Ayurbaribada
Аюрбарибада ( 9-1 ) - 1311-1320-йилларда император Юан (Хитой ма'бади Рен-зонг ( хитойча масалан. мíн, пинйин Рензонг ); тахта шиорлари - Ҳуангқинг, хитойча масалан. йǎнг, пинйин Ҳуангқìнг, 1312-1313-йиллар Яню, хитойча пинйин Йáнйòу, 1314-1320), Мўғуллар империясининг хоқони (каан) (мўғулча ибодатхона номи - Буянту).
Ёшлик даври
Аюрбарибада, Дармабаланинг иккинчи ўғли, Темурнинг укаси ва Хубилайнинг набираси ҳисобланиб, у 1285-йилда туғилган. Конфуцийчиликка э'тиқод қилувчи Ли Меннинг қўл остида таҳсил олган. У ёшлигидан атрофи Чен Хао (1264-1339), Ван Йи, Ван Юэ (1252-1333), Чжао Менфу (1254-1322), Ван Жиэ (1275-1336), Чжан Янгхао каби хитой олимлари билан ўралган. Шанг Е (1244 -1319), Яо Суи (1201-1278) ва Сяо Ку (1241-1318); рассомлар Шанг Қи ва Ванг Зҳенпенг; Чаган, Балхлик олим, бўлажак таниқли таржимон.
Каан Темурнинг тўнғич хотини, нуфузли Булухон (Бурхон) 1305-йил июнида ўғли Де-шоунинг меросхўр этиб маъқулланишига эришди ва унинг тахтга чиқиш йўлини осонлаштириш мақсадида пойтахтдан эҳтимолий рақибларини қувиб чиқарди. Аюрбарибада август ойида Хуай-чжоуга (Қин-янг, Хенан ) Ҳуаининг шаҳзодаси бўлиб юборилган. Те-шоу 1306-йил январда вафот этган эди. У 1307-йил 2-февралда Темур вафотидан кейин икки партия ҳокимият учун курашга киришди. Улардан бири Темурнинг амакиваччаси, Анси шаҳзодаси Анандани тахтга номзод қилган ва унинг бекаси Булухон ҳузурида кўрсатди; уларни сўл вазир ( цо-ченгхианг ) Ахутай ва бошқа ҳукумат амалдорлари қўллаб-қувватлаган. Бошқа тараф Темурнинг жиянлари Хайсан ва Айюрборибодни қўллаб-қувватлади. Ўша пайтда Хайсан Ғарбий Мўғулистонда, Аюрбарибада Хуай-чжоудаги мулкида эди. Ҳайсан ҳарбий қаҳрамонлик шон-шуҳратига эга эди, у империядаги энг кучли қўшинга қўмондонлик қилди. Аюрбарибада Конфуций фазилатининг стандарти бўлиб хизмат қилган ва хитойликлар орасида машҳур ҳисобланади.
Даду шаҳрига етиб келган Аюрбарибада ўнг вазир ( ю-ченгхианг ) Аргасун томонидан топширилган қўшинлар ёрдамида 4-апрел куни саройга бостириб кириб, Охутайни ўлдириб, Ананда ва Булухонни ҳибсга олди. Аюрбарибада пойтахтни эгаллаб, устунликка эришган бўлса-да, Хайсан нафақат ёши катта, балки укасидан ҳарбий устунликка ҳам эга эди. Уларнинг онаси Тожи воситачилигида Аюрбарибода саройни эгаллаб олгач, ўзи ташкил этган регентликдан воз кечиши, Хайсан эса тахтга ўтиргандан кейин унинг акасини меросхўр сифатида тан олиши тўғрисида келишувга эришилди. 1307-йил 21-июнда Мўғулистондан 30 минглик қўшин билан келган Хайсоннинг тахтга ўтириши қурилтой тарзида ўтказилди. Бироқ, қурултой Хайсон фирқасининг тахтни зўрлик билан эгаллаб олишига қонунийлик кўринишини бериш мақсадида ўтказиладиган маросимдан бошқа нарса эмас эди.
Бошқарув органи
Аюрбарибада ўзининг тахтга ўтирилишини бутун бир ҳафта давом этган зиёфат билан нишонлади, унда ҳар куни 40 от ва 4000 қўй "олижаноб таом" учун сарфланди. Аюрбарибаданинг 1311-йил апрелида тахтга ўтирилиши Юан тарихида ҳокимиятнинг тинч йўл билан ўтказилишининг биринчи намунаси бўлди. Бироқ, 1311-йил 30 январда, Хайсан вафотидан уч кун ўтгач, Аюрбарибада Давлат ишлари бўлими ва унинг бош вазирлари - Тогто (1314-1355 йиллардаги Тогто билан адаштирмаслик керак), Сан-бао ну, Юэ тугатилди. Ши, Бао-ба ва Ванг-пу - ҳибсга олинди ва қатл қилинди. Бюрократия 1293 тагача қисқартирилди. Шу билан бирга, Аюрбарибада ҳукуматдаги конфуций олимлари сонини кўпайтирди. У ўзининг мўғул ва рангли кўзли маслаҳатчиларидан ташқари, котибиятга ўзининг устози Ли Мен ва таниқли шимолий хитой оиласидан бўлган олим Чжан Гуи (1264–1327)ни тайинлаб, уларга ҳокимиятнинг катта қисмини топширди. Хон ўзининг биринчи ҳаракатларидан бирида Хубилай саройида хизмат қилган 16 нафар юқори мартабали амалдорларни, жумладан машҳур Ли Цян (1234-1312), Хао Тян-тин (1261-1317), Ченг Жу-фу ()ни пойтахтга чақирди. 1249-1318) ва Лиу Мин-Чжун (1243-1318). Уларнинг кўпчилиги кейинчалик юқори лавозимларга тайинланган, бошқалари маслаҳатчи бўлиб ишлаган.
Ворислар
1307-йилда тахтга ўтирганидан сўнг тузилган Хайсан билан келишувга кўра, Аюрбарибада акасининг меросхўри бўлди, лекин ўз навбатида ўғли Хошилани меросхўр қилишига тўғри келди. Бироқ 1316-йилда Аюрбарибада келишувни бузган ҳолда, ўғли Шидебалани меросхўр этиб тасдиқлади. Тахт учун курашаётган ака-ука тарафдорлари керакли одамларга банкноталар билан пора беришни ва тахтга номзодларни йўқ қилишни бошладилар. Буларнинг барчаси Аюрбарибада даврида 500 минг ўрам кумуш учун қоғоз пуллар чиқарилишига олиб келди. Натижада Шидебала отасининг ўрнига (1320-1323) ўтирди ва Хошила 1329-йилда қисқа муддат тахтни эгаллади.
Адабиёт
- Далай Ч.. Монголия в ХИИИ—ХИВ веках. М.: Наука, 1983.
- Тҳе Cамбридге ҳисторй оф Чина: Алиэн регимес анд бордер статес, 907-1368. Cамбридге Университй Пресс, 1994 — 513—527-бет. ИСБН 0 521 24331 9.