Avstralosiyo

Австралия

Австралазия (инглизча: Аустраласиа) - Австралия, Янги Гвинея, Янги Зеландия ва Тинч океанининг қо'шни оролларини ўз ичига олган минтақадир.

Бу атама Шарлем де Броссонинг Ҳистоире дес навигатионс аух террес аустралес (1756) асарида киритилган. У асосан инглиз тилида сўзлашадиган мамлакатларда қўлланади; рус тилида бу нисбатан кам учрайди - "Австралия ва Океания" кўпроқ ишлатилади, лекин ҳар доим ҳам бир хил қамровда ифодаланмайди.

Географияси

Австралазия Австралия материкини, жумладан, Тасмания, Янги Зеландия, Янги Гвинея ва Австралиянинг шимолий ва шарқида жойлашган Тинч океанидаги қўшни оролларни ўз ичига олади. Бу атама ба’зан Тинч океанида экватордан 47 ° С гача жанубий кенгликдаги барча ҳудудларга нисбатан қўлланади.

Австралазиянинг катта қисми Ҳинд-Австралия тектоник плитасида жойлашган. Ташқи ороллар Австралазиянинг шимоли-ғарбий қисмида Евросиё  ва шимолий қисмида Филиппин плитасида жойлашган.

Антропологияси

Антропологлар тафсилотлардаги фарқларга қарамай, Австралазия, австралоидлар ва полинезияликларнинг (қаранг. Ҳомо сапиэнснинг Осиё ва Австралияда жойлашиши) туб аҳолисининг Жанубий Осиёдан келиб чиқиши ҳақидаги назарияга амал қиладилар.

Экологияси

Экологик нуқтаи назардан, Австралазия — Австралия минтақасининг ноёб биогеографик минтақаси бўлиб, унда жуда кўп камёб ўсимликлар ва ҳайвонлар бор. Бу контекстдаги "Австралазия" Австралия, Янги Гвинея ва қўшни ороллар, шу жумладан Индонезия ороллари учун ишлатилади.

Хўжалик хом-ашёлари

Фойдали қазилмалар

Австралия платформасида олтин, платина, уран, темир, мис, қўрғошин-рух рудалари ва қалайнинг катта заҳиралари мавжуд. Фосфоритлар, тош ва қўнғир кўмир, нефт ва табиий газ конлари платформанинг чўкинди қатламлари билан чегараланган. Кўпгина фойдали қазилмалар (масалан, боксит, темир рудалари) саёз чуқурликда ётади, очиқ ва қулай усулда қазиб олинади. Нефт, газ ва кўмир конлари платформанинг чуқурликликлари ва эгилишлари билан чегараланган. Австралия боксит, рух ва олмос қазиб олиш бўйича дунёда биринчи ўринда туради. Темир рудаси, уран ва қўрғошин қазиб олишда иккинчи, никел ва олтин қазиб олишда учинчи ўринда туради. Австралияда дунёнинг ривожланган мамлакатларидаги уран заҳираларининг тўртдан бир қисми мавжуд ва сайёрадаги барча олмосларнинг учдан бир қисми қазиб олинади.

Океания оролларида жуда нотекис тақсимланган. Иқтисодиёт қимматли фойдали қазилмалар мавжуд бўлган жойда амалга оширилади. Шундай қилиб, Янги Каледонияда дунёдаги никел заҳираларининг 25%, Рождество оролида фосфат заҳиралари мавжуд. Океания давлатлари ичида Папуа-Янги Гвинея олтин, мис, кумуш, нефт ва газ заҳиралари билан ажралиб туради.

Хўжалик фаолияти

Дунёнинг бутун қисми Австралия Иттифоқи деб аталадиган ташкилотга киритилган, бунинг натижасида Австралия ва Океания дунёнинг иқтисодий ривожланган мамлакатлари гуруҳига кирган. Бунга ҳудуддаги ҳарбий ҳаракатларнинг йўқлиги, табиий ресурсларнинг хилма-хиллиги, Буюк Британиянинг доимий молиявий ва сиёсий ёрдами (кредитлар, субсидиялар, юқори малакали ишчилар ва бошқалар) ёрдам беради. Австралия ялпи ички маҳсулоти таркибида қишлоқ хўжалиги 4%, саноат 25%, хизматлар доираси 71% ташкил этади.

Тоғ-кон саноати

Саноатнинг ушбу тури Австралия ва Океаниянинг жаҳон иқтисодиётидаги "юзини" белгилайди, у умумий саноат маҳсулотининг учдан бир қисмини беради. Австралия кўмир ва боксит экспорти бўйича дунёда 1-ўрин, темир рудаси бўйича 2-ўрин, олтин қазиб олиш бўйича 3-ўринда туради. Австралия дунёнинг кўплаб мамлакатларини минерал хом ашё билан та’минлаш бўйича жаҳон марказларидан бирига айланди. Дунёдаги энг йирик темир рудаси қазиб олиш ҳудуди ва дунёдаги энг йирик саноат олмос конларидан бири мамлакатнинг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган. Мамлакатнинг бош қадимги тошкўмир ҳавзаси Сидней — Нюкасл ҳудудидир. Рудаларни ташиш учун замонавий автопоездлар, жумладан Беларусдан кўп тоннали БелАЗ юк машиналари қўлланади. Нефт ва табиий газ қазиб олиш Бас бўғозидаги шелфда амалга оширилади. Сўнгги пайтларда Австралиянинг тоғ-кон саноатида Шимол ва Ғарбга силжиш кузатилди. Кейп-Ёрк ярим оролининг ғарбий соҳилида дунёдаги энг йирик юқори сифатли боксит кони қайта ишланмоқда. Дарвин шаҳри яқинида шимол томонда уран рудасининг катта заҳиралари топилган.

Кўпгина вулқон ва континентал оролларда рангли металлар рудалари, кўмир қазиб олинади, фосфорит конлари қайта ишланади. Ҳар йили Океания давлатлари инсоннинг хўжалик фаолияти об’ектига айланади.

Ишлаб чиқариш саноати

Австралия ўзининг етакчи ишлаб чиқариш тармоқлари — металлургия, машинасозлик, кимё ва озиқ-овқат саноати билан машҳур. Мамлакатда ХХ асрда пайдо бўлган машинасозлик жадал ривожланмоқда. Ишлаб чиқариш корхоналари маҳаллий хомашё асосида ишлайди. Янги металлургия заводлари мамлакатнинг жануби ва жануби-ғарбий қисмида, темир рудаси конлари (Уайлла,  Куинана шаҳарлари) яқинида жойлашган. Куинана шаҳрида маҳаллий кўмир ва темир рудаси билан ишлайдиган металлургия заводи қурилди. Барча ишлаб чиқариш асосан ички бозор эҳтиёжлари учун кетади.

Австралия қишлоқ хўжалиги озиқ-овқат билан ўзини тўлиқ та’минлайди ва шу билан бирга энг йирик озиқ-овқат маҳсулотларини экспорт қилади. Австралия гўшт, сариёғ, пишлоқ, ун, шакар маҳсулотларини, бундан ташқари, қўй, мол гўшти, бузоқ гўшти, сут маҳсулотлари четга етказиб беради. Саванналар ва ўрмонлар ҳудудларнинг 60% дан фойдаланадиган чорвачилик учун табиий шароит жуда қулай. Асосий чорвачилик фойдаси - меринос қўйлари. Уларнинг жуни энг сифатли ва энг қиммат ҳисобланади. Мамлакат жун қирқиш бўйича дунёда биринчи ўринлардан бирини эгаллайди. Австралияда аҳоли жон бошига экин майдонларининг та’минланиши 1,8 гектардан ортиқни ташкил этади ва Австралия буғдой бўйича энг йирик экспортчи ҳисобланади.

Океаниянинг замонавий аҳолиси деҳқончилик билан шуғулланади, кокос палмалари, банан, какао, қаҳва етиштиради. Улар одатий балиқчилик билан шуғулланишади. Пайҳон этилган ўсимликлар ўрнига шакарқамиш, ананас, банан, чой, кофе, каучук ва бошқа экинлар етиштириладиган плантасиялар барпо этилган.