Ziyosfera

Avulsion jarohati

Юз қисмида авулсион жароҳати бўлган бегемот

Авулсион жароҳати — тиббиётда жароҳатнинг бир тури бўлиб, бунда тананинг маълум бир тузилмаси травма ёки жарроҳлик амалиёти натижасида ўз жойидан юлиниб ажралади. Ушбу атама одатда терининг барча қатламлари юлиниб кетадиган юзаки жароҳатни англатади. Бундай ҳолатда тери остидаги тузилмалар, жумладан тери ости тўқимаси, мушак, пай ёки суяк очилиб қолади. Бу шилиниш (абразия)га ўхшаш бўлса-да, ундан анча оғирроқ жароҳат ҳисобланади, чунки қовоқ ёки қулоқ супраси каби тана қисмлари қисман ёки тўлиқ ажралиб кетиши мумкин.

Этимологияси

Авулсион атамаси Илк замонавий инглиз тили даврида қўлланилган бўлиб, у Ҳенрй Пеачамнинг 1622-йилда нашр этилган Тҳе Cомплеат Гентлеман асарида учрайди[1][2][3]. Атама лотинча авелло („юлиб ажратмоқ“, „узиб ташламоқ“) феълидан келиб чиққан. Антик манбаларда у асосан бирор нарсани куч билан ажратиш маъносида қўлланган[4]. Катта Плинийнинг Натуралис Ҳисториа асарида ҳам ушбу сўз географик жиҳатдан ажралишни ифодалаш учун ишлатилган[5]. Вергилийнинг Энеида достони ИИ китобининг 557–558-қаторларида эса авулсум сўзи жисмоний жароҳат, яъни тананинг узилиб ажралиши маъносида қўлланган[6][7].

Тери авулсияси

Тери авулсияси авулсион жароҳатларининг энг кўп учрайдиган тури бўлиб, одатда йўл-транспорт ҳодисалари вақтида юзага келади. Авулсиянинг оғирлик даражаси кичик тери қопқоғи ҳосил бўлишидан (енгил), дегловинг жароҳатигача (ўртача) ва бармоқ ёки оёқ-қўлнинг ампутация қилинишигача (оғир) бўлиши мумкин. Фасия усти (супрафассиал) авулсияларда ажралган терининг чуқурлиги тери ости тўқимаси қатламигача етади, субфассиал авулсиялар эса тери ости қатламидан ҳам чуқурроқ жойлашади[8]. Кичик супрафассиал авулсияларни тикув қўйиш орқали даволаш мумкин, бироқ аксарият ҳолларда тери трансплантацияси ёки реконструктив жарроҳлик амалиёти талаб этилади.

Қояга кўтарилиш

Қояга кўтарилиш спортида флаппер деб бармоқлардаги терининг бир қисми юлиниб, бўш тери парчаси ҳосил бўладиган жароҳатга айтилади[9]. Бу одатда алпинист ушлагичдан сирпаниб кетганда бармоқлар билан ушлагич орасидаги ишқаланиш кучи натижасида юз беради.

Бундай жароҳатни даволаш ва машғулотни давом эттириш учун кўплаб алпинистлар шикастланган бармоққа спорт тасмасини ўраб, очилган терини ҳимоя қиладилар. Баъзилари эса бўшашган терини яна бармоққа ёпиштириш учун тиббий мақсадларда ишлатиладиган суперелимдан фойдаланадилар.

Қулоқ авулсияси

Қулоқ бошнинг ён томонида жойлашгани сабабли авулсион жароҳатларга айниқса мойилдир[10]. Қулоқ авулсиясининг энг кўп учрайдиган сабаби одам тишлаши бўлиб, ундан кейин йўл-транспорт ҳодисасилари, куйишлар ва отопластика асоратлари келади[10]. Қисман ажралган қулоқ жароҳат оғирлигига қараб тикув ёки микроваскуляр жарроҳлик ёрдамида қайта бириктирилиши мумкин[11][12]. Микроваскуляр жарроҳлик тўлиқ ажралган қулоқни қайта тиклашда ҳам қўлланилиши мумкин,[13][14][15] бироқ веноз қон оқимини тиклаш зарурати туфайли муваффақият даражаси нисбатан пастроқдир[16][17]. Қулоқни реконструктив пластик жарроҳлик ёрдамида тоғай ва тери трансплантацияси орқали қайта тиклаш ёки анапластолог томонидан ташқи қулоқ протезини тайёрлаш ҳам мумкин[16].

Қовоқ авулсияси

Қовоқ авулсияси кам учрайди[18], аммо йўл-транспорт ҳодисасилари[19], ит ёки одам тишлаши оқибатида юзага келиши мумкин[20][21]. Қовоқ авулсияси компютер томографияси (КТ) орқали мушаклар, нервлар ва қон томирлари шикастланиши аниқлангандан сўнг тикув қўйиш йўли билан даволанади[19]. Оғир жароҳатларда реконструктив пластик жарроҳлик талаб этилади, бироқ бунда функсиянинг қисман йўқолиши кузатилиши мумкин ва кейинчалик қўшимча операциялар зарур бўлади[22]. Кам ҳолларда микроваскуляр жарроҳлик ҳам қўлланилади[21]. Баъзан қовоқ битиши даврида мушакларни вақтинча фалаж қилиш учун ботулин токсини юборилади[19].

Тирноқ авулсияси

Тирноқ шикастланганда тирноқ пластинкаси тирноқ ўрнидан юлиниб ажралиши мумкин[23]. Авулсиянинг бошқа турларидан фарқли равишда, тирноқ одатда қайта бириктирилмайди. Тирноқ йўқолгач, тирноқ ўрни янги кератин ҳосил қилиб, аста-секин янги тирноқ ўсишини таъминлайдиган ўсувчи қатламни ҳосил қилади[24]. Янги қатлам ҳосил бўлгунига қадар очиқ қолган тирноқ ўрни жуда сезгир бўлади. Шу сабабли у ёпишмайдиган жарроҳлик боғлами билан ёпилади, чунки оддий боғлам тирноқ ўрнига ёпишиб қолиб, ечилганда оғриқ келтириб чиқариши мумкин[25]. Ўртача ҳисобда қўл тирноқлари 3–6 ойда, оёқ тирноқлари эса 12–18 ой ичида тўлиқ қайта ўсади.

Елка чигали авулсияси

Елка чигали авулсиясида умуртқа поғонаси билан қўллар, елкалар ва кафтлар ўртасида нерв импулсларини узатувчи нервлар тутами орқа миядан узилиб ажралади. Бундай жароҳатнинг кенг тарқалган сабабларидан бири туғруқ вақтида чақалоқнинг елкалари туғруқ йўлида айланиши натижасида елка нерв чигалининг ҳаддан ташқари чўзилиши ва узилишидир[26]. Бу ҳолат ҳар 1 000 та туғилишнинг 1–2 тасида учрайди[27]. Йўл-транспорт ҳодисаси пайтида елканинг шикастланиши ҳам елка нерв чигали авулсиясининг кенг тарқалган сабабларидан биридир[28]. Нервларнинг узилиши қўл, елка ва кафтда оғриқ ҳамда функсиянинг йўқолишига олиб келиши мумкин. Нейропатик оғриқ дори воситалари билан даволанади, бироқ функсияни тиклаш фақат нервларни қайта бириктириш ёки нерв трансплантацияси орқали амалга оширилади[28]. Даволашга бўйсунмайдиган оғриқларда ДРЕЗ лезяси усули самарали бўлиши мумкин[28].

Тиш авулсияси

Тиш авулсияси вақтида тиш тиш алвеоласидан тўлиқ ёки қисман (бунда тиш пулпасı очилиб қолади) ажралиб чиқади. Доимий тишлар стоматолог томонидан ўз жойига қайта ўрнатилиб, маҳкамланиши мумкин[29]. Сут тишлари одатда қайта ўрнатилмайди, чунки улар инфексияланиши ва доимий тишларнинг ривожланишига халақит бериши мумкин[29]. Жароҳатдан кейинги бир соат ичида ўз жойига қайта қўйилган тўлиқ ажралган тиш доимий сақланиб қолиши мумкин[29]. Тиш оғиздан ташқарида қанча узоқ турса, уни сақлаб қолиш эҳтимоли шунча камаяди ва охир-оқибат илдиз резорбсияси сабабли уни қайта тиклашнинг имкони бўлмайди[29]. Тиш илдизини шикастланишдан ҳимоя қилиш учун у оғиздан ташқарида бўлган пайтда сут ёки стерил физиологик эритмада сақланиши тавсия этилади[29][30].

Периост авулсияси

Периост авулсиясида периост (суякни ўраб турувчи толали парда) суяк юзасидан ажралиб чиқади. Бунга АЛПСА лезяси мисол бўла олади.

Жарроҳлик авулсияси

Авулсия айрим касалликларнинг аломатларини камайтириш ёки сурункали касалликларнинг қайталанишининг олдини олиш мақсадида жарроҳлик йўли билан ҳам амалга оширилади. Кичик кесма орқали бажариладиган авулсия сурункали веноз етишмовчилик каби касалликларда оёқлардаги веналарнинг варикоз кенгайиши олиб ташлаш учун қўлланилади[31]. Тирноқ авулсияси сурункали тирноқнинг ичкарига ўсишини даволаш мақсадида тирноқнинг тўлиқ ёки бир қисмини олиб ташлаш учун бажарилади[32]. Юз нерви авулсияси блефароспазм кузатиладиган ихтиёрсиз мушак тортишишларини даволаш учун қўлланилади[33][34]. Бироқ бунда функсияни сақлаб қолиш учун кўпинча қўшимча операциялар талаб этилади[33]. Тадқиқотлар ботулинум токсини инексиялари яхши сифатли эссенсиал блефароспазмни даволашда жарроҳлик авулсиясига қараганда самаралироқ эканини ҳамда камроқ асоратлар келтириб чиқаришини кўрсатган[34].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Ҳисторй оф Энглиш“. Охфорд Энглиш Диcтионарй.
  2. ↑ „авулсион ноун“. ОЭД.
  3. ↑ Ҳенрй Пеачам Мр. оф Арц Сометиме оф Тринитй Cолл: ин Cамбридге „Обſеруатионс ин Суруэй оф тҳе Эартҳ“, . Тҳе Cомплеат Гентлеман Фашионинг ҳим абсолуте ин тҳе мост неcессарй & cоммендабле Қуалитиэс cонcернинг Минде ор Бодиэ тҳат май бе реқуиред ин а Нобле Гентлема, Лондон, 1622 — 69-бет. „Анд тҳат ſундрй гоодлй Cоунтриэс он тҳе cонтрарй ҳауэ беэне эатен вп бй тҳе Сеа, оур неигҳбоур Зеланд, анд манй отҳер плаcес wилл гиуэ ламентабле теſтимониэ:беſиде тҳе фаcе оф тҳе Эартҳ ҳатҳ ſинcе тҳе Cреатион бене муч алтеред бй авулſион анд диуиſион оф тҳе Сеа, ас Сиcилий wас диуидед анд ſеуэред фром Италй;“ 
  4. ↑ ; Роберт Сcотт; Ҳенрй Стуарт Жонес „авелло“, А Греэк–Энглиш Лехиcон Спирос Доикас: . Охфорд: Cларендон Пресс, 1940. 
  5. ↑ ; Роберт Сcотт; Ҳенрй Стуарт Жонес „авелло“, А Греэк–Энглиш Лехиcон Спирос Доикас: . Охфорд: Cларендон Пресс, 1940. 
  6. ↑ „Вергил, Аэнеид ИИ 526-558“. Диcкинсон Cоллеге Cомментариэс. Диcкинсон Cоллеге.
  7. ↑ „Леcтуре 23: Виргил'с Аэнеид анд тҳе Фалл оф Трой“. Бантам Боокс (Cасей Дуé Ҳаcкней Ҳоустон Университй) (1971).
  8. ↑ Женг, С. Ф., & Wеи, Ф. C. (1997, Май). Cлассифиcатион анд реcонструcтиве оптионс ин фоот плантар скин авулсион инжуриэс. Пластиc Анд Реcонструcтиве Сургерй, 99(6), 1695–1703.
  9. ↑ Флаппер — н. а суперфиcиал инжурй ресултинг ин а лоосе флап оф скин. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-12-27 санасида архивланган), Cлимбинг Диcтионарй, Роcкcлимбинг.cом
  10. ↑ 10,0 10,1 Колодзйнски, Мичаил Н.; Кон, Моше; Эггер, Силван; Бреугем, Cорстиаан C. (2017). "Мечанисмс оф эар траума анд реcонструcтиве течниқуэс ин 105 cонсеcутиве патиэнц". Эуропеан Арчивес оф Ото-Рҳино-Ларйнгологй 274 (2): 723–728. дои:10.1007/с00405-016-4299-4. ИССН 0937-4477. ПМИД 27714497. ПМC 5281643. ҳттпс://линк.спрингер.cом/cонтент/пдф/10.1007%2Фс00405-016-4299-4.пдф. Қаралди: 23 Жануарй 2025. Авулсион жароҳати]]
  11. ↑ Наҳаи, Ф., Ҳайҳурст, Ж. W., & Салибиан, А. Ҳ. (1978, Жулй). Миcровасcулар сургерй ин авулсиве траума то тҳе эхтернал эар. Cлиниcс ин Пластиc Сургерй, 5(3), 423-426.
  12. ↑ Флеминг, Ж. П., & Cотлар, С. W. (1979, Жулй). Суccессфул реаттачмент оф ан алмост тоталлй авулсед эар: Усе оф тҳе флуоресcеин тест. Пластиc анд Реcонструcтиве Сургерй, 64, 94-96.
  13. ↑ Пеннингтон, Д. Г., Лаи, М. Ф., & Пеллй, А. Д. (1980, Жуне). Суccессфул реплантатион оф а cомплетелй авулсед эар бй миcровасcулар анастомосис. Пластиc анд Реcонструcтиве Сургерй, 65(6), 820-823.
  14. ↑ Танака, Й., & Тажима, С. (1989, Оcтобер). Пластиc анд Реcонструcтиве Сургерй, 84(4), 665-668.
  15. ↑ Талби, М., Стусси, Ж. Д., & Мелей, М. Миcросургиcал реплантатион оф а тоталлй ампутатед эар wитҳоут веноус репаир. (2001, Аугуст). Жоурнал оф Реcонструcтиве Миcросургерй, 17(6), 417-420.
  16. ↑ 16,0 16,1 Саад Ибраҳим, С. М., Зидан, А., & Мадани, С. (2008). Тоталлй авулсед эар: Неw течниқуэ оф иммедиате эар реcонструcтион. Жоурнал оф Пластиc, Реcонструcтиве & Аэстҳетиc Сургерй, 61, С29-36.
  17. ↑ ЎТооле, Г., Бҳатти, К., & Масоод, С. (2008). Реплантатион оф ан авулсед эар, усинг а сингле артериал анастамосис. Жоурнал оф Пластиc, Реcонструcтиве & Аэстҳетиc Сургерй, 61(3), 326-329.
  18. ↑ Голдберг, С. Ҳ., Буллоcк, Ж. Д., & Cоннеллй, П. Ж. (1992). Эелид авулсион: А cлиниcал анд эхпериментал студй. Опҳтҳалмиc Пластиc Анд Реcонструcтиве Сургерй, 8(4), 256-261.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Ҳуэрва, В., Матео, А. Ж., & Эспинет, Р. (2008, Жануарй). Исолатед медиал реcтус мусcле руптуре афтер а траффиc аccидент. Страбисмус, 16(1), 33-37.
  20. ↑ Аврам, Д. Р., Ҳурwитз, Ж. Ж., & Краткй, В. (1991, Оcтобер). Дог анд ҳуман битес оф тҳе эелид репаиред wитҳ ретриэвед аутогеноус тиссуэ. Cанадиан Жоурнал оф Опҳтҳалмологй, 26(6), 334-337.
  21. ↑ 21,0 21,1 Соуэид, Н. Э., & Кҳообеҳи, К. (2006, Жануарй). Миcросургиcал реплантатион оф тотал уппер эелид авулсион. Анналс оф Пластиc Сургерй, 56(1), 99-102.
  22. ↑ деСоуса, Ж. Л., Леибовитч, И., Малҳотра, Р., ЎДоннелл, Б., Сулливан, Т., & Селва, Д. (2007, Деcембер). Течниқуэс анд оутcомес оф тотал уппер анд лоwер эелид реcонструcтион. Арчивес оф Опҳтҳалмологй, 125(12), 1601-1609.
  23. ↑ Наил Авулсионс
  24. ↑ Рисчер, C. Э., & Эастон, Т. А. (1995). Фоcус он ҳуман биологй (2нд эд.). Неw Ёрк: ҲарперCоллинс Cоллеге Публишерс.
  25. ↑ Натионал Cентер фор Эмергенcй Медиcине Информатиcс. Наил Офф. Ретриэвед Жануарй 16, 2009, фром [1] (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-14 санасида архивланган).
  26. ↑ Натионал Институте оф Неурологиcал Дисордерс анд Строке. НИНДС Эрб-Дученне анд Дежерине-Клумпке Палсиэс Информатион Паге. Ретриэвед Жануарй 15, 2009, фром [2] (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-12-02 санасида архивланган).
  27. ↑ Америcан Аcадемй оф Ортҳопаэдиc Сургеонс. Эрб’с Палсй (Брачиал Плехус Биртҳ Инжурй). Ретриэвед Жануарй 15, 2009, фром [3] (Wайбаcк Мачине сайтида 2024-03-03 санасида архивланган).
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 Биндер, Д. К., Лу, Д. C., & Барбаро, Н. М. (2005, Оcтобер). Мултипле роот авулсионс фром тҳе брачиал плехус. Неуросургиcал Фоcус, 19(3).
  29. ↑ 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 Мерcк Мануал Онлине. Фраcтуред анд Авулсед Теэтҳ. Ретриэвед Жануарй 15, 2009, фром [4] (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-05-21 санасида архивланган).
  30. ↑ Кидд, П. С., Стурт, П. А., & Фултз, Ж. (2000). Мосбй’с эмергенcй нурсинг референcе (2нд эд.). Ст. Лоуис: Мосбй, Инc.
  31. ↑ Соcиэтй фор Васcулар Сургерй. ВасcуларWеб: Чрониc Веноус Инсуффиcиэнcй. Ретриэвед Жануарй 15, 2009, фром [5] (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-01-21 санасида архивланган).
  32. ↑ Америcан Аcадемй оф Ортҳопаэдиc Сургеонс. Ингроwн Тоэнаил. Ретриэвед Жануарй 15, 2009, фром [6].
  33. ↑ 33,0 33,1 МcCорд, C. Д. Жр., Cолес, W. Ҳ., Шоре, Ж. W., Спеcтор, Р., & Путнам, Ж. Р. (1984, Фебруарй). Треатмент оф эссентиал блепҳароспасм: Cомпарисон оф фаcиал нерве авулсион анд эеброw-эелид мусcле стриппинг проcедуре. Арчивес Оф Опҳтҳалмологй, 102(2), 266-268.
  34. ↑ 34,0 34,1 Грандас, Ф., Элстон, Ж., Қуинн, Н., & Марсден, C. Д. (1988, Жуне). Блепҳароспасм: А ревиэw оф 264 патиэнц. Жоурнал оф Неурологй, Неуросургерй, анд Псйчиатрй, 51(6), 767-772.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Avulsion_jarohati" dan olindi