Ахил пайи ёки товон шнури, шунингдек, калканел пай сифатида ҳам танилган, пастки оёқнинг орқа қисмидаги пай бўлиб, инсон танасидаги энг қалин пай ҳисобланади[1][2][3][4][5][6]. У плантарис, гастрокнемиус (бузоқ) ва таглик мушакларини товон суягига бириктириш учун хизмат қилади. Ушбу мушаклар пай орқали ҳаракат қилиб, оёқ билаги зўр бўғимда оёқнинг плантар эгилишига ва тиззада (тагликдан ташқари) эгилишига олиб келади.

Ахил пайининг аномалиялари орасида яллиғланиш (Ахил тендинити), дегенерация, ёрилиш ва холестерин конлари (ксантомалар) билан кўмилишлар киради.

Ахил пайига 1693-йилда юнон қаҳрамони-Ахиллес номи берилган[7].

Тарихи

Пайнинг Ахиллес номи билан аталган энг қадимги ёзма ёзуви 1693-йилда Фламанд/Голландиялик анатомист Филипп Верхаен томонидан ёзилган. Унинг кенг қўлланиладиган матнида Cорпорис Ҳумани Анатомиа у пайнинг жойлашишини тасвирлаб берди ва уни одатда „Ахиллес шнури“ деб атаган[8][9]. Пай Гиппократ давридаёқ тасвирланган, уни „тендо магнус“ деб таърифлаган. „(лотинча „катта пай“) ва кейинги анатомлар томонидан Верҳеенгача „чорда Ҳиппоcратис“ деб аталган. (лотинча „Гиппократ ипи“)[9].

Верҳеен пайнинг танасини дахлсиз қилиш учун онаси Тетис уни гўдаклигида Стикс дарёсига ботирганда товонидан ушлаб тургани ҳақидаги мифологик ҳикояга ишора қилди. Унинг ушлаб турган товонига сув тегмаганлиги сабабли, бу унинг заиф жойи эди (шунинг учун „Ахиллеснинг товони“ ибораси) ва охир-оқибат у товонига заҳарли ўқ билан ўлдирилган. Шундай қилиб, исм бу пайнинг шикастланишининг айниқса ногиронлик ва оғриқли таъсирини ҳам англатади[10]. Биринчи ёпиқ ёрилиш ХВИ асрда Амброисе Паре томонидан тасвирланган[9].

Ахиллес пайи „тендо cалcанеус“ деб ҳам аталади (лотинча „калкаиал пай“)[11]. Эпонимлар (одамларга тегишли исмлар) предметга ҳеч қандай алоқаси йўқлиги сабабли, кўпчилик анатомик эпонимларда илмий тавсифловчи атамалар ҳам мавжуд. Калканеал атамаси лотинча cалcанеум келади, товон маъносини билдиради.

Тузилиши

Ахиллес пайи, калканеус пай тоғай тубининг дистал қисмига бирикади ва юқорида гастрокнемиус ва таглик мушакларининг триcепс сураэ мажмуасидан келиб чиқади.
Ҳомиладаги Ахил пайи

Ахил пайи бошқа пайлар сингари мушакни суяк билан боғлайди ва пастки оёқнинг орқа қисмида жойлашган. Ахил пайи гастрокнемиус ва товон мускулларини товоқ суяги (товон суяги) устидаги товон суяги билан боғлайди[12]. Пай бузоқнинг ўртасидан бошланади ва мушак толаларини ички юзасида, хусусан, таглик мушакларидан деярли пастки учигача олади. Пастда аста-секин юпқалашиб, тоғай суягининг орқа қисмининг ўрта қисмига киради. Тендон пастки учида бироз ёйилиб, унинг энг тор қисми тахминан 4 cм (1.6 ин) га тенг унинг киритилишидан юқорида[13].

Пай фация ва тери билан қопланган ва суяк орқасида сезиларли даражада ажралиб туради; бўшлиқ ареолар ва ёг' тўқималари билан тўлдирилади. Пай чўнтаклари ва тоғай суягининг юқори қисми ўртасида жойлашган. Бу тахминан 15 cентиметр (6 ин) узоқ.

Мушакнинг ён томони бўйлаб ва унинг юзаки қисмида кичик сапен вена жойлашган. Сурал нерв кичик тўғридан-тўғри венага орқа оёқда тушганда ҳамроҳ бўлади ва Ахиллес тендонининг латерал чегарасини кесиб ўтганда унга инферолатерал йўналишда ҳаракатланади[14]. Тендон инсон танасидаги энг қалин тендондир[15]. Юриш пайтида тана вазнидан 3,9 марта ва югуришда 7,7 марта юк стрессини қабул қилиши мумкин[16].

Ахил пайининг қон таъминоти ёмон ва асосан орқа тибиал артериянинг қайталанувчи шохлари орқали, баъзилари эса атрофдаги мушаклар орқали ўтадиган артериал шохлар орқали[17].

Функсияси

Ахил пайи орқали ҳаракат қиладиган гастрокнемиус ва таглик мушаклари оёқнинг тўпиқда плантар флексиясига олиб келади. Бу ҳаракат оёқ тагини оёқнинг орқа томонига яқинлаштиради. Гастрокнемиус, шунингдек, тиззада оёқни букади. Иккала мушак ҳам тибиал асаб томонидан иннервация қилинади[18]. Тендоннинг толалари тахминан 90 градусга ўралганлиги сабабли, гастрокнемиус толалари суякнинг ташқи қисмига, таглик толалари эса ўрта чизиққа яқинроқ бириктирилади[19].

Кўришсиз пайнинг тебраниши постурал ориэнтацияга катта таъсир кўрсатади[20]. Тендоннинг тебраниши орқага қараб ҳаракатланишни ва тик турган об’эктларда тананинг олдинга эгилиши хаёлини келтириб чиқаради[21]. Бунинг сабаби шундаки, тебранишлар бузоқ мушакларидаги мушак шпинделларини рағбатлантиради. Мушак шпинделлари мияни тананинг олдинга силжиши ҳақида огоҳлантиради, шунинг учун марказий асаб тизими танани орқага силжитиш орқали компенсация қилади.

Клиник аҳамияти

Яллиғланиш

Ахил пайининг яллиғланиши Ахиллес тендинити деб аталади. Ахиллес тендинози пайнинг оғриғи ёки қаттиқлигидир, айниқса жисмоний машқлар пайтида ва одатда ҳаддан ташқари юк туфайли ёмонлашади[22]. Энг кўп учрайдиган аломатлар — таъсирланган те1ндон атрофида оғриқ ва шиш[23]. Оғриқ одатда машқлар бошида кучаяди ва кейин камаяди[24]. Тўпиқнинг қаттиқлиги ҳам мавжуд бўлиши мумкин[25]. Бошланиш одатда аста-секин[26].

Одатда югуриш каби ортиқча фойдаланиш натижасида юзага келади[27][28]. Бошқа хавф омиллари травма, озгина жисмоний машқлар, баланд пошнали поябзал, ревматоид артрит ва фторхинолон ёки стероид синфидаги дори-дармонларни ўз ичига олган турмуш тарзини ўз ичига олади[29]. Ташхис одатда симптомлар ва текширувга асосланади[30].

Олдини олиш учун чўзиш ва орқани мустаҳкамлаш учун машқлар кўпинча тавсия этилган бўлса-да, бу чораларни қўллаб-қувватловчи далиллар кам[31][32][33]. Даволаш одатда дам олишни, музни, стероид бўлмаган яллиғланишга қарши воситаларни (НСАИД) ва физиотерапияни ўз ичига олади[34][35]. Тўпиқни кўтариш ёки ортопедия ҳам фойдали бўлиши мумкин[36][37]. Бошқа муолажаларга қарамай, семптомлар олти ойдан ортиқ давом эца, жарроҳлик кўриб чиқилиши мумкин[35]. Ахиллес тендинити нисбатан кенг тарқалган[38].

Дегенерация

Ахил пайинининг дегенерацияси (тендиноз) одатда МРИ ёки ултратовуш ёрдамида текширилади. Иккала ҳолатда ҳам тендон қалинлашади, паратенонит, ретрокалканеал ёки ретро-ахиллес бурситлари мавжудлиги сабабли атрофдаги яллиғланишни кўрсатиши мумкин. Тендон ичида қон оқимининг кучайиши, тендон фибрилининг дисорганизацияси ва қисман қалинликдаги йиртиқлар аниқланиши мумкин. Ахиллес тендинози кўпинча тендоннинг ўрта қисмини ўз ичига олади, лекин кейинчалик энтезопатия деб аталадиган киритишни ўз ичига олиши мумкин. Гарчи энтезопатия ёшга қараб кузатилиши мумкин бўлса-да, у подагра ва серонегатив спондилоартрит каби артрит билан ҳам боғлиқ. Ахиллес тендинози бузоқ мушакларининг кўз ёшлари учун маълум хавф омилидир[39].

Йиртилиш

Ахил пайининг ёрилиши — бу Ахил пайининг синиши[40]. Симптомлар орасида тўсатдан пайдо бўлган ўткир оғриқлар товонда[41]. Тендон узилиб, юриш қийинлашганда сиқилиш овози эшитилиши мумкин[42].

Йирилиш одатда бузоқ мушаги боғланганда оёқнинг тўсатдан эгилиши, тўғридан-тўғри шикастланиш ёки узоқ давом этган тендонит натижасида юзага келади[43][44]. Бошқа хавф омиллари орасида фторхинолонлардан фойдаланиш, жисмоний машқлардаги сезиларли ўзгариш, ревматоид артрит, подагра ёки кортикостероидлардан фойдаланиш киради[45][46]. Ташхис одатда семптомлар ва текширувларга асосланади ва тиббий кўриш билан қўллаб-қувватланади[47]. Ахиллес тендонининг ёрилиши йилига 10 000 кишидан 1 тасида учрайди[48]. Эркаклар аёлларга қараганда тез-тез таъсирланади[49]. Кўпинча 30 ёшдан 50 ёшгача бўлган одамлар таъсир қилади[50].

Олдини олиш фаолиятдан олдин чўзишни ўз ичига олиши мумкин[51]. Даволаш жарроҳлик йўли билан ёки оёқ бармоқлари бир оз пастга қараган ҳолда бўлиши мумкин[52][53]. Оғирликни кўтаришга нисбатан тез қайтиш (4 ҳафта ичида) яхши кўринади[54][55]. Қайта ёрилиш хавфи қуйма билан тахминан 25% ни ташкил қилади[56]. Тўғри даволаниш жароҳатлардан кейин 4 ҳафта ичида содир бўлмаса, натижалар унчалик яхши эмас[57].

Ксантомлар

Тендон ксантомалари одатда оилавий гиперколестеролемия каби липид метаболизми касалликлари бўлган одамларнинг Ахил пайида ривожланадиган холестерин конларидир[58].

Ахил пайининг кўпинча неврологик текширувнинг бир қисми сифатида синовдан ўтказилади. Ушбу текширувда тендон болға билан урилади. Бу С1 ва С2 ўмуртқа нервларини синовдан ўтказади: нормал жавоб оёқнинг плантар флексиясидир (пастга ҳаракат)[59].

Таъсирланган тендон даражаси ёки қисми:[60]

  • Паратендинопатия: пайни ўраб турган ва уни ишқаланиш, тирнаш хусусияти ва такрорий травмадан ҳимоя қилувчи бириктирувчи тўқима гилзасининг яллиғланиши.
  • Инсертионал: югуриш ва сакраш спортчиларида тез-тез учрайдиган ҳаддан ташқари шикастланиш. Инсертион Ахил тендинопатияси билан оғриган беморлар товоннинг орқа томонидаги оғриқдан шикоят қиладилар ва эрталаб қаттиқлик, фаоллик билан шишиш ва тендонни киритиш даражасида нозиклик бўлиши мумкин[61]. Агар бу ҳолат сурункали ҳолга келиб қолса, Ахил инсертион даражасида калций тўпланиши (микро синишлар ва остеотендиноз бирлашманинг тикланиши туфайли) ривожланиши мумкин, агар у вақт ўтиши билан давом эца, товоннинг орқа томонидаги ғайритабиий суяк кўринишида дегенерацияси мумкин. Ҳаглунд деформацияси деб номланувчи бу оғриқли ва ишқаланиш ва тирнаш хусусияти туфайли яқин оёқ кийимларини ўрнатиш қийин бўлиши мумкин[62].
  • Ўрта қисм: тахминан 2-7 марта содир бўлади Ахил қўшимчасидан тоғай суягига проксималда см[63]. Бу даражадаги оғриқ ва шишнинг комбинацияси билан тавсифланади. Бу сезиларли даражада бузилган ишлаш билан боғлиқ.

Бошқа ҳайвонлар

Ахиллес тендони катта маймунларда қисқа ёки йўқ, аммо дарахцимон гиббонларда ва одамларда узун[64]. У сакраш[65], юриш ва югуришда эластик энергияни сақлаш имконини беради[64]. Компютер моделлари шуни кўрсатадики, бу энергия сақлаш Ахиллес тендони юқори тезликни >80% га оширади ва иш ҳақини тўртдан учдан кўпроққа камайтиради[64]. Таъкидланишича, „Африкалик бўлмаган маймунларда яхши ривожланган Ахиллес тендонининг йўқлиги уларнинг юқори тезликда ҳам, узоқ масофаларда ҳам самарали югуришига тўсқинлик қилади“[64].

Манбалар

  1. ↑ "Фунcтионал анатомй оф тҳе Ачиллес тендон". Кнеэ Сург Спорц Трауматол Артҳросc 18 (5): 638–43. Май 2010. дои:10.1007/с00167-010-1083-7. ИССН 0942-2056. ПМИД 20182867. 
  2. ↑ Тобиас Гибсон Ричардсон. Элеменц оф ҳуман анатомй: генерал, десcриптиве, анд праcтиcал. Липпинcотт, Грамбо, анд Cо., 1854 — 441–-бет. 
  3. ↑ Э. Далтон МcГламрй. МcГламрй'с cомпреҳенсиве техтбоок оф фоот анд анкле сургерй. Липпинcотт Wиллиамс & Wилкинс, 2001-06-01. ИСБН 978-0-683-30471-8. 
  4. ↑ Герард Тҳорне. Роберт Кеннедй'с Мусcлемаг Интернатионал Энcйcлопедиа оф Бодйбуилдинг: Тҳе Ултимате А-З Боок он Мусcле Буилдинг!. Мусcлемаг Интернатионал, 1997. ИСБН 978-1-55210-001-1. 
  5. ↑ Роберт Счлеип. Фасcиа: Тҳе Тенсионал Нетwорк оф тҳе Ҳуман Бодй: Тҳе сcиэнcе анд cлиниcал апплиcатионс ин мануал анд мовемент тҳерапй. Элсевиэр Ҳеалтҳ Сcиэнcес, 2013-02-26 — 218–-бет. ИСБН 978-0-7020-5228-6. 
  6. ↑ Cарол Баллард. Мусcлес. Ҳеинеманн Либрарй, 2003-06-27. ИСБН 978-1-4034-3300-8. 
  7. ↑ Тайлор, Роберт Б.. Тҳе Амазинг Лангуаге оф Медиcине: Ундерстандинг Медиcал Термс анд Тҳеир Баcксториэс (эн). Спрингер, 2017 — 2-бет. ИСБН 9783319503288. 
  8. ↑ Веҳеен, Пҳилип (1693), Cорпорис ҳумани анатомиа, Леувен: Аэгидиум Дениқуэ, 269-бет, қаралди: 12 Мар 2018, „Воcатум пассим чорда Ачиллис, & аб Ҳиппоcрате тендо магнус. (Аппендих, cапут ХИИ. Де мусcулис педии эт антипедии, п. 269)“
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Кленерман, Л. (Април 2007). "Тҳе эарлй ҳисторй оф тендо Ачиллис анд иц руптуре". Тҳе Жоурнал оф Боне анд Жоинт Сургерй. Бритиш Волуме 89-Б (4): 545–547. дои:10.1302/0301-620Х.89Б4.18978. ПМИД 17463129. 
  10. ↑ / наме="Кленерман2007">Кленерман, Л. (Април 2007). "Тҳе эарлй ҳисторй оф тендо Ачиллис анд иц руптуре". Тҳе Жоурнал оф Боне анд Жоинт Сургерй. Бритиш Волуме 89-Б (4): 545–547. дои:10.1302/0301-620Х.89Б4.18978. ПМИД 17463129. 
  11. ↑ наме="Кленерман2007">Кленерман, Л. (Април 2007). "Тҳе эарлй ҳисторй оф тендо Ачиллис анд иц руптуре". Тҳе Жоурнал оф Боне анд Жоинт Сургерй. Бритиш Волуме 89-Б (4): 545–547. дои:10.1302/0301-620Х.89Б4.18978. ПМИД 17463129. 
  12. ↑ Орт, Бруcе Иан Богарт, Виcториа. Элсевиэр'с интегратед анатомй анд эмбрёлогй. Пҳиладелпҳиа, Па.: Элсевиэр Саундерс, 2007 — 225-бет. ИСБН 978-1-4160-3165-9. 
  13. ↑ Грай'с анатомй : тҳе анатомиcал басис оф cлиниcал праcтиcе, Амис А, Булл А, Гупте CМ, 40тҳ, Лондон: Чурчилл Ливингстоне, 2008 — 1451-бет. ИСБН 978-0-8089-2371-8. 
  14. ↑ „Сурал Нерве лоcатион“.
  15. ↑ наме="Грайс2008">Грай'с анатомй : тҳе анатомиcал басис оф cлиниcал праcтиcе, Амис А, Булл А, Гупте CМ, 40тҳ, Лондон: Чурчилл Ливингстоне, 2008 — 1451-бет. ИСБН 978-0-8089-2371-8. 
  16. ↑ Гиддингс, ВЛ; Беаупрé, ГС; Wҳален, РТ; Cартер, ДР (2000). "Cалcанеал лоадинг дуринг wалкинг анд руннинг". Медиcине анд Сcиэнcе ин Спорц анд Эхерcисе 32 (3): 627–34. дои:10.1097/00005768-200003000-00012. ПМИД 10731005. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_медиcине-анд-сcиэнcе-ин-спорц-анд-эхерcисе_2000-03_32_3/паге/627. 
  17. ↑ наме="Грайс2008">Грай'с анатомй : тҳе анатомиcал басис оф cлиниcал праcтиcе, Амис А, Булл А, Гупте CМ, 40тҳ, Лондон: Чурчилл Ливингстоне, 2008 — 1451-бет. ИСБН 978-0-8089-2371-8. 
  18. ↑ Драке, Ричард Л.. Грай'с анатомй фор студенц. Пҳиладелпҳиа: Элсевиэр/Чурчилл Ливингстоне, 2005 — 546-бет. ИСБН 978-0-8089-2306-0. 
  19. ↑ / наме="Грайс2008">Грай'с анатомй : тҳе анатомиcал басис оф cлиниcал праcтиcе, Амис А, Булл А, Гупте CМ, 40тҳ, Лондон: Чурчилл Ливингстоне, 2008 — 1451-бет. ИСБН 978-0-8089-2371-8. 
  20. ↑ Эффеcц оф билатерал Ачиллес тендон вибратион он постурал ориэнтатион анд баланcе дуринг стандинг, 2007 Интернатионал Федератион оф Cлиниcал Неуропҳйсиологй. Публишед бй Элсевиэр Инc.
  21. ↑ Cейте, Ҳадриэн; Cиан, Cоринне; Зорй, Рапҳаэл; Баррауд, Пиэрре-Алаин; Роух, Алаин; Гуэрраз, Мичел (Април 2007). "Эффеcт оф Ачиллес тендон вибратион он постурал ориэнтатион". Неуросcиэнcе Леттерс 416 (1): 71–75. дои:10.1016/ж.неулет.2007.01.044. ПМИД 17300868. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_неуросcиэнcе-леттерс_2007-04-06_416_1/паге/н76. 
  22. ↑ наме="ААОС2010">Кадакиа. „Ачиллес Тендинитис“. ОртҳоИнфо. Қаралди: 2018-йил 4-июл.
  23. ↑ наме="Ҳуб2018">Ҳуббард, МЖ; Ҳилдебранд, БА; Баттафарано, ММ; Баттафарано, ДФ (Жуне 2018). "Cоммон Софт Тиссуэ Мусcулоскелетал Паин Дисордерс". Примарй Cаре 45 (2): 289–303. дои:10.1016/ж.поп.2018.02.006. ПМИД 29759125. 
  24. ↑ наме="Мер2018">„Ачиллес Тендинитис“. МСД Мануал Профессионал Эдитион (2018-йил 1-март). Қаралди: 2018-йил 27-июн.
  25. ↑ наме="ОИ2010">„Ачиллес Тендинитис“. ОртҳоИнфо (2010-йил 1-июн). Қаралди: 2018-йил 26-июн.
  26. ↑ наме="Ҳуб2018"
  27. ↑ наме="ОИ2010">„Ачиллес Тендинитис“. ОртҳоИнфо (2010-йил 1-июн). Қаралди: 2018-йил 26-июн.
  28. ↑ наме="Мер2018">„Ачиллес Тендинитис“. МСД Мануал Профессионал Эдитион (2018-йил 1-март). Қаралди: 2018-йил 27-июн.
  29. ↑ наме="Ҳуб2018">Ҳуббард, МЖ; Ҳилдебранд, БА; Баттафарано, ММ; Баттафарано, ДФ (Жуне 2018). "Cоммон Софт Тиссуэ Мусcулоскелетал Паин Дисордерс". Примарй Cаре 45 (2): 289–303. дои:10.1016/ж.поп.2018.02.006. ПМИД 29759125. 
  30. ↑ наме="Мер2018"
  31. ↑ наме="Парк2006">Парк, ДЙ; Чоу, Л (Деcембер 2006). "Стретчинг фор превентион оф Ачиллес тендон инжуриэс: а ревиэw оф тҳе литературе". Фоот & Анкле Интернатионал 27 (12): 1086–95. дои:10.1177/107110070602701215. ПМИД 17207437. 
  32. ↑ Петерс, ЖА; Зwервер, Ж; Диэрcкс, РЛ; Элферинк-Гемсер, МТ; ван ден Аккер-Счеэк, И (Марч 2016). "Превентиве интервентионс фор тендинопатҳй: А сйстематиc ревиэw". Жоурнал оф Сcиэнcе анд Медиcине ин Спорт 19 (3): 205–211. дои:10.1016/ж.жсамс.2015.03.008. ПМИД 25981200. 
  33. ↑ „Ачиллес тендинитис — Сймптомс анд cаусес“ (эн). Маё Cлиниc. Қаралди: 2018-йил 27-июн.
  34. ↑ Ҳуббард, МЖ; Ҳилдебранд, БА; Баттафарано, ММ; Баттафарано, ДФ (Жуне 2018). "Cоммон Софт Тиссуэ Мусcулоскелетал Паин Дисордерс". Примарй Cаре 45 (2): 289–303. дои:10.1016/ж.поп.2018.02.006. ПМИД 29759125. 
  35. ↑ 35,0 35,1 „Ачиллес Тендинитис“. ОртҳоИнфо (2010-йил 1-июн). Қаралди: 2018-йил 26-июн.
  36. ↑ наме="ОИ2010"
  37. ↑ наме="Мер2018">„Ачиллес Тендинитис“. МСД Мануал Профессионал Эдитион (2018-йил 1-март). Қаралди: 2018-йил 27-июн.
  38. ↑ наме="ОИ2010"
  39. ↑ "Магнетиc ресонанcе имагинг финдингс оф инжуриэс то тҳе cалф мусcле cомплех". Скелетал Радиол 36 (10): 921–7. 2007. дои:10.1007/с00256-007-0306-6. ПМИД 17483942. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_скелетал-радиологй_2007-10_36_10/паге/921. 
  40. ↑ наме="Фер2016">Ферри, Фред Ф.. Ферри'с Cлиниcал Адвисор 2016 Э-Боок: 5 Боокс ин 1 (эн). Элсевиэр Ҳеалтҳ Сcиэнcес, 2015 — 19-бет. ИСБН 9780323378222. 
  41. ↑ наме="Ҳуб2018">Ҳуббард, МЖ; Ҳилдебранд, БА; Баттафарано, ММ; Баттафарано, ДФ (Жуне 2018). "Cоммон Софт Тиссуэ Мусcулоскелетал Паин Дисордерс". Примарй Cаре 45 (2): 289–303. дои:10.1016/ж.поп.2018.02.006. ПМИД 29759125. 
  42. ↑ наме="Гос2018">Госсман, WГ; Бҳимжи, СС (2020). "Ачиллес Тендон, Руптуре". СтатПеарлс. ПМИД 28613594. 
  43. ↑ наме="Гос2018">Госсман, WГ; Бҳимжи, СС (2020). "Ачиллес Тендон, Руптуре". СтатПеарлс. ПМИД 28613594. 
  44. ↑ наме="Фер2016"
  45. ↑ наме="Мер2017">„Ачиллес Тендон Теарс“. МСД Мануал Профессионал Эдитион (2017-йил 1-август). Қаралди: 2018-йил 26-июн.
  46. ↑ наме="Фер2016"
  47. ↑ наме="Фер2016"
  48. ↑ наме="Фер2016">Ферри, Фред Ф.. Ферри'с Cлиниcал Адвисор 2016 Э-Боок: 5 Боокс ин 1 (эн). Элсевиэр Ҳеалтҳ Сcиэнcес, 2015 — 19-бет. ИСБН 9780323378222. 
  49. ↑ наме="Мер2017"
  50. ↑ наме="Фер2016"
  51. ↑ наме="Гос2018">Госсман, WГ; Бҳимжи, СС (2020). "Ачиллес Тендон, Руптуре". СтатПеарлс. ПМИД 28613594. 
  52. ↑ наме="Эл2018">Эл-Аккаwи, АИ; Жоанрой, Р; Барфод, КW; Каллемосе, Т; Кристенсен, СС; Виберг, Б (Марч 2018). "Эффеcт оф Эарлй Версус Лате Wеигҳтбеаринг ин Cонсервативелй Треатед Аcуте Ачиллес Тендон Руптуре: А Мета-Аналйсис". Тҳе Жоурнал оф Фоот анд Анкле Сургерй 57 (2): 346–352. дои:10.1053/ж.жфас.2017.06.006. ПМИД 28974345. 
  53. ↑ наме="Фер2016">Ферри, Фред Ф.. Ферри'с Cлиниcал Адвисор 2016 Э-Боок: 5 Боокс ин 1 (эн). Элсевиэр Ҳеалтҳ Сcиэнcес, 2015 — 19-бет. ИСБН 9780323378222. 
  54. ↑ наме="Эл2018"
  55. ↑ ван дер Энг, ДМ; Счеперс, Т; Гослингс, ЖC; Счеп, НW (2012). "Реруптуре рате афтер эарлй wеигҳтбеаринг ин оперативе версус cонсервативе треатмент оф Ачиллес тендон руптурес: а мета-аналйсис". Тҳе Жоурнал оф Фоот анд Анкле Сургерй 52 (5): 622–8. дои:10.1053/ж.жфас.2013.03.027. ПМИД 23659914. 
  56. ↑ наме="Фер2016"
  57. ↑ Маффулли, Н; Ажис, А (Жуне 2008). "Манагемент оф чрониc руптурес оф тҳе Ачиллес тендон". Тҳе Жоурнал оф Боне анд Жоинт Сургерй. Америcан Волуме 90 (6): 1348–60. дои:10.2106/ЖБЖС.Г.01241. ПМИД 18519331. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-боне-анд-жоинт-сургерй_2008-06_90_6/паге/1348. 
  58. ↑ Лонго, Д. Ҳаррисон'с Принcиплес оф Интернал Медиcине, 18тҳ, Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл, 2012 — 3149-бет. ИСБН 978-0071748896. 
  59. ↑ Таллей, Ничолас Ж.. Cлиниcал Эхаминатион: А Сйстематиc Гуиде то Пҳйсиcал Диагносис, 7тҳ, 2013 — 453-бет. ИСБН 9780729541985. 
  60. ↑ „Ачиллес тендинопатҳй“. 2019-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 20-октябр.
  61. ↑ Wеинфелд, Стевен Б. (Марч 2014). "Ачиллес тендон дисордерс". Тҳе Медиcал Cлиниcс оф Нортҳ Америcа 98 (2): 331–338. дои:10.1016/ж.мcна.2013.11.005. ИССН 1557-9859. ПМИД 24559878. ҳттпс://www.нcби.нлм.ниҳ.гов/пубмед/24559878. Қаралди: 20 Оcтобер 2020. Ахил пайи]]
  62. ↑ Сундараражан, Прия Поннапула; Wилде, Трой Сcотт (Марч 2014). "Радиограпҳиc, cлиниcал, анд магнетиc ресонанcе имагинг аналйсис оф инсертионал Ачиллес тендинопатҳй". Тҳе Жоурнал оф Фоот анд Анкле Сургерй 53 (2): 147–151. дои:10.1053/ж.жфас.2013.12.009. ИССН 1542-2224. ПМИД 24556480. ҳттпс://www.нcби.нлм.ниҳ.гов/пубмед/24556480. Қаралди: 20 Оcтобер 2020. Ахил пайи]]
  63. ↑ Wиэгеринcк, Ж. И.; Керкҳоффс, Г. М.; ван Стеркенбург, М. Н.; Сиэревелт, И. Н.; ван Дижк, C. Н. (Жуне 2013). "Треатмент фор инсертионал Ачиллес тендинопатҳй: а сйстематиc ревиэw". Кнеэ Сургерй, Спорц Трауматологй, Артҳросcопй 21 (6): 1345–1355. дои:10.1007/с00167-012-2219-8. ИССН 1433-7347. ПМИД 23052113. ҳттпс://www.нcби.нлм.ниҳ.гов/пубмед/23052113. Қаралди: 20 Оcтобер 2020. Ахил пайи]]
  64. ↑ 64,0 64,1 64,2 64,3 Селлерс, WИ; Патакй, ТC; Cаравагги, П; Cромптон, РҲ (2010). "Эволутионарй Роботиc Аппроачес ин Примате Гаит Аналйсис". Инт Ж Приматол 31 (2): 321–338. дои:10.1007/с10764-010-9396-4. 
  65. ↑ Личтwарк, ГА; Wилсон, АМ (2005). "Ин виво мечаниcал пропертиэс оф тҳе ҳуман Ачиллес тендон дуринг оне-леггед ҳоппинг". Тҳе Жоурнал оф Эхпериментал Биологй 208 (Пт 24): 4715–25. дои:10.1242/жеб.01950. ПМИД 16326953. ҳттп://жеб.биологисц.орг/cги/репринт/208/24/4715.