Ayrton Senna
| Айртон Сенна | |
|---|---|
|
Сенна 1993-йилда | |
| Таваллуди |
21-март 1960-йил |
| Вафоти |
1-май 1994-йил (34 ёшда) Болоня, Италия |
| Фаолият йиллари | 1984–1994 |
| Имзоси | |
|
| |
Айртон Сенна да Силва (1960-йил 21-март, Сãо Пауло, Бразилия – 1994-йил 1-май, Болоня, Италия) – бразилиялик автопойгачи, Формула-1 мусобақаларининг 3 карра жаҳон чемпиони (1988, 1990, 1991).
Айртон Сенна 10 йиллик пойгачилик фаолиятида 41 пойгада ғолиб бўлган. У журналистлар томонидан „ёмғир одами“ лақабини олган. Сеннанинг пойгачилик фаолиятидаги энг ёрқин саҳифалари 1980-йилларнинг охири ва 1990-йилларнинг бошларини, унинг Алаин Прост билан бўлган рақобатини ўз ичига олади. У 1994-йилда Сан Марино гран-присидаги ҳалокатдан сўнг вафот этган. Британиянинг Аутоспорт ҳафталик нашри томонидан 2009-йилда ўтказилган сўровнома натижаларига кўра, Айртон Сенна Формула-1 тарихидаги энг яхши пойгачи деб топилган[1].
Ёшлиги

Сенна 1960-йил 21-март, душанба куни Бразилиянинг Сãо Пауло шаҳридаги Про-Матре туғруқхонасида, Бразилия вақти билан 02:35 да (ГМТ 5:35) дунёга келган[2]. У бадавлат бразилиялик оиланинг ўртанча фарзанди бўлган. Сенна маҳаллий ер эгаси ва завод бошқарувчи Милтон Гуирадо да Силва ва унинг рафиқаси Неиде Жоанна Сенна да Силванинг фарзанди эди. Унинг Вивиане исмли катта опаси ва Леонардо исмли кичик укаси ҳам бўлган[3][4]. Сенна чапақай бўлган[5][6]. Унинг онаси италиялик муҳожирларнинг набираси эди[7].
Сенна ҳаётининг илк 4 йилини онаси Неиденинг отаси Жоãо Сеннанинг уйида ўтказган. У ёшлигида спортга жуда қизиққан. Гимнастика ва бошқа спорт турларида муваффақиятли иштирок этган. 4 ёшида Айртонда автомобил ва автомотопойга спортига қизиқиш уйғонган. Сенна ота-онаси томонидан “Беcо” лақабини олган[8]. 7 ёшида у илк маротаба оиласининг фермасида машина ҳайдашни ўрганган[9].
Сенна Сãо Паулонинг Ҳигиэнóполис маҳалласидаги Рио Бранcо коллежида ўқиган. Кейинчалик бизнес бошқарувига ихтисослашган коллежга ўқишга кирган, лекин 3 ой ўтиб ўқишни тарк этган[10].
Пойгачилик фаолияти
Сенна 13 ёшидан картинг билан шуғулланишни бошлаган. Унинг биринчи картинг машинасини 1 от кучига эга газон ўроқ машинаси двигатели ёрдамида отаси йиғиб берган. Сенна 13 ёшидаги илк мусобақасида ёши каттароқ рақибларга қарши қатнашишига тўғри келган. Шунга қарамай, у пойганинг асосий қисмида етакчилик қилган, аммо рақиби билан тўқнашувдан сўнг пойгани тарк этган.
Сенна 1977-йилда Жанубий Америка Картинг чемпионатида ғолиб чиққан. У ҳар йили, 1978-йилдан 1982-йилгача Картинг бўйича жаҳон чемпионатида қатнашган ва 1979–1980-йилларда унда 2-ўринни эгаллаган[11]. 1978-йилда у мусобақада Террй Фуллертон билан бир жамоада қатнашган[12].

1981-йилда, 21 ёшида Сенна Англиянинг Норwич шаҳри яқинидаги Эатон шаҳарчасига кўчиб ўтган[13] ва яккалик пойгаларда қатнаша бошлаган. У Ван Диэмен жамоаси билан РАC ва Тоwнсенд Тҳоресен Формула Форд 1600 чемпионатларида ғолиб чиққан[14]. Шунга қарамай, Сенна дастлаб моторспортда фаолиятини давом эттиришига ишонмаган. Мавсум охирида ота-онасининг оила бизнесида ишлаш ҳақидаги босимига қарамай, Сенна Формула Форддан кетишини э’лон қилган ва Бразилияга қайтган. Англияни тарк этишидан олдин унга 10 000 фунт эвазига Формула Форд 2000 жамоаси билан шартнома таклиф қилинган эди. Бразилияга қайтгач, у бу таклифни қабул қилган ва яна Англияга қайтишга қарор қилган. Да Силва Бразилиядаги энг кенг тарқалган фамилия бўлгани учун у спортда онасининг фамилияси – Сенна фамилияси остида машҳурликка эришган. 1982-йилда Сенна Британия ва Европа Формула Форд 2000 чемпионатларида ғолиб чиққан[15]. Ўша мавсумда у Банерж ва Поол компаниялари ҳомийлигида мусобақаларга қатнашган эди.
1983-йилда Сенна Британия Формула-3 чемпионатида Wест Суррей Раcинг жамоаси сафида қатнашган. У мавсумнинг 1-ярмида катта устунликка эга бўлган. Мавсумнинг 2-ярмида эса Эддиэ Жордан Раcинг жамоаси сафида пойгаларда қатнашувчи Мартин Брундле унга рақобатчи бўлган. Сенна чемпионликни якуний турда қўлга киритган. Ўша йилнинг ноябр ойида у Маcау Формула-3 гран-присида Теддй Йипнинг Тоёта моторли Тҳеодоре Раcинг Теам жамоаси билан ғолибликни қўлга киритган.
Сеннанинг фаолияти давомида унга кўп йиллар мобайнида менежерлик қилган Армандо Теихеира ёрдам бериб келган[16].
Формула-1
Толеман (1984)

1983-йилда Сенна Wиллиамс, МcЛарен, Брабҳам ва Толеман каби Формула-1 жамоалари билан синов машғулотларида қатнашган. Лотус вакили Петер Wарр, МcЛарен вакили Рон Деннис ва Брабҳам вакили Берниэ Эccлестоне Сеннага 1984-йил учун узоқ муддатли шартномаларни таклиф қилишган. Сенна Wиллиамс жамоаси сафига қабул қилиниши учун Донингтон Паркдаги 3,149 км трассада ўтган синовларида 40 айланишни амалга оширган ва бу кўрсаткич бўйича амалдаги жаҳон чемпиони Кеке Росбергни ортда қолдириб энг тезкор даврани қайд этган[17]. Бироқ, 1984-йилги мавсум учун Wиллиамс ва МcЛарен жамоаларида Сенна учун бўш жой топилмаган.
Лотус вакили Петер Wарр Сеннанинг Нигел Манселл ўрнини эгаллашини хоҳлаган, аммо жамоанинг ҳомийси, Империал Тобаccо (Жоҳн Плаер & Сонс) мусобақаларда инглиз ҳайдовчиси қатнашиши кераклигини талаб қилган. Брабҳам учун синов 1983-йил ноябр ойида Паул Риcард трассасида ўтказилган ва Сенна Брабҳам жамоасини ҳайратда қолдирган. Шунга қарамай, жамоанинг асосий ҳомийси Пармалат жамоанинг италиялик ҳайдовчисини афзал кўрган[18][19]. Шундай қилиб, Сенна Толеман жамоасига қўшилган ва собиқ мотопойгачи Жоҳннй Cеcотто билан бирга бир жамоа сафида мусобақаларга қатнашишган[20][21].
У Бразилия гран-присида ўз дебютини амалга оширган, аммо Ҳарт 415Т турбокомпрессори бузилиши туфайли 8-даврадаёқ ўйинни тарк этган. Кейинги мусобақа — Жанубий Африка гран-присида эса Сенна бўйин ва елка мушакларидаги оғриқларига қарамай 6-ўринни эгаллаган ва ўзининг жаҳон чемпионатидаги илк очкосини қўлга киритган. Сеннанинг энг яхши натижаси Монако гран-присида намоён бўлган. Стартда 13-ўринда бўлган Сенна Ники Лаудани 19-даврада ортда қолдирган ва 2-ўринга кўтарилиб олган. Шундан сўнг пешқадам Алаин Прост билан бўлган фарқни қисқартира бошлаган. Аммо кучайган ёмғир туфайли мусобақа 31-даврада тўхтатилган.
Лотус (1985–1987)

1985-йилда Лотус-Ренаулт сафидаги илк мавсумини Сенна италиялик пойгачи Элио де Ангелис билан биргаликда бошлаган. Лотус 97Т модели яхши суспензияга эга бўлса-да, у тез-тез ишдан чиқиб турган ва Сенна тажрибасизлик туфайли айрим хатоларга йўл қўйган. Мавсумнинг 2-мусобақаси — Португалия гран-присида Сенна ўта ёмғирли шароитда Мичеле Алборетонинг Феррарисидан 1 сонияга ўзиб ғалаба қозонган. Сенна мавсум давомида Сан Марино, Монако, Британия ва Германия гран-приларида пешқадамлик қилган бўлса-да, ба‘зан йўқотилган ёқилғи ёки двигател носозлиги туфайли якуний натижани қўлга кирита олмаган[22]. Сенна яна 2 маротаба, Нидерландия ва Италия мусобақаларида шоҳсупага кўтарилган. Белгиянинг Спа трассасида Сенна 2-ғалабасини қўлга киритган. Мавсум охирида Де Ангелис Лотус жамоасини тарк этишга қарор қилган. Бунинг сабаби Лотус тобора кўпроқ Сеннага э‘тибор қарата бошлаган эди. Сенна ва Де Ангелис жамоада 4– ва 5-ўринларни эгаллашган ва улар ўртасидаги фарқ 5 очкони ташкил этган[23].
Ўша йили Ренаултнинг В6 двигателлари 1,000 от кучидан ортиқ қувват ишлаб чиқаргани айтилган[24].
МcЛарен (1988–1993)

Сенна ўзининг 1-жаҳон чемпионлигини 1988-йилда, мавсумнинг ғолиб жамоаси МcЛарен билан қўлга киритган. 1987-йилги Лотусдаги мавсум давомида Ҳонда билан ўрнатилган муносабатлар ва МcЛарен жамоасининг ўша вақтдаги 2 карра жаҳон чемпиони Алаин Простнинг розилиги билан Сенна МcЛарен жамоасига қўшилган[25]. Сенна ва Прост ўртасидаги шиддатли рақобатнинг асоси шу йили бошланган ва бу кейинги 5 йилда бир неча драматик пойгаларга сабаб бўлган. Улар шахсий рақобатига қарамай, Феррари, Wиллиамс, Бенеттон ва Лотус каби асосий рақибларидан устун келишлари учун ҳамкорлик қилишлари кераклигини тезда англаб етишган.

Сеннага унинг 1-жаҳон чемпионлигини та’минлаган муҳим двигател Ҳонда РА168Э эди. 1988-йилги йирик ҳодисалардан бири Монако гран-присида юз беган. У ерда Сенна Простдан 1,4 сония олдинда саралаш ўйинини якунлаган ва пойганинг аксарият қисмида етакчилик қилган. Аммо 67-даврада авария содир бўлган[26]. Хатосидан жуда қайғуга тушган Сенна жамоа зонасига қайтиш ўрнига тўғри ўз квартирасига йўл олган ва ўша куни жамоа билан умуман гаплашмаган. Жамоа бошлиғи Рон Деннис телевизор камераларида авария қайд этилмагани туфайли нима содир бўлганини билмаган. Прост эса из қолдиқларига қараб Сеннанинг ички тўсиққа тегиб кетганини ва ташқи ҳимоя деворига урилганини тахмин қилган.
Португалия гран-присида эса Прост бироз тезроқ старт олган. Сенна эса биринчи бурилишга киришда уни кескин блоклаган ва франсуз пойгачисини 290 км/соат тезликда деярли деворга урдириб қўйишига оз қолган. Прост Сеннанинг бу ишидан жуда қаттиқ ғазабланган ва шундан сўнг ФИА томонидан Сеннага огоҳлантириш берилган. Пойгадан сўнгги брифингда Прост ушбу ҳаракатдан норозилигини билдирган. Шундан сўнг Сенна ундан узр сўраган.
Ўша мавсумда Сенна ва Прост жуфтлиги 16 та пойгадан 15 тасида ғалаба қозонишган. Сенна Простни ортда қолдириб 8 та ғалаба билан ўзининг 1-жаҳон чемпионлигини қўлга киритган. Гарчи Прост мавсум давомида кўпроқ очко тўплаган бўлса-да, фақат энг яхши 11 та натижа ҳисобга олинганлиги туфайли Сеннанинг очколари Простнинг очколаридан уч очкога кўп эди. Ўша йили Сенна кўплаб рекордларни янгилаган.

Мавсумнинг энг муҳим ҳодисаси Монзада ўтказилган Италия гран-присида рўй берган. Сўнгги икки даврага киришда Сенна МcЛарен МП4/4 билан Феррари ҳайдовчилари Герҳард Бергер ва Мичеле Алборетолардан беш сония олдинда кетаётган эди. Аммо Жеан-Лоуис Счлессер бошқарувидаги Wиллиамс ФW12 билан тўқнашув содир бўлган ва Сеннанинг машинаси тўхтаб қолган. Феррари жамоаси 1– ва 2- натижа билан пойгани якунлаган ва бу уларнинг жамоа асосчиси Энзо Феррарининг вафотидан кейин Италия гран-присидаги илк йирик ғалабаси бўлган. Шу тариқа, ушбу пойга 1988-йилда МcЛарен ғалаба қозона олмаган ягона пойга бўлган.
Wиллиамс (1994)

1994-йилда ниҳоят Прост исте’фога чиққач Сенна Wиллиамс жамоасига қўшилган ва унга 20 миллион доллар маош берилган[27][28]. Сеннага 2-рақамли автомобил берилган, жамоадоши Дамон Ҳилл эса 0-рақамли автомобил билан қатнашган. Прост қайтганида у 1-рақамдаги автомобилда ҳаракатланиши ҳисобга олинган ва 1-рақам ҳеч кимга берилмаган. Сеннанинг келиши билан жамоага янги ҳомий Ротҳманс Интернатионал ҳам қўшилган ва у Сенна учун таниқли оқ ва кўк рангли либосларини тақдим этган.
Мавсум олди синовлари давомида янги Wиллиамс ФW16 автомобили 1993-йилги ФW15C ва 1992-йилги ФW14Б моделларининг устунликларини кўрсата олмаган. Чунки 1994-йилги қоидалар ўзгариб, фаол суспензия, траксия назорати ва АБС тақиқланган эди. Ўша мавсум Сеннанинг машинаси Мичаэл Шчумачернинг Бенеттон Б194 машинаси билан рақобатда бўлган[29].
Мавсумнинг илк пойгаси Бразилиядаги Интерлагос трассасида бўлиб ўтган. Сенна дастлаб пешқадамликни қўлга олган, аммо Шчумачернинг Бенеттон автомобили пит-стоплардан бирида уни ортда қолдирган. Сенна пойгада ғалаба қозонишга интилган ва 56-даврада Жунçао бурилишидан чиқишда машинасини орқага айлантириб юборган ва шу тариқа ўйиндан чиққан. Иккинчи пойга — Тинч океани гран-присида ҳам пешқадам бўлган, аммо стартда Шчумачер биринчи бурилишга киришда уни ортда қолдирган. Сенна 1-бурилишда Мика Ҳäккиненнинг зарбасига учраган ва натижада, авария туфайли яна пойгани якунлай олмаган. Бу Сеннанинг Формула-1 мусобақаларидаги энг ёмон старти бўлган. У иккала пойгада ҳам пойгани тугата олмаган ва натижада очко олмаган. Шчумачер эса ўша пайтда чемпионатда Сеннадан 20 очко олдинда кетаётганди[30].
1994-йилги мавсумда қоидалар ўзгартирилган. Фаол суспензия, АБС, траксия назорати ва бошланғич бошқарув каби электрон ёрдам тизимлари тақиқланган. Бошиданоқ Бенеттон жамоаси билан боғлиқ ноқонуний шубҳалар Сеннани ташвишга солаётган эди. Мисол учун, у Тинч океани гран-присида биринчи даврада чиқиб кетганидан сўнг пойганинг қолган қисмида автомобилларни кузатиш учун биринчи бурилиш ёнида туриб, тақиқланган траксия назорати тизими ишлатилаётган ёки йўқлигини аниқлашга ҳаракат қилган. Пойга тугагач, у Wиллиамс қароргоҳига шубҳаланиб қайтган ва Бенеттон автомобили қоидага зид равишда ҳаракатланганлигини пайқаб қолган.
1994-йилги мавсум Аделаида шаҳрида якунланган. Счумачер жаҳон чемпионлигини шу пойгада илк бор қўлга киритган, аммо якуний босқичда рақиби ва Сеннанинг жамоадоши Дамон Ҳилл билан тўқнашувдан сўнг пойгадан чиқиб кетган. Ушбу баҳсли чемпионликдан сўнг Счумачер ФИАнинг расмий конференсиясида ўз ғалабасини Сеннага бағишлаган[31].
Айртон Сеннанинг ҳалокати
1994-йилги Сан-Марино гран-приси 28-апрелдан 1-майгача Италиянинг Имола шаҳрида, Аутодромо Энзо э Дино Феррари трассасида ўтказилган. Мавсумнинг дастлабки 2 пойгасини тугата олмаган Сенна ушбу пойгани ўша мавсумдаги ўзи учун туб бурилиш нуқтаси деб атаган ва ушбу трассадаги ғалаба орқали чемпионлик пойгасига қайтишини та‘кидлаб ўтган[32]. Wиллиамс жамоаси Имолага модификация қилинган ФW16 автомобилларини олиб келган. Жума куни саралаш машғулотларида Сеннанинг ҳамюрти ва шогирди Рубенс Барричелло оғир аварияга учраган. У тўсиққа урилган, бурни ва қўли синган ҳолда мусобақадан чиқиб кетган[33]. Барричелло ҳушига келганида унинг ёнида биринчи кўрган кишиси айнан Сенна эди[34].
Шанба кунги саралаш машғулотлари давомида австриялик дебютант Роланд Ратзенбергернинг автомобили 310 км/соат тезликда Вилленеуве бурилишига кираётганда олд қаноти синиб бетон деворга урилган ва пойгачи ўша ернинг ўзида ҳалок бўлган. Сенна дарҳол воқеа жойига ҳамда тиббий марказга борган ва у ерда ФИАнинг тиббий раҳбари Сид Wаткинс билан учрашган.
Якшанба куни эрталаб Сенна собиқ жамоадоши ва рақиби Алаин Прост билан суҳбатлашган. Прост 1993-йилда фаолиятини якунлаган ва журналист сифатида фаолият юритаётган эди[35][36].
Гран-при бошланишида Сенна пешқадамликни сақлаб қолган, аммо бошланғич чизиқда бахциз ҳодиса содир бўлган. ЖЖ Леҳтонинг Бенеттон-Форд автомобили тўхтаб қолган ва Педро Ламйнинг Лотус-Муген Ҳондаси билан тўқнашган. Шина ва бошқа қисмлар томошабинлар зонасига учиб кетиб, 8 мухлис ва 1 полиция ходимига жароҳат етказган. Хавфсизлик автомобили сифатида Опел Веcтра бир неча давра давомида пойгачилар олдида ҳаракат қилган. Опел Веcтранинг паст тезлиги Формула-1 автомобиллари шиналарининг совишига сабаб бўлган ва уларнинг босими пасайган. Сенна хавфсизлик машинаси ҳайдовчиси Мах Ангелеллига тезлигини оширишини айтган.
Пойга 6-даврада қайта бошланган ва Сенна тезликни ошириб, даврани энг тез натижа билан якунлаган. Бироқ, 7-даврада Тамбурелло бурилишида унинг автомобили 307 км/соат тезликда пойга чизиғини тарк этиб, тўғри чизиқда 233 км/соат тезлик билан бетон деворга урилган. Автоҳалокат натижасида пойга тўхтатилган.
Ҳалокатдан икки дақиқа ўтгач, Сенна машинадан чиқарилган ва Сид Wаткинс бошчилигидаги тиббий жамоа, жумладан реанимация бўйича анестезиолог Жованни Гордини томонидан дастлабки ёрдам кўрсатилган[37]. Сеннанинг ҳолати ва артериядаги оғир қон кетиши унинг ҳаётига жиддий хавф туғдирган. Бу вақтда у қон ҳажмининг 90 фоизини, тахминан 4,5 литр қон йўқотган эди. Wаткинс унинг кенгайган қорачиғини кўриб, унинг миясининг асосий фаолияти тўхтаганини ва омон қолиши имконсизлигини англаган[38].
Соат 18:40 да Болоня шаҳридаги Маггиоре шифохонасининг шошилинч бўлими бошлиғи Мария Тереса Фиандри Сеннанинг вафот этганини э‘лон қилган, аммо Италия қонунчилигига кўра, расмий ўлим вақти соат 14:17, я’ни деворга урилган пайт сифатида қайд этилган. Чунки унинг мия фаолияти ўша вақтда тўхтаган эди. Ҳалокатда автомобилнинг олд ғилдираги ва суспензияси орқага қайтиб, Сеннанинг бошига урилган. Ғилдиракка бириктирилган қисм Сеннанинг шлемини тешиб ўтган ва пешонасига бориб урилган, шунингдек, унинг шлемининг кўз ойнаси яқинида ўткир металл қисм тирналган эди. Бу зарбалар Сенна миясининг шикастланиши, калла суяги синиши ва чакка артериясининг ёрилишига олиб келган. Шифокор Фиандри фикрига кўра, ушбу жароҳатларнинг ҳар бири ўлимга олиб келиши мумкин эди.
Тиббий ходимлар Сеннанинг автомобилини кўздан кечиришганида, унинг ичида Австрия байроғи топилган — у пойгадан кейин Ратзенбергер шарафига ушбу байроқни кўтаришни режалаштирган эди[39]. Сеннанинг ҳолати тиббий ёрдам кўрсатган тиббиёт ходимлари томонидан суратга олинган бўлса-да, бу суратлар ҳурмат нуқтаи назаридан оммага расман тақдим этилмаган.
Манбалар
- ↑ „Дриверс воте Сенна тҳе греатест эвер“. Аутоспорт.cом. 2019-йил 7-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 7-ноябр.
- ↑ „Гафиса преста ҳоменагем а Айртон Сенна: "морадор илустре а генте нãо эсқуэcе"“ [Гафиса пайс трибуте то Айртон Сенна: "wе wилл нот форгет иллустриоус ресиденц"] (пт-БР). Институто Айртон Сенна (2009-йил 9-июн). 2011-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 2-октябр.
- ↑ „Айртон Сенна: Трагиc Ҳеро“. Ҳисторй анд Легендс оф Гранд Прих Раcинг. 2012-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 30-август.
- ↑ „Wҳо wас Айртон Сенна анд wҳй ис ҳе регардед ас оне оф Ф1'с греатест дриверс?“ (эн). формула1.cом. Формула 1 (2024-йил 1-май). 2024-йил 1-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-май.
- ↑ „До лефт-ҳандерс маке беттер дриверс?“. Метро (2008-йил 12-август). 2012-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 1-апрел.
- ↑ Ҳамилтон, Мауриcе. „Тҳиртй еарс он: Wҳен Айртон Сенна беат Алаин Прост ат Монаcо wитҳоут тwо геарс“. ЭСПН (2019-йил 20-май). 2020-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Таддоне, Даниэл „А генеалогиа де Айртон Сенна“ [Айртон Сенна'с генеалогй] (пт-БР) (2019-йил 15-декабр). 2020-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 20-феврал.
- ↑ Wиллиамс, Ричард. Тҳе Деатҳ оф Айртон Сенна. Пенгуин Боокс, 2010.
- ↑ Кападиа, Беҳрам. Формула Оне: Тҳе Сторй оф Гранд Прих Раcинг. Силвердале Боокс, 2004 — 66-бет. ИСБН 1-85605-899-9.
- ↑ „100 анос эм 34“ [100 еарс ин 34] (пт). Вежа (1994-йил 3-май). 2012-йил 18-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 20-феврал.
- ↑ „Айртон Сенна – Раcинг Cареэр“. МоторСпорц Этc. 2010-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 12-май.
- ↑ Cалкин, Жессамй. „Сенна: тҳе дривер wҳо лит уп Формула Оне“ (2011-йил 20-май). 2022-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 15-август.
- ↑ Ҳаес, Паул; Апплегате, Зоэ. „Айртон Сенна: Раcинг легенд'с Норwич еарс“. ББC Неwс (2014-йил 4-май). 2021-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-апрел.
- ↑ Барлоw, Жасон „Айртон Сенна'с эарлй дайс: фиве моменц фром фиве пеопле“. ББC ТопГеар. 2024-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 3-июн.
- ↑ „Фром тҳе Ваулт: Ф1 ис роббед оне оф иц мост даззлинг таленц“ (2008-йил 30-апрел). 2008-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 30-апрел.
- ↑ Wаткинс, Гарй. „Айртон Сенна'с спорцcар cамео“. Мотор Спорт (2006-йил 1-июн). 2021-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-август.
- ↑ Бенсон, Андреw. „Сенна Ремемберед“. ББC Спорт (2009-йил 1-май). 2009-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 1-май.
- ↑ Cларксон, Том (18 Оcтобер 2012). „Wҳен Сенна дрове фор Брабҳам“. Ф1 Раcинг. 201-жилд, № Новембер 2012. Ҳаймаркет Публиcатионс. 62–67-бет.
- ↑ Рубйтҳон (2004), с. 90.
- ↑ Драcкетт, Пҳил. Брабҳам : Сторй оф а раcинг теам. Артҳур Баркер, 1985 — 134–135-бет. ИСБН 0-213-16915-0.
- ↑ „Ҳаппй биртҳдай то Жоҳннй Cеcотто“ (2010-йил 25-январ). 2013-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Роэбуcк, Нигел. „Легендс: Эсторил 1985“. Мотор Спорт (2000-йил 16-июн). 2020-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-ноябр.
- ↑ Элсон, Жамес „Ревелатион оф Эсторил: ҳоw Айртон Сенна wон тҳе 1985 Португуэсе ГП“. Мотор Спорт (2020-йил 23-октябр). 2021-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 9-феврал.
- ↑ „Манселл афтер Гранд Прих марк“ (1985-йил 3-ноябр), с. 15Б. 2021-йил 18-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 1-ноябр.
- ↑ Роэбуcк, Нигел (1 Оcтобер 1998). „Айртон Сенна бй Алаин Прост“. Мотор Спорт. 28 Аугуст 2010да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 11 Фебруарй 2024 — ПростФан.cом.
- ↑ МcГоwан, Том. „Тҳе фаст анд тҳе фуриоус: Айртон Сенна'с греатест Ф1 моменц“. CНН (2011-йил 25-май). 2020-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 13-октябр.
- ↑ Лопес, Рафаэл; Мургел, Леонардо; Грüнwалд, Алехандер „Айртон Сенна: о перíодо на Wиллиамс“. Глобо (2009-йил 1-май). 2022-йил 1-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 21-октябр.
- ↑ Неwман, Бруcе (9 Май 1994). „Тҳе Ласт Риде“. Спорц Иллустратед. 23 Оcтобер 2013да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 13 Оcтобер 2012.
- ↑ „Айртон Сенна 1960–1994: Ин ҳис оwн wордс“. ЭСПН. 2014-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 21-март.
- ↑ „Сенна ретроспеcтиве“. ББC Спорт (2004-йил 21-апрел). 2010-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 26-апрел.
- ↑ 1994 Аустралиан Гранд Прих Пресс Cонференcе wитҳ Мичаэл Счумачер. ФИА.
- ↑ „Айртон Сенна'с интервиэw бй Муррай Wалкер, 28 Май 1994“. ЁуТубе (2007-йил 4-ноябр). 2021-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Айртон, Проф & Ме“. Институте Қуартерлй. 2012-йил 26-ноябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Жонес, Дйлан „Тҳе ласт 96 ҳоурс оф Айртон Сенна“. 8wфорих (2011-йил 22-апрел). 2012-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 9-сентябр.
- ↑ Cиccароне, Паоло. „Риcордандо Сенна. Қуэл гиорно а Имола, cон ла морте ин писта“ (ит). АутоМото Италиа (2018-йил 27-апрел). 2021-йил 8-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-сентябр.
- ↑ „Ҳисторй оф тҳе Ф1 Сафетй Cар“. энтерФ1.cом (2009-йил 21-апрел). 2012-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 10-август.
- ↑ Лорензини, Томмасо „Айртон Сенна, ил раccонто делла дотторесса: "Cосì ми морì ин браccио"“. Либеро Қуотидиано (2014-йил 23-апрел). 2014-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 12-декабр.
- ↑ „Тҳе деатҳ оф Айртон Сенна: Ҳис ласт 100 ҳоурс“ (2008-йил 25-феврал). 2008-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 4-июн.
- ↑ Лонгер, Андреw „Айртон Сенна: Тҳе Ласт Ҳоурс“. Тҳе Тимес (1994-йил 31-октябр). 2021-йил 2-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 2-сентябр.
Адабиётлар
- Чристопҳер Ҳилтон. Айртон Сенна: Ас Тиме Гоэс Бй. Ҳайнес нашриёти, 1999 (ИСБН 1-85960-611-3)
- Чристопҳер Ҳилтон. Айртон Сенна: Тҳе Wҳоле Сторй. Ҳайнес Гроуп, 2004 (ИСБН 1-84425-096-2)
- Эрнесто Родригуэс. Айртон, тҳе Ҳеро Ревеалед. (ИСБН 85-7302-602-2)
- вон Герҳард Бергер. Зиэлгераде. ППМ Маркетинг, 1997 (ИСБН 3-9500754-0-2). Рус тилидаги таржимаси: Герхард Бергер. Финишная прямая