Axluofobiya
Қоронғуликдан қўрқиш — Болалар ва турли даражада катталар орасида кенг тарқалган қўрқув ёки фобия. Зулматдан қўрқиш ҳар доим ҳам зулматнинг ўзига тегишли эмас; зулмат билан яширинган мумкин бўлган ёки хаёлий хавфлардан қўрқиш ҳам бўлиши мумкин[1]. Қоронғиликдан маълум даражада қўрқиш табиийдир, айниқса боланинг ривожланиш босқичи сифатида намоён бўлади[2]. Аксарият кузатувчиларнинг таъкидлашича, қоронғулик қўрқуви камдан-кам ҳолларда 2 ёшдан олдин пайдо бўлади[3]. Қоронғилик қўрқуви патологик деб ҳисобланиши мумкин бўлган даражада кучли даражага етганда, уни баъзан скотофобия (сокососдан — „қоронғулик“) ёки лигофобия (лйғдан — „алаcакаранлıк“) дейилади.
Баъзи тадқиқотчилар, Зигмунд Фрейддан бошлаб, қоронғулик қўрқувини ажралиш анксиете бузилишининг намоён бўлиши деб ҳисоблашади[4].
Муқобил назария 1960-йилларда олимлар хотира учун мас’ул бўлган молекулаларни излаш бўйича тажрибалар ўтказганларида пайдо бўлди. Бир тажрибада каламушлар, одатда тунги ҳайвонлар, қоронғуликдан қўрқиш учун шартланган ва каламушларнинг миясидан гўёки „скотофобин“ деб номланган модда ажратиб олинган; бу модданинг бу қўрқувни эслаб қолиш учун мас’ул эканлиги даъво қилинган. Бу топилмалар кейинчалик рад этилади[5].
Никтофобия — тундан қаттиқ қўрқиш билан тавсифланган фобия. Бу тунги муҳитда нима содир бўлиши ёки содир бўлиши мумкин бўлган миянинг нотўғри идрокидан келиб чиқади. Агар онг беқарор бўлса ёки яқинда содир бўлган воқеалар ёки ғоялардан қўрқса ёки мия таҳдид деб ҳисоблаган таркибга қўшилса (мисол қўрқинчли контентга берилиш, қўпол ҳаракатларга гувоҳ бўлиш ёки қоронғу муҳитни олдинги воқеалар билан боғлаш кабилар) ҳам вақтинча ишга тушиши мумкин. ёки онгни безовта қиладиган ғоялар). Одатда, одамлар табиатан тунги бўлмаганлиги сабабли, улар одатда тунда кундузга қараганда бир оз эҳтиёткор ёки ҳушёрроқ бўлишади, чунки қоронғулик бутунлай бошқача муҳитдир. Никтофобия одатдаги инстинктив параметрлардан ташқари симптомларни келтириб чиқаради, масалан, нафас қисилиши, ҳаддан ташқари терлаш, кўнгил айниши, қуруқ оғиз, касаллик, титроқ, юрак уриши, аниқ гапира олмаслик ёки ўйлай олмаслик ёки ҳақиқатдан ва ўлимдан ажралиш ҳисси. Агар бу аломатлар бартараф этилмаса, никтофобия жисмоний ва руҳий жиҳатдан жиддий зарар этказиши мумкин. Никтофобия билан курашишга ёрдам берадиган кўплаб даволаш турлари мавжуд.
Никтофобия, шунингдек, хаёлий ёки ҳақиқий тунги мавжудотларга боғлиқ бўлиши мумкин. Масалан, вампирлардан қўрқиш бўлган Сангуиворифобияни бошдан кечирган одам вампирлар билан алоқаси туфайли никтофобияни ҳам бошдан кечириши мумкин. Ёки чироптофобия ёки кўршапалаклар қўрқуви билан оғриган одамда ҳам тун ёки қоронғу бўшлиқлар билан боғлиқлиги сабабли никтофобия бўлиши мумкин.
Таъсир қилиш терапияси одамни зулматга дучор қилганда жуда самарали бўлиши мумкин. Ушбу усул ёрдамида терапевт медитация каби гевşэме стратегияларида ёрдам бериши мумкин. Терапиянинг яна бир шакли — когнитив хулқ-атвор терапияси. Терапевтлар беморларга никтофобия билан боғлиқ аломатларни камайтириш учун ҳар куни ва кечаси бажариладиган хатти-ҳаракатлар тартибини бошқаришга ёрдам бериши мумкин. Оғир ҳолатларда антидепрессантлар ва анксиетега қарши дорилар, агар терапия никтофобия аломатларини камайтира олмаса, бошқариб бўлмайдиган аломатлар билан шуғулланадиганлар учун самарали бўлиши мумкин.
Унинг кенг тарқалган табиатига қарамай, бу мавзу бўйича этиологик тадқиқотлар этишмаётган эди. Никтофобия одатда болаларда кузатилади, аммо Ж. Адриан Уилямснинг „Никтофобиянинг билвосита гипноз терапияси: ҳолат ҳисоботи“ мақоласига кўра, педиатрик беморлар билан касалланган кўплаб клиникаларда никтофобия билан касалланган катталар бўлиш эҳтимоли катта. Худди шу мақолада айтилишича, „фобия катталар беморларини жуда безовта қилади“[6].
Никтофобия сўзи юнонча нōкōс, нйктос, нōл, нйх, „тун“[7] ва пҳосос, фобос, „қўрқув“ сўзларидан келиб чиққан[8].
Скотофобия
Клиник жиҳатдан тан олинмаган скотофобия ижтимоий доираларда катта қизиқиш уйғотган бўлса-да, у кўпинча никтофобиянинг янада ноаниқ версияси сифатида тасвирланади, фақат қоронғилик ёки қоронғи бўшлиқлар билан боғлиқ. Скотофобия билан оғриганлар қоронғи подваллар, туннеллар, ўрмонлар, хоналар ёки ёруғликсиз бошқа жойлардан қўрқишлари мумкин.
Ушбу ўзига хос нуқта учун бошқа номлар ҳам берилган, масалан, Ачлуопҳобиа (юнонча ἀcлосс, аҳлúс, „туман“ ёки „қоронғулик“ деган маънони англатади ва фобос, „қўрқув“ деган маънони англатади)[8]. Шунингдек, Лйгопҳобиа (фром греэк). ЛйгĮ, лйгос, „алаcакаранлıк“ деган маънони англатади ва пҳосбос, пҳобос, „қўрқув“ деган маънони англатади)[8].
Яна қаранг
- Фобиялар ро'йхати
- Арвоҳлардан қо'рқиш
- Феар оф тҳе Дарк (Ирон Маиденнинг худди шу номдаги албомидаги қўшиқ)
Манбалар
- ↑ Wиллиам Лёнс. Эмотион, 1985 — 75-бет. ИСБН 0-521-31639-1.
- ↑ Аделе Пиллиттери. Матернал анд Чилд Ҳеалтҳ Нурсинг, 1995. ИСБН 0-397-55113-4.
- ↑ Жерсилд, Артҳур Т.. Чилдрен'с Феарс. Реад Боокс, 2007 — 173-бет. ИСБН 978-1-4067-5827-6. Қаралди: 5-июл 2017-йил. ]
- ↑ Сигмунд Фреуд. Ворлесунген зур Эинфüҳрунг ин диэ Псйчоаналйсе, 1916. „И онcе ҳеард а чилд wҳо wас афраид оф тҳе даркнесс cалл оут: 'Аунтиэ, талк то ме, И'м фригҳтенед.' 'Бут wҳат гоод wилл тҳат до? Ёу cан'т сеэ ме?' То wҳич тҳе чилд реплиэд: 'Иф сомеоне талкс, ит гец лигҳтер.'“
- ↑ Ирwин, Лоуис Неал. Сcотопҳобин: Даркнесс ат тҳе Даwн оф тҳе Сеарч фор Меморй Молеcулес (папербаcк), Ҳамилтон Боокс, Оcтобер 2006. ИСБН 0-7618-3580-6. Қаралди: 5-июл 2017-йил.
- ↑ Микулас, Wиллиам Л. „Беҳавиорал Библиотҳерапй анд Гамес фор Треатинг Феар оф тҳе Дарк.“ Чилд & Фамилй Беҳавиор Тҳерапй 7.3 (1985): 1-7.
- ↑ %3Аэнтрй%3Дну%2Фc νύξ, Ҳенрй Георге Лидделл, Роберт Сcотт, А Греэк-Энглиш Лехиcон, он Персеус
- ↑ 8,0 8,1 8,2 %3Аэнтрй%3Дфо%2Фбос φόβος, Ҳенрй Георге Лидделл, Роберт Сcотт, А Греэк-Энглиш Лехиcон, он Персеус