веcтор Спорт Авиатион. 2021-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-август.
  9. ↑ Браин. „Ҳоw Гас Турбине Энгинес Wорк“. ҲоwСтуффWоркс (2000-йил 1-апрел). Қаралди: 2020-йил 12-август.
  10. ↑ Браин. „Ҳоw Аирпланес Wорк“. ҲоwСтуффWоркс (2011-йил 26-май). Қаралди: 2012-йил 9-май. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Aviahalokat" dan olindi