Ayvon
.jpg)
Айвон– Ўрта Осиёда иқлимий шароит (асосан ёз фасли)га мўлжаллаб қурилган усти ёпиқ, 1, 2 ёки 3 томони очиқ бино. Айвоннинг шимолга қаратиб солинадиган (терс айвон) ва жанубга қаратиб солинадиган (ўнг айвон, кунгай айвон) хиллари бўлади. Тузилиши жиҳатидан Айвоннинг даҳлиз-айвон, устунли айвон, равоқли айвон. каби турлари бор. Равоқли айвоннинг энг мураккаби пештоқ шаклида қурилади. Айвон саҳни кўпинча суфа (супа) деб аталади. Айвон, одатда, чиройли қилиб безатилади. Шифти ва деворлари бўялади, ёғоч устунларига ўйма нақшлар солинади. Айвон ўзбек миллий меъморлигида қадимгидан турар жой ва жамоат биноларининг муҳим қисми бўлиб келган. Айвон ҳовли, масжид, мадраса, дўкон ва саройларда ёзги бино сифатида қурилган. Айвон жойнинг иқлимий шароитига қараб турли шаклда қурилади. Масалан, Фарғона водийсида айвон иморат олдига қурилиб, пешайвон деб юритилади. Бухоро айвонлари баланд ва камбар (паст) бўлади. Тошкент ва Самарқанд айвонлари кўпинча хоналар олди ва оралиғига қурилади. Хоразм (кўпроқ Хива) айвонлари атрофдаги хоналардан баландроқ ва шимолий томонга қаратиб қурилади. Бундай айвонларни хоразмликлар уллу айвон (катта ёки шоҳ айвон) дейишади. Хива ҳовлиларида камбар (терс) айвонлар ҳам бўлиб, улар кўпинча хўжалик бинолари олдига қурилади. Баъзи шеваларда (Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида) бостирма шаклидаги биноларни ҳам айвон деб атайдилар. Халқ тилида (ўзбекчада) бинонинг балкон, веранда каби қисмлари ҳам айвон деб юритилади.
Этимология
Айвон сўзи форс тилига мансуб бўлиб, кейинчалик араб, турк ва бошқа тилларга ҳам кириб борган[1] . Унинг ҳозирги форсча шакли эйвāн бўлиб, этимологияси аниқ эмас.
Эрнст Герцфелд ва Валтер Бруно Хеннинг каби олимлар ушбу атама илдизи қадимги форсча ападāна сўзига бориб тақалишини тахмин қилганлар, бироқ бу фикр ҳозирги илмий адабиётда қатъий қабул қилинмайди[2].Ападāна атамаси замонавий тадқиқотчилар „Ападана саройи“ деб атайдиган Персеполис мажмуасида учрайди. Унда подшо Доро И бир ёзувида шундай дейди: „Мен, Доро, … ушбу ападāнани қурдирганман.“ Бу мисолда сўз айнан эйвон типидаги иншоотни англатади, саройнинг ўзини эмас.
Қадимги форс тилида ушбу сўзнинг маъноси „ҳимоясиз, очиқ“ деган мазмунга эга бўлиб, [cитатион неэдед] бундай иншоотнинг бир томони табиат таъсирига очиқ бўлишини ифодалаган. Бироқ Персеполисдаги ападāна устунларга таянадиган текис томли айвон кўринишида бўлиб, шунга қарамай, иншоотнинг фақат бир томони очиқ ҳолда қурилган.
Парфиялар ва Сосонийлар даврига келиб, айвон икки турда шаклланган: қадимги устунли кўриниши ва кейинроқ пайдо бўлган гумбазли ёпиқли шакли. Иккала тур ҳам табиий шароитларга бир томони очиқ бўлгани сабабли ападāна/эйвон деб аталишда давом этган.[cитатион неэдед]
Иван шакли эса Эрон ҳудудида ишлатиладиган вариант бўлиб, форсча талаффузни акс эттиради[3] .
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
- ↑ Грабар, Иwан „Īwāн“, . Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион. Брилл, 1997. ИСБН 9789004161214.
- ↑ Грабар, Олег „АЙВĀН“ (эн-УС). Энcйcлопаэдиа Ираниcа (2011). Қаралди: 2022-йил 7-сентябр.
- ↑ Ситwелл (1957)