Ayteke bi
Айтеке би Байбекули (қозоқча: Әйтеке би Байбекұлы), асл исми Айтик (1644-йил, Қизилша, (ҳозирги Ўзбекистон)[1] — 1700-йил (ҳозирги Навоий вилояти Нурота тумани) — қозоқ бийи, нотиқ. У қозоқ халқининг бирлашишига катта ҳисса қўшган.
| Айтеке би | |
|---|---|
қозоқча: Әйтеке би Байбекұлы | |
 Айтеке би сурати почта маркасида | |
| Кичик жузнинг олий бийи | |
|
Мансаб даври 1669 – 1700 | |
| Монарх | Тауке хон |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
Айтик 1644-йил 23-март Қизилша, Қозоқ хонлиги |
| Вафоти |
1700-йил ҳозирги Нурота тумани, Навоий вилояти, Ўзбекистон |
| Отаси | Байбек |
| Қариндошлари | Ялангтўш Баҳодир |
| Таълим |
Улуғбек мадрасаси Шердор мадрасаси |
| Дини | ислом: суннийлик |
Таржимаи ҳоли
Айтеке би туркийларнинг энг йирик Алчин қабиласининг тўрткар уруғи Алимули бўлимидан, Бухоро хонларининг Самарқанддаги акаси Ялангтўш Баҳодир[2] ва Қўқон хони Ақши Сейтқулулининг набираси бўлган.
Беш ёшидан овул мулласидан ўқиш ва ёзишни ўрганган. Самарқанддаги Улуғбек мадрасасида (бошқа маълумотларга кўра, Бухорода), сўнгра Шердор мадрасасида таълим олган, бу ерда дин, ҳуқуқ, астрономия,география, тарих, математика фанларидан таҳсил олган. Араб, форс, чиғатой ва ўзбек тилларини билган.
Амакиси, Самарқанддаги Шердор ва Тиллакори мадрасалари қурилишига сабаб бўлган жамоат ва сиёсий арбоб Ялангтўш Баҳодир устозлигида ҳам уйда, ҳам мактабда тарбия ва таълим олган.
Айтеке би 20 ёшида Бухоро ва Самарқанддаги қозоқ, ўзбек, қорақалпоқлар бир қисмининг бейи бўлган. Йигирма беш ёшида (бошқа маълумотларга кўра, 30 ёшида) Кичик жузнинг бош бийларидан бири этиб сайланган ва ўшандан буён унинг номи бошқа йирик қозоқ бийлари Толе би, Қазибек би, шунингдек, Тауке хонлар билан бирга қўллана бошлаган.
Айтеке би — қозоқ уруғлари ўртасидаги қонли қасос занжирини узиш учун қон адоватини, қонга қон тамойилини „адолатли жазо“ ва „тўлов“ тамойиллари билан алмаштиришга ҳисса қўшган „Жети Жарги“ (Етти қонун) дашт қонунларининг асосий муаллифларидан бири[3]. Таукехоннинг ёрдамчиси ва маслаҳатчиси, ботирнинг ўзи Таукехон билан биргаликда жунғорларнинг Сайрамга ҳужумини қайтаришда қатнашган. „Буюк“, „баракали“ унвонини олган Таукехон билан биргаликда у қозоқ ерларини ўз қонунига эга бўлган ягона марказлашган давлат доирасида бирлаштиргани учун жунғорлар ва руслар билан муносабатларда маълум мувозанат ўрнатишга ҳисса қўшган, қозоқлар, қорақалпоқлар ва қирғизларга қарши ҳаракатларни бирлаштиришга ҳисса қўшган.
Ўзининг оқилона қарорлари билан замондошлари, авлодлари қалбида ёрқин из қолдириш учун бий юксак маънавият даражасида бўлиши шарт, деган фикрга эга бўлган.
Айтеке би ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида, Навоий вилоятидаги Нурота туманида дафн этилган[4]. Бошқа маълумотларга кўра, Тошкентдан 75 км узоқликда, Қовунчи ёки Чиноз (ҳозирда шаҳар) қишлоқлари яқинида дафн этилган[5].
Хотираси
2003-йилда Қозоғистонда Айтеке бига бағишланган почта маркаси чиқарилди.
Манбалар
- ↑ „Айтеке би Байбекулы“. тестент.ру. Қаралди: 24-июл 2023-йил.
- ↑ КИРГИЗ — КАЗАКИ В ХВИИ и ХВИИИ ВЕКАХ (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-06-12 санасида архивланган)
- ↑ „Айтеке-би“. олд.унесcо.кз. 2022-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-июл 2023-йил.
- ↑ „Мавзолей Айтеке би. Актюбинский вестник“. 2016-йил 9-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 29-март.
- ↑ „Айтеке би Байбекулы“. 2013-йил 2-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 29-март.