Aziz bin Ardashir Astarabadi

Азиз бин Ардашир Астарабади
Асл исми	عزيز بن أردشير أسترآبادي
Таваллуди	Астрабад
Вафоти	1398/99 йилдан кейин Қоҳира

Азиз бин Ардашир Астарабади (Абдулазиз Баг'додий тур. Азīз б.Ардаşир Астарāбāдī; Араб. عززعزيز بن أردشير أسترآبادي; вафот. 1398 йилдан кейин) - "базм о разм" ("байрамлар ва жанглар", экскурсия) асарини ёзган кади Бурҳанеддин ("кади Бурҳанеддин штати" ҳукмдори) сарой шоири. Баз маразм, форс. Бзм W рзм), унда у о'з ҳомийсининг ҳаётини юқори даражаларда тасвирлаб берган. Ушбу асар ХИВ аср Анадолу тарихига оид қимматли манбадир.

Биография

Шоирнинг замондоши, Араб хроникаси Ибн Арабшоҳ, унинг асари шоир ҳаётининг асосий манбаи бо'либ, уни Абдулазиз Баг'додий деб атаган, аммо шоирнинг о'зи о'з китобида о'зини Азиз бин Абдрашир Астарабади деб атаган. Нисба Астарабади унга тегишли бо'либ, унинг Астарабаддан келганлигини англатиши мумкин. Азиз Баг'додда Шайх Увеиснинг о'г'ли Султон Аҳмад Жалойир ҳукмронлигига қадар бир мунча вақт яшаган (784 /1382-813/1410). Аҳмад ҳокимиятни қо'лга киритгандан со'нг, Азиз о'зи таниқли шоир бо'лган Султон саройида Баг'додда қолди. Азиз халқ орасида олим сифатида танилган ва"надимларнинг бошлиг'и бо'либ хизмат қилган, буюк олимларнинг ко'злари эди".

Ибн Арабшоҳнинг со'зларига ко'ра, қодир Бурхонеддин о'зини олимлар билан о'раб олишни яхши ко'рарди. У Азиз ҳақида эшитди ва шоирнинг сивасдаги судига келишини хоҳлади. Бурҳанеддин Султон Аҳмаддан Азизни қо'йиб юборишини со'ради, аммо Султон уни рад этди ва шоирни о'з саройида ушлаб турди. Ибн Арабшоҳнинг со'зларига ко'ра, Азиз о'г'ирлаб кетилмаслиги ва қочиб кетмаслиги учун Султон Аҳмад уни қо'риқлаган. Бироқ, Бурханеддиннинг элчилари яширинча Азизнинг олдига ё'л олишди ва уни қочишга ко'ндиришди, ҳар хил яхшиликларни ва'да қилишди ва ҳукмдорини мақташди. Ибн Арабшоҳ қочишнинг тафсилотларини қуйидагича та'рифлаган: "Абдулазиз чиқиб, кийимларини Дазҳл қирг'ог'ида қолдириб, лой билан дарёнинг қучог'ига қадам қо'йди. Кейин у сувга шо'нг'иб, қайтиб келиб, қирг'оқнинг бошқа жойига чиқиб, ҳамроҳи билан бог'ланди ва икки оёқли одамлар о'з тешикларида яширинганидек, у ҳам улар орасида яширинди. Натижада, Баг'додда улар Азизни чо'киб кетган деб ҳисоблай бошладилар ва қидиришни то'хтатдилар ва у Сивасга ё'л олди. Бурҳанеддин шоирни алдамади, у "у билан биринчи, ҳурматли ва буюк бо'лди".

Бу воқеа ҳақиқат эмас. Султон Аҳмад билан муносабатларини "базм о разм" да тасвирлаб, Азиз қочиш ҳақида гапирмайди. 1393 йилда Тамерлан Баг'додга бостириб киргандан со'нг, шоир ва Султон қочиб кетишди Мешхед (Нажаф). Султон Аҳмад Мисрга ё'л олди ва Азиз Карбалада бошпана топди, у ерда у асирга олинди ва Хиллда Темурнинг о'г'ли Миран шоҳга этказилди. 1394 йилда Миран шоҳ қо'шини Диярбакирга (Мардин ва Диярбакир о'ртасида) юриш пайтида Азиз қочиб, Сивасга ё'л олди. 1394 йил 11-июнда у кади Бурханеддин олдида пайдо бо'лди. 1398 йилда ҳомийси вафотидан кейин Азиз Қоҳирага жо'наб кетди. Унинг Мисрдаги фаолияти ҳақида ҳеч нарса ма'лум эмас, фақат Азиз минорадан йиқилиб, спиртли ичимликларни ҳаддан ташқари исте'мол қилгани учун вафот этган. Унинг вафот этган санаси нома'лум.

М. Кепрюл Азиз Султон Аҳмад Желайрнинг яқин шерикларидан бири эмаслигига ишонган, аксинча шоир султонни танқид қилган ва унинг рақибларидан бири бо'лган.

Ибн Арабшоҳ Азиз ҳақида ёзганидек, у "жуда ко'п ажойиб қобилиятларни о'зида мужассам этган, о'з даврининг мо" жизаси бо'лган "ва шоир сифатида"форс ва Араб тилларида о'з даврида ягона бо'лган". Р. Шукуров "'Аэиз Астарабади — тарихчи пухта ма'лумотга эга ва аниқ"деб ёзган.

Разм ҳақида ма'лумотлар

"Базм о разм" ягона таниқли асари. Бу кади Бурҳанеддиннинг буйруг'и билан ёзилган тарихий асар. Азиз дастлаб Араб тилида китоб ёзишни режалаштирган эди, аммо Анадолида деярли барча анадолуликлар о'з даврида гапирган ва расмий ёзишмалар учун ишлатилган форс тилига устунлик берилганлигини тушунди. У кадига баг'ишлаган Араб тилидаги ше'рлар матнга киритилган. Китобда у замонавий кичик Осиё, Жалаиридлар ва Темурийлардаги бетартибликни тасвирлаб берган. У кади Бурханеддиннинг келиб чиқиши ва фаолияти то'г'рисида кенг ма'лумот берди, кади Бурханеддиннинг Эретнаогуллар, Эрзинжан амири Мутахартен, Караманогуллар ва бошқа бейликлар билан курашлари ҳақида гапирди. Бу асар, айниқса, 1394 йилдан кейин Кадй Бурҳонеддин давлати тарихи учун қимматли манба ҳисобланади[4]. Ф. Бабингер "базм о разм" ни қимматли манба деб атади[8]. Ф. Кöпрüлиу меҳнатни муҳим деб атади [9].

"Базм о разм" асари машҳур Араб тарихчиси Ибн Ҳажар томонидан "яширин марваридлар" асарида ишлатилган, у о'з навбатида Усмонли тарихчиси Тошкопрузода томонидан келтирилган[тр][10]. Машҳур шарқшунос Э. Гибб[эн] "базм о разм" ни тасвирлаб, асосан Ибн Ҳажарнинг[5] асарини Ташкопрузодни қайта ҳикоя қилишда ишлатган[10].

Ибн Арабшоҳ "базм о разм" ҳақида "у ал-Утбиянинг ҳикоясидан ко'ра чиройли о'қиш услуби ва ёқимли"деб айтган .

• Астарāбāдī, ‘Азīз б. Ардашīр. Базм у Разм (перс.) / КöпрüИузаде Меҳмед Фуад; Эдитед бй Рифаат, Килисли. — Истанбул, 1928.
• Астарâбâдî, ‘Азīз Ибн Ардšир. Дас Wерк дес ʻАзīз ибн Āрдаšīр Āстарāбāд̲ī: эине Қуэлле зур Гесчичте дес Спäтмиттелалтерс ин Клеинасиэн (нем.) / Транслатед бй Гиэсеcке, Ҳелмут. — Леипзиг, 1940.
• Эстерабади, Азиз б. Эрдеşир. Безм у Резм (тур.) / КöпрüИузаде Меҳмед Фуад; Транслатед бй Öзтüрк, Мüрсел. — Анкара, 1990.

Ҳаволалар

• Ибн Арабшах. Амир Темур тарихи / транс.  - Тошкент: Маҳпират номидаги Марказий Осиё халқлари тарихи институти, 2007 й.

.