Айдабол-бий Қулболди ўғли (Айдабул[9]) (қозоқча: Айдабол би Құлболдыұлы; 1599-йили, Тошкент, Қозоқ хонлиги, ҳозирги Ўзбекистон – ХВИИИ аср, Қозоқ хонлиги) – ўрта жуз арғин қабиласининг Суйиндиқ уруғидан бўлган қозоқ бийи ва нотиқ, арғинларнинг аждоди.

Айдабол-бий Қулболди ўғли
қозоқча: Айдабол би Құлболдыұлы
Таваллуди 1599-йил[1]
Ғарбий Сирдарё, Тошкент яқинида, Қозоқ хонлиги (Ҳозирги Ўзбекистон)
Вафоти 1680-йил[2]
Қозоқ хонлиги
Фуқаролиги Qozogʻiston bayrogʻi Қозоғистон
Касби бий, нотиқ
Дини ислом, суннийлик
Отаси Қулболди ботир[3][4][5][6][7]
Онаси Мақпал[8]

Қулболди ботирнинг тўнғич рафиқаси (Байбише)дан уч ўғил – Қулюк, Тулпар ва кичиги Айдабол туғилган[10].

Рус географи, этнографи ва фолклоршуноси Григорий Николаэвич Потанин асарларида Айдабул сифатида тилга олинган[9].

Келиб чиқиши

Айдабол-бий – ўрта жуздаги арғин қабиласининг Суюндиқ уруғидан бўлган[11]. Қозоқларнинг ўрта юзи асосчисининг отаси[12][13] (мифологик нуқтаи назардан[14]), арғин қабиласининг аждоди. Еттинчи авлодда бий ва оқин, олтинчи авлодда юз ёшга тўлган Қутан (Қодан), учинчи авлодда эса сўфийлик таълимотининг тарқатувчиси Мейрам бўлган.

Ҳаёти

Айдабол-бий Қулболди ўғли 1599-йил Тошкентда Қулболди ботирнинг оиласида туғилган[3][4][5][6][7][15]. 13 ёшидан бошлаб халқ томонидан бий[16][17][18] сифатида тан олинган. Унинг учта рафиқаси, тўққиз ўғли [19] ва битта Ақбилек[20][21] исмли қизи бор эди. Биринчи рафиқасидан – Жанқўзи, Малқўзи, Кенжеқўзи исмли ўғиллари туғилган. Иккинчисидан – Қорақўзи, Бўзқўзи ва Оққўзи. Учинчи рафиқасидан – Тайгелтир, Кожагелди ва Қосжете. Кенжеқўзининг тўнғич рафиқасидан туғилган кенжа ўғли эрта вафот этиб, унинг куёви Қоратой ботирнинг қизи бева бўлиб қолади[22][16]. Айдаболнинг уч рафиқасидам туғилган ўғилларнинг ҳаммаси истеъдодли оқинлар, бийлар ва ботирлар бўлган[23]. Қизи Ақбилек эса зодагон фолбин, тикувчи ва моҳир тўқувчи бўлади[24].

Айдаболнинг ўлим санаси, ҳолатлари ва сабаби номаълум. У 1680-йилда вафот этган.

Манбалар

  1. ↑ „АЙДАБОЛ - 1599 ж.т.“. 2016-йил 22-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-ноябр.
  2. ↑ „Айдабол би 1680 жылы қайтыс болған“. 2020-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-май.
  3. ↑ 3,0 3,1 Шахметова, Н. А. Проза машҳур – Жусупа Копеэва – С. 142.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Айдабол-Кулболды-Шуманак-Сугуншы-Суйюндык-Мейрам сопы-Аргын“. 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 26-август.
  5. ↑ 5,0 5,1 Аллаберген, К. М. Айдабол Сари батир – С. 332.
  6. ↑ 6,0 6,1 Абенов, К. М. Өмип тағилими – С. 13.
  7. ↑ 7,0 7,1 Копеэв, М. Ж. Қазақ шежіресі – С. 116.
  8. ↑ Инсебаэв Т. А. Очерки истории Павлодарского Прииртишя – С. 78.
  9. ↑ 9,0 9,1 Потанин, Г. Н. Избранниэ сочинения в трех томах: Труди по истории, этнографии и фолклору – С. 498.
  10. ↑ Артикбаэв, Ж. О. Историческоэ наследиэ машҳур Жусуп Копеэва – С. 185.
  11. ↑ „Выходец из рода Суюндик племени Аргын Среднего жуза“. 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 26-август.
  12. ↑ „Акарыс, Жанарыс, Бекарыс — имена предков трех жузов“. 2015-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 26-сентябр.
  13. ↑ „АҚАРЫС, ЖАНАРЫС и БЕКАРЫС — являются отцами-основателями трех казахских жузов“. 2015-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 26-сентябр.
  14. ↑ Сабитов, Ж. М. КАЗАХСКОЕ ШЕЖИРЕ КАК ИСТОЧНИК ПО ИСТОРИИ КАЗАХОВ – С. 1.
  15. ↑ Аллаберген, К. М., Арин, Е. М., Баткеэва, Б. Т. Бір туар дара тұлғалар – С. 16.
  16. ↑ 16,0 16,1 Кумаргажин, А. С. Мой Каратай ата. По следам Пилного похода – С. 12.
  17. ↑ „Предок Олжабая, Айдабол, стал судьей в 13 лет.“ (деадлинк). 2013-йил 2-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 3-сентябр.
  18. ↑ „Айдабол с 13 лет в народе назван бием“. 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 26-август.
  19. ↑ Аллаберген, К. М. Айдабол Сари батир – С. 9.
  20. ↑ Абжанов Х. М., Нуримбетова Г. Р. ДВИЖЕНИЕ ИСТОРИИ И ИСТОРИЧЕСКАЯ МИСЛ (НА МАТЕРИАЛАХ КАЗАХСТАНА И ЕВРОПИ ЭПОХИ ПРОСВЕЩЕНИЯ)
  21. ↑ Она била эдинственной дочерю бия своэго времени Айдобола. Дата обращэния: 3 сентября 2015. Архивировано 23 сентября 2015 года.
  22. ↑ „Младший сын Кенжегозы, рождённый старшей женой, умер рано, и его нареченная, дочь батыра Каратая, осталась вдовой.“ (деадлинк). 2013-йил 2-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 3-сентябр.
  23. ↑ „Все дети, рожденные от трех жен Айдабола, были талантливыми акынами и батырами.“ (деадлинк). 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 21-август.
  24. ↑ „Акбилек была знатной предсказательницей, швеей, искусной ткачихой.“. 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 3-сентябр.

Ҳаволалар

Адабиётлар