Aydar (soch)

Айдар — бош атрофида туғилгандан олиб ташланмаган бир туп сочларини махсус қолдирилади. Айдар — куч ва қувватнинг белгиси. Қадимги замонда бола кўрмай юриб, тўсатдан ўғилли бўлса, унинг бошига бир туп соч қўйиб, унга маржон-мунчоқлар аралштириб ўриб қўядиган одат бўлган. Баъзи хон уруғлари ва байманаплар яхши кўрган ўғилларининг бошининг тепасига айдар қўйди. „Айдарли ўғлинг, тулимли қизингиз борми“ деган фразеологизм шуни далолат беради. Қулнинг, чўриларнинг болаларига айдар қўйдирмаган. Бу анъананинг ҳам ўзига хос маъноси бор. Кексалар бошига айдар тақилган болаларга алоҳида эътибор қаратадилар, болаларга меҳр билан қарайдилар, уларни чақирадилар, исмларини сўраб, дуо қиладилар. У узоқ умр, сиҳат-саломатлик тилайди. Хуллас, айдарли болаларга эзгу ният билан ёзилади: „Бу болани халқнинг мадади, ҳимояси, умиди бўлсин“. Айдар қўйиш турк, венгер қипчоқлари, мўғул, хитой, манжур, қалмиқ, украин ва бошқа халқлар учун хос. Бу ҳам халқларнинг одатидир. Қозоқ халқ адабиётида Айдарли (ўғил), тулим (қиз), тилла айдар, шоқ белбеу ва бошқалари. Фразеологик ибораларнинг тез-тез учраб туриши бу анъананинг этник-маданий ҳаётда кенг тарқалганлигини кўрсатади. Айдар ёки Тулумдан мажбуран маҳрум қилиш унинг эгаларининг асл ижтимоий мавқейини йўқотиш, яъни камситиш рамзи. Қаҳрамонлар қўшиқларидаги „Тулимдасини тул қилди, айдардошин қул қилди“ каби машҳур иборалар мағлубиятга учраган томоннинг куч-қудрати бутунлай заифлашганини билдиради.

Халқ айдарли одам чиройли кўринади, унга тил — кўз тегмайди деб ишонишган. Қўйилган айдарни бола етти ёшга ёки ўн уч ёшга тўлгунча кўз ва тилдан ҳимояланиш ниятида эмас деб ҳисоблашган. Халқ анъаналарида ўнг пешонага қўйиб, ўзгача болага тили ва кўз тегмасин, беғараз одамнинг кўзи айдарға тушиб алданиб қолсин, деган ишонч билан қўяди. Айдар қўйган боланинг сочин суннат қилинганидагина олинади.

Айтишларича, ўша пайтларда қозоқлар болани ташқи кўринишидан таниган — ким ўғил, ким ҳимоясиз, етим, узоқ вақт фарзанд кўра олмай, хунук ўғил ёки қиз туғган. - Аммо, этнографнинг сўзларига кўра, бугунги кунда турли хил ниқоблар остида соч қўйиш анъанаси аста-секин йўқ бўлиб кетган. Улар ташқаридан тақлид қилиш учун модел олиб келишади. Шундай қилиб, қайси бири мода, қайси бири мода эканлигини ажрата олмай қолган.