Ziyosfera

Ayrisimon bez

Айрисимон без (буқоқ бези, ти-мус) – умуртқали ҳайвонлар ва одамда кекирдакнинг ўнг ва чап ёнида жойлашган бўлакчалардан иборат без. Ёшлик (ўсмирлик) даврида яхши тараққий этган бўлади. Қон ҳосил бўлишида (бунда Айрисимон без дан лимфоцитлар вужудга келади), организмнинг ўсиши ва умумий ривож-ланишида, иммунитет юзага келишида иштирок этади[1].

Анатомия ва жойлашуви

Айрисимон без думба шаклида бўлиб, катталиги одатда 5–9 мм атрофида бўлади. Мия ярим шарларини бирлаштирувчи мия комиссураларининг устида, оралиқ мия (диэнсефалон)нинг эпиталамус қисмида жойлашган. У иккита асосий ҳужайра туридан иборат: пинеалоцитлар (гормон ишлаб чиқарувчи асосий ҳужайралар) ва глиал ҳужайралар (ёрдамчи ҳужайралар).

Функцияси

Айрисимон безнинг асосий вазифаси — мелатонин гормонини синтез қилиш ва уни қон оқимига ажратишдир. Мелатонин организмнинг сиркадиял ритмларини, я’ни уйқу-ва уйғоқлик сиклини бошқаради. У кўпроқ тунда, қоронғиликда ажралиб чиқади. Ёруғлик мелатонин ишлаб чиқаришни бостиради. Бу без шунингдек, жинсий етилиш ва гормонал фаолиятда ҳам муҳим рол ўйнайди.

Мелатонин ва сиркадиял ритм

Мелатонин ишлаб чиқарилиши кўз орқали қабул қилинган ёруғлик сигналларига боғлиқ. Ретина орқали тушган ёруғлик гипоталамусдаги супракиазматик ядро орқали сигнал юбориб, айрисимон без фаолиятини тартибга солади. Шу сабабли, айрисимон без кўпинча "учинчи кўз" деб аталади. У организмнинг ички биологик соати сифатида ишлайди.

Патологиялари

Айрисимон безда қуйидаги ҳолатлар учраши мумкин:

  • Кисталар – асосан симптомларсиз бўлади, лекин ба’зида бош оғриғи ва кўриш бузилишларига олиб келиши мумкин.
  • Ўсмалар (пинеаломалар) – кам учрайдиган, лекин салбий неврологик белгилар билан кечувчи ҳолатлар.
  • Мелатонин дисбаланси – уйқусизлик, депрессия ва бошқа сиркадиял ритм билан боғлиқ касалликлар билан намоён бўлиши мумкин.

Тадқиқотлар ва илмий аҳамияти

Айрисимон безнинг биологик соат, қариш жараёни, саратон касалликларида мелатониннинг ҳимоя функсияси каби кўплаб аспектлари ҳали-ҳануз ўрганилмоқда. Мелатониннинг антиоксидант ва иммун тизимни қўллаб-қувватловчи хоссалари ҳам илмий доираларда катта қизиқиш уйғотмоқда.

Тарихий ма’лумотлар

Айрисимон без қадимда руҳий марказ сифатида қаралган. Машҳур юнон файласуфи Платон уни руҳнинг жойлашган нуқтаси деб ҳисоблаган. ХВИИ асрда эса Ренé Десcартес уни онг маркази деб атаган ва уни инсон танасидаги ягона жуфтланмаган тузилма сифатида э’тироф этган.

Ҳайвонларда

Ҳайвонларда, айниқса судралиб юрувчилар ва қушларда айрисимон без кўпроқ ёруғликка бевосита сезувчи орган сифатида фаолият юритади. Ба’зи ҳайвонларда у ҳатто фотосенсор сифатида ишлайди ва тўғридан-тўғри ташқи ёруғлик шароитларига жавоб беради.

Манбалар

  • Садлер, Т. W. Лангман’с Медиcал Эмбрёлогй. Липпинcотт Wиллиамс & Wилкинс, 2012.
  • Гуйтон, А.C., Ҳалл, Ж.Э. Техтбоок оф Медиcал Пҳйсиологй. Элсевиэр, 2020.
  • Мооре, К. Л., Даллей, А. Ф., Агур, А. М. Р. Cлиниcаллй Ориэнтед Анатомй. Wолтерс Клуwер, 2018.
  • Реитер, Р. Ж., Тан, Д. Х., & Росалес-Cоррал, С. (2014). Тҳе универсал натуре, унеқуал дистрибутион анд антиохидант фунcтионс оф мелатонин. Лифе Сcиэнcес, 117(1), 1–10.
  • Пинеал гланд - Энcйcлопæдиа Британниcа

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг „Айрисимон без“, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (А-ҳарфи). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2000–2006-йиллар.

Ҳаволалар

Бу мақолада бошқа тил бўлимларига ишорат йўқ.
Сиз уларни топиб ва ушбу мақолага қўшиб, лойиҳага ёрдам беришингиз мумкин. 




"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ayrisimon_bez" dan olindi