Ayollik

Аёллик — хулқ-атвор модели ва аёл жинсининг сезгирлик, мулойимлик, содиқлик, раҳм-шафқат, ғамхўрлик каби руҳий фазилатлари умумийлигидир[3]. Аёллик тушунчаси ижтимоий, маданий, этник ва ёш муҳитлар томонидан берилади[3]. Аёлликнинг қарама-қарши томони эркаклик — жасорат, мустақиллик, ўзига ишонч, ҳиссий назорат ва оқилоналик каби хусусиятларни ўз ичига олган эркак жинси стереотипи[4]. Фемфобия — аёл жинсига нисбатан камситиш ва зулмнинг бир тури мавжуд.
Тарихи
Турли вақтларда ва турли маданиятларда аёллик ҳар хил таърифланган бўлса-да, аёлларга хос бўлган сезгирлик, инжиқлик, юмшоқлик, қурбонлик, раҳм-шафқат, камтарлик, мантиқсизлик каби бир қатор фазилатлар мавжуд[4][5]. Бироқ, бу қарашларни бутунлай универсал деб ҳисоблаб бўлмайди. Тадқиқотчи бўлган Маргарет Меаде биринчи бўлиб турли халқлар ўртасида гендер тизимларидаги фарқларни ўрганган ва ўзининг „Уч ибтидоий жамиятда жинс ва темперамент“ (1936) асарида фарқларни ёзиб қолдирган. Унда Меаде учта қабила — арапеш, мундуғумор ва чамбулиларнинг турмуш тарзини тасвирлаб берган; арапешлар орасида ҳар икки жинс вакиллари ҳам юмшоқ, „аёлларга хос“ хулқ-атвори билан ажралиб турарди, мундуғуморларда жинсидан қатъи назар барчаси жангари ва „эркакдек“ бўлган, чамбулийларда эса эркаклар ўзини безаш ва ясан-тусан билан машғул бўлган бир пайтда аёллар жисмоний меҳнат билан шуғулланган. Гарчи бу ҳолатлар кейинчалик жиддий танқидга учраган бўлса-да, бу иш маданий антропология ва гендер тадқиқотлари тарихида муҳим босқич бўлган[6].
Кўпгина маданиятлар аёлликни оналик ва жозибадорлик билан боғлайди — кўплаб урф-одатлар эса севги худосини (Иштар, Афродита ва бошқалар) аёл жинсида тасвирлайди. Патриархат жамиятда асосий аёл „фазилатлари“ анъанавий аёл роллари — никоҳ, оналик, уй ишлари билан боғлиқ. Шундай қилиб, Библиядаги Сулаймоннинг Ҳикматлари китобида „жун ва зиғир ишлаб чиқарадиган, ўз қўллари билан ихтиёрий равишда ишлайдиган“ ва „доно сўзлайдиган ва юмшоқ насиҳат қиладиган“ камтарин ва меҳнаткаш хотин улуғланади дейилган. Фазилатли хотин „зинокор“ „шарманда бўлган хотин“ сифатларига қарши туради — бу қарама-қаршилик ўрта аср рус ва ғарб ибратли асарларида ўз аксини топган. Қадимги Хитой табиий фалсафаси аёл таърифини ин ва яннинг иккита асосий тамойили — бирлик-қаршилик тушунчасида ифодалайди — ин аёл билан боғлиқдир, лекин у салбий, қоронғу, совуқ, нам, пассив. Ян эркак билан бўғлиқ — ижобий, енгил, иссиқ, қуруқ, фаолдир. Ҳинд мифологиясида, аксинча, аёллик тамойили (Пракрити, Шакти) фаол ҳисобланади.
Табиат ёки тарбия
Гендер идентификатори ва ўзига хос хатти-ҳаракатлари туғмами ёки атроф-муҳит томонидан шакллантириладими, каби саволлар мунозарали масала бўлиб қолмоқда. Машҳур психолог, Америка Психологик Ассоциациясининг собиқ президенти Диана Ф. Ҳелперннинг фикрича, иккала омил ҳам уларнинг шаклланишига таъсир қилади, аммо фан уларнинг ҳар бири қанчалик аҳамиятли эканлигини ҳали аниқлагани йўқ[7]. 1960 — 1970-йилларда машҳур бўлган, Жоҳн Моней ва Анке Эрҳард каби муаллифлар томонидан илгари сурилган назария шуни кўрсатадики, инсоннинг келажакдаги гендер идентификатори ва тегишли хулқ-атвори оналик гормонларининг таъсири билан белгиланади, бу эса эмбрионда „эркак“ ёки „аёл“ миясининг шаклланишига олиб келади. Бироқ, кейинчалик бу назария турли томонлардан танқид қилинди ва бугунги кунда баҳсли деб ҳисобланади[8]. Эркаклар ва аёлларнинг психологияси ва ақлий қобилиятларида маълум фарқларни кўрсатадиган тадқиқотлар мавжуд, аммо Анн Галлагер ва Жамес Кауфман таъкидлаганидек, масалан, тегишли вазифаларни бажаришга кўпинча стереотипларни тасдиқлаш таҳдиди таъсир қилади: „Синов“ жараёнида, қизлар ва аёллар, онгли равишда ёки йўқ, стереотипик „аёлларга хос бўлмаган“ фаолият соҳалари билан боғлиқ вазифаларни ёмон бажардилар, бошқа шарт-шароитларда эса улар билан анча муваффақиятли курашдилар[9]. Умуман олганда, „аёллик“ бутунлай ёки асосан атроф-муҳит таъсирида шаклланади, деган кенг тарқалган нуқтаи назар мавжуд: Симоне де Бовуарнинг фикрига кўра, „аёл туғилмайди, шаклланади“[10]. Шундай қилиб, Кате Миллетнинг таъкидлашича, қизлар болаликдан асосан аёл „тақдири“ни эслатувчи „қизалоқларга хос“ ўйинчоқлар, китобчалар[11], ўйинлар билан ўралади.
Аналитик психологияда эркак ва аёл тамойилларининг архетипик тасвирлари мос равишда анимус ва анима деб аталади. Жунг анимусни қатъий, қўпол, принсипиал дея ифодалайди, анимани эса ҳиссиётларга берилувчи ва кайфиятлари ўзгарувчи дея тасвирлайди. Жунгнинг сўзларига кўра, беихтиёр равишда аёлларда анимус, эркакларда эса анима мавжуд. Шундай қилиб, эркак ва аёлга хос бўлган фазилатлар ушбу тадқиқотчи томонидан ижтимоий муҳитнинг роли билан эмас, балки биологик хусусиятлар билан боғланган.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Р. Муррай Тҳомас. Реcент Тҳеориэс оф Ҳуман Девелопмент. САГЕ, 2001 — 248-бет. ИСБН 978-0-7619-2247-6. . — „…беган иц cонсидератион оф Венус бй десcрибинг ҳер ас …. wҳо пресидед овер алл феминине чармс, фор…“.
- ↑ Тҳе Паcифиc Мусе: Эхотиc Фемининитй анд тҳе Cолониал Паcифиc. Андоза:Нп3, 2006. ИСБН 978-0-295-98609-8. . — „Тҳе ёунг беаутифул Венус wрингинг wатер фром ҳер трессес wас а cонфигуратион оф эхотиc фемининитй тҳат wас…“.
- ↑ 3,0 3,1 Костикова И. В. и др.. Введение в гендерные исследования, 2-е изд., Серия «Классический университетский учебник», М.: Аспект Пресс, 2005 — 16—17-бет. ИСБН 5-7567-0331-4.
- ↑ 4,0 4,1 Р. Муррай Тҳомас. Реcент Тҳеориэс оф Ҳуман Девелопмент. САГЕ, 2001 — 248-бет. ИСБН 978-0-7619-2247-6.
- ↑ Жудитҳ Wорелл. Энcйcлопедиа оф Wомен анд Гендер, Тwо-Волуме Сет: Сех Симиларитиэс анд Дифференcес анд тҳе Импаcт оф Соcиэтй он Гендер. Аcадемиc Пресс, 2001. ИСБН 978-0-12-227245-5.
- ↑ „Фемининитй. Интернатионал Энcйcлопедиа оф тҳе Соcиал Сcиэнcе, 2008“. 2015-йил 10-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 23-август.
- ↑ Диане Ф. Ҳалперн. Сех Дифференcес ин Cогнитиве Абилитиэс: 3рд Эдитион. Псйчологй Пресс, 2000. ИСБН 978-1-135-68195-1.
- ↑ Сандра Липситз Бем. Тҳе Ленсес оф Гендер: Трансформинг тҳе Дебате он Сехуал Инеқуалитй. Яле Университй Пресс, 2008. ИСБН 978-0-300-15425-2.
- ↑ Анн М. Галлагҳер, Жамес C. Кауфман. Гендер Дифференcес ин Матҳематиcс: Ан Интегративе Псйчологиcал Аппроач. Cамбридге Университй Пресс, 2004. ИСБН 978-1-139-44375-3.
- ↑ Симоне де Беаувоир. Тҳе Сеcонд Сех. Винтаге, 1997. ИСБН 978-0-09-974421-4.
- ↑ Кате Миллетт. Сехуал Политиcс. Неw Энгланд Фреэ Пресс, 1968.