Aykido
Айкидо (яп. 合気道) – бу Морихеем Уэсиба томонидан унинг жанг санъатлари, фалсафаси ва диний эътиқодларининг синтези сифатида яратилган жисмоний ва руҳий амалиётларнинг замонавий япон мажмуаси. Кўпинча айкидо „ҳаёт энергиясини бирлаштириш йўли“[1] ёки „руҳни уйғунлаштириш усули“[2] деб таржима қилинади. Уэсибанинг мақсади шундай санъат яратиш эди, унинг амалиёти фақат ўзини эмас, балки ҳужумчини ҳам жароҳатлардан ҳимоя қила олади[3][4].
Айкидо техникаси рақибнинг зарбаларидан ўзини олиб қочиш, қўлларини ушлаш ва унинг зарбаси энергиясини ҳимоячидан узоқлаштиришга асосланган. Шу билан бирга, ҳужумчи ҳимоячига техникани бажаришда, ҳаракатларни етарли даражада силлиқ бажаришда ёрдам беради, ерга ташлашда эса рақибига ёрдам беради, шунда даст кўтариб ерга улоқтиришни моҳирона ва шикасциз амалга оширилади .
Айкидо Дайто-рю Айкижужусу дан келиб чиққан, аммо 1920-йилларнинг охирида, қисман Оомото таълимотининг Уэсибага таъсири туфайли ундан ажралиб чиқа бошлаган. Унинг илк шогирдларининг ёзувларида мунтазам равишда аики-жужусу атамаси қўлланади.
Уэсибанинг катта ёшдаги шогирдлари ундан ўрганган вақтларига қараб, айкидо машғулотларига турлича ёндашадилар. Бугунги кунда айкидо бутун дунёда бир нечта услубларда кенг тарқалган усулларни талқин қилиш ва унинг турли соҳаларига урғу беришдир. Бироқ, уларнинг барчаси Уэсиба томонидан ишлаб чиқилган тамойиллар билан бирлаштирилган ва ҳужумчига ғамхўрлик қилиш ва жисмоний эмас, балки маънавий ривожланишга эътибор беришни ўз ичига олади.
Этимология
Унинг номланиши учта иероглифдан иборат ва қуйидаги аҳамият касб этади:
- Ай (японча: 合) – 1. „уйғунлик“ [5] ; 2. „мос келмоқ, боғламоқ, келишилмоқ“; 3. „тўғри йўлдан бормоқ“; 4. „яхши бўлмоқ“; 5. „бирор нарсага хос“.
- Ки (японча: 気) – „руҳ қуввати, ҳаётий энергия, нафас олиш, буғ чиқиши, куч“;
- До (японча: 道) – „йўл, қобилият, усул“.
„Аики“ „куч билан тўқнашиш“ деган маънони англатади; универсал қувват кучи билан бир бўлиш; ҳаёт кучи қуввати билан бир бўлиш". Учала иероглиф бирга „руҳ уйғунлиги йўли“ маъносини билдиради Морихей Уэсиба номланиши ҳақида қуйидагича фикр билдиради:
Япон тилида „уйғунлик“ ва „муҳаббат“ сўзлари („ай“ иероглифи) турлича ёзилганлиги, лекин талаффузи бир хил бўлгани учун мен ўзимнинг ноёб будо турини – айкидо деб аташга қарор қилдим, гарчи „айки“ сўзи қадим замонлардан бери маълум эди. Бироқ, будо жангчиларининг бу сўзга илгари айтган маъноси меникидан тубдан фарқ қилади.
Айкидо жангчилари тўғридан-тўғри япон тилидан олинган айкидока сўзи, шунингдек, рус тили қоидаларига мувофиқ айкидоист ибораси аллақачон шаклланган[6] .
Тарихи
Айкидо пайдо бўлиш вақти 1920-йил деб айтиш мумкин ва бу жой Аябе шаҳри деб ном олган. 1920-йил Уэсиба учун жуда оғир бўлди, унинг отаси ва икки ёш ўғли вафот этди. Юраги эзилиб, у кейинчалик айкидо фалсафасига ҳал қилувчи таъсир кўрсатган Оомото-кёнинг диний таълимотидан руҳланди. Биринчи дожё ҳам унинг учун тасалли бўлди: Уэсиба ўз уйига 18 та бўйра (татами) қўйди ва Оомото-кё таълимотини издошларига ўргатишни бошлади.
Шунга кўра, Морихей Уэсиба тажриба орттирди, Уэсиба Академияси дастурини кенгайтирди ва ривожлантирди. Унинг жанг санъати устаси сифатида шон-шарафи тезда тарқалди ва шогирдлар сони ортди.
1922-йилда Уэсиба 5 йил давомида (1915-1919) Даито-рю Айки-жужуцу ўрганган устози Сокаку Такедани Оомото асосчиси Нао Дегучи туғилган Аябега кўчиб ўтишга кўндиришга муваффақ бўлди[7]/ Шуни айтиш керакки, Сокаку Такеда Японияни кезиб юрган ва ўз шогирдларини доимий равишда машқ қилдирмаган, бу эса Уэсибанинг энг яхши шогирдларидан бири бўлишига тўсқинлик қилмаган. Аябеда 6 ойлик тренингдан сўнг Такеда Уэсибага уста сертификатини беради ва ва бу ерни тарк этади.
Аста-секин Дайто-рю ва Ягю-рю маш қ қилиш усулларидан воз кечиб, 1922-йилда Уэсиба ўзининг будосини яратди ва уни Айки-бужусу (Айкидо) деб номлади.
Айкидо фалсафаси
Айкидо фақат жанг санъати саналмаган.
Айкидо асосчиси Морихей Уэсиба анъанавий жужуцу, кенжуцу ва хаттотлик санъатининг бир қанча тармоқларини ўрганган. Олинган билим-кўникмаларга асосланиб, у анъанавий бу-жуцу (қатл этиш санъати) дан фарқли ўлароқ, ўз тизимини – айкидони шакллантирди. Айкидо – будо (қатл этишни тўхтатиш йўли), бу-жуцу техникасини қатл йўли билан эмас ёки куч билан ютиш учун эмас, балки зўравонликни тўхтатиш, инсонни руҳан кучли бўлиш, бошқаларга ёрдам бериш, барча одамларни муҳаббат асосида бирлаштиришни ўргатади.
Айкидога Оомото-кё диний оқим ва синто таълимотлари катта таъсир кўрсатди. Морихей Оомото динининг асосчиси Онисабуро Дегути билан шахсан таниш эди. Улар биргаликда 1920-йилларда Мўғулистонга маънавий топшириқ юзасидан боришди ва у ерда Хитой ҳарбийлари уларни отиб ташлашга тайёр турар эди[8].
Морихей Уэсиба ўзининг айкидо фалсафасини уйғунлик тамойиллари асосида қурди. Узоқ вақт давомида жанг санъатининг турли услубларини ўрганиб, у уйғунлик йўлини қидирди. Аммо уларнинг ҳеч бири мос келмади, чунки жанг ғалабага асосланган эди, бу эса рақибнинг жароҳатланишига олиб келди. Уэсиба-сан рақибини ғазабини ўз ғазаби билан бостирадиган санъат яратди. Яъни, оддий жанг санъатида: ҳужум – жиззакилик, ҳимоя – бу ғазабга ғазаб билан жавоб бериш, бу дисгармонияга олиб келади. Айкидода аграссия тенглаштирилади. Айкидо устаси ҳужум пайтида душманнинг кучини ўзига қарши ишлатади, ўзи эса руҳий мувозанатда қолади. Яъни: ҳужум – тажовузкорлик, бу дисгармонияга олиб келади; мудофаа – ҳужумчининг тажовузкорлигидан фойдаланиб қочиш ёки улоқтириш. Натижада: ички уйғунлик бузилмайди, душман мағлуб бўлади, умумий уйғунлик тикланади. Душманга зарар келтирмайдиган усуллардан фойдаланган ҳолда, уста ҳужумчини ўз фикридан воз кечишга мажбур қилади.
Айкидо қуроли
Қурол билан ишлаш айкидонинг ёрдамчи бўлими бўлиб, қўл меҳнати маданиятини машқ қилиш учун зарурдир, чунки барча қуролсиз техникалар қўлларни тўғри кўтариш / туширишга (Шомен Учи, Шомен Кирикоми томонидан урилган) ва рақибга нисбатан марказий чизиқни сақлашга асосланган. Жуфтланган машқлар ҳам вақтни (уйғониш) ўрганишга хизмат қилади.
Айкидонинг турли мактаблари машғулотларда қуйидаги қурол турларидан фойдаланадилар:
- Боккен – машқ қилиш учун ёғоч қилич.
- Жё – одатда узунлиги тахминан 128 см (шахсга қараб) ва диаметри 24-26 мм бўлган ёғоч устун.
- Танто – узунлиги 30 см гача бўлган ёғоч пичоқ.
- Вакидзаси – қисқа пўлатдан ясалган самурай пичоғи.
- Бо – жёнинг узунроқ кўриниши ва нагината – глефнинг аналоги жуда кам қўлланади.
"Қуролларнинг хусусиятлари классик мактаблардаги каби аниқ эмас. Ҳар ким ўзининг жисмоний ҳолатига, ушлаб туришига ва мувозанатига қараб [ўзи учун қурол] танлайди "- Н.Тамура китобидан иқтибос.
Айкидо рейтинг тизими
| даража | белоғ | ранг | Гуруҳ |
|---|---|---|---|
| кю | 
|
оқ | муданся / юкуданся |
| Дан | 
|
қора | юданся |
Айкидодаги даража тизими, бошқа япон жанг санъатлари сингари, шогирд (кю) ва уста (дан) даражаларидан иборат. Дастлаб 6 та шогирд даражаси мавжуд (6 дан 1 кюгача), лекин болалар гуруҳларида 10 тагача шогирд даражаси (10 дан 1 кюгача) бўлиши мумкин. Бундан ташқари, айкидонинг турли соҳаларида шогирд даражалари сони ҳам фарқ қилиши мумкин. Кейинги шогирд даражасини олиш учун айкидочи 2-6 ой давомида машғулотларда қатнашиши, керакли кю учун техникани ўзлаштириши ва яхши техника даражасини кўрсатган ҳолда имтиҳондан ўтиши керак. Имтиҳонлар одатда йилига икки марта ўтказилади.
Энг юқори талабалик даражасини (1 кю) олгандан кейин бир йил ўтгач, айкидочи 1 дан учун имтиҳон топшириш ҳуқуқига эга, лекин баъзида айкидочи буни 3 ой ёки 6 ойдан кейин олиши мумкин. Айкидодаги данларнинг умумий сони 10 та. Энг юқори даражалар – 8 дан 10 дан гача – фақат Морихей Уэсиба шогирдларига берилади.
Манбалар
- ↑ Саотоме, Мицуги. Тҳе Принcиплес оф Аикидо. Бостон, Массачусетц: Шамбҳала, 1989 — 222-бет. ИСБН 978-0-87773-409-3.
- ↑ Аикидо анд тҳе Дйнамиc Спҳере. Андоза:Нп3. ИСБН 978-0-8048-0004-4.
- ↑ Шариф, Сулиаман. 50 Мартиал Арц Мйтҳс. Неw Медиа Энтертаинмент, 2009 — 135-бет. ИСБН 978-0-9677546-2-8.
- ↑ Уэшиба, Кисшōмару. Тҳе Арт оф Аикидо: Принcиплес анд Эссентиал Течниқуэс. Коданша, 2004 — 70-бет. ИСБН 4-7700-2945-4.
- ↑ „Биг Жапанесе-Руссиан Онлине Диcтионарй“ (ру). 2011-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 3-апрел.
- ↑ Новиэ слова и значения: словар-справочник по материалам пресси и литератури 90-х годов ХХ века в двух томах. – Дмитрий Буланин, 2009. – Т. 1. – С. 44.
- ↑ Нанcй К. Сталкер,. Пропҳет мотиве : Дегучи Онисабурō, Оомото, анд тҳе рисе оф неw религионс ин Империал Жапан. Ҳонолулу: Университй оф Ҳаwаи'и Пресс, 2008 — 35-бет. ИСБН 0-8248-3226-4.
- ↑ Нанcй К. Сталкер,. Пропҳет мотиве : Дегучи Онисабурō, Оомото, анд тҳе рисе оф неw религионс ин Империал Жапан. Ҳонолулу: Университй оф Ҳаwаи'и Пресс, 2008 — 147—152-бет. ИСБН 0-8248-3226-4.
Адабиёт
- Сёдзи Нисио. Айкидо - юрусу будо, 2011. ИСБН 978-5-91051-076-4.
- Рольф Бранд. Айкидо. Учение и техника гармоничного развития, 1996. ИСБН 5-8183-0089-7.
- Годзо Сиода. Динамика Айкидо. М.: Фаир-пресс, 2004. ИСБН 5-8183-0089-7.
- Оскар Ратти, Адель Уэстбрук. Самураи, 2005. ИСБН 5-699-04611-9.
- Киссёмару Уэсиба. Айкидо, 1963. ИСБН 5-17-040179-5, ИСБН 978-5-17-040179-6.
- Мицуги Саотомэ. Айкидо и гармония в природе, 1998. ИСБН 966-7319-34-2.
- Мицуги Саотомэ. Тҳе Принcиплес оф Аикидо. Шамбҳала Публиcатионс, 1989. ИСБН 0-87773-409-7.
- Уильям Глиссон. Духовные основы Айкидо, 2009. ИСБН 978-5-699-32887-1.
- Масатаке Фудзита. Айкидо Кейко Хо: Метод практики Айкидо, 2013. ИСБН 978-617-7067-01-5.
- Нанcй К. Сталкер, Пропҳет Мотиве: Дегучи Онисабуро, Оомото анд тҳе Рисе оф Неw Религион ин Империал Жапан, Университй Оф Ҳаwаии, 2008, ИСБН 0-8248-3226-4