Aziza Jafarzoda

Жафарзода Азиза Маммад қизи (29-декабр 1921, Боку — 4-сентябр 2003, Боку) — ёзувчи, адабиёцҳунос, жамоат арбоби, филология фанлари доктори, профессор, 1946-йилдан Озарбайжон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси.

Азиза Жафарзода
Асл исми	озарбайжонча: Əзизə Cəфəрзадə
Таваллуди	12-май 1921-йил Боку, Боку ноҳияси, Озарбайжон ССР
Вафоти	9-апрел 2003-йил(2003-04-09) (81 ёшда) Боку, Озарбайжон
Йўналиш	ёзувчи, жамоат арбоби, адабиёцҳунос
Жанр	тариҳий роман
Мукофотлари

Ҳаёти

1921-йил 29-декабрда Боку шаҳрида туғилган. Бошланғич маълумотни 25-сонли мактабда олган, сўнгра театр техникуми ва икки йиллик ўқитувчилар институтида ўқиган, 1942—1944-йилларда Ағсу туманининг Чапарли қишлоғида ўқитувчи бўлиб ишлаган. 1946—1947-йилларда Озарбайжон Давлат университетининг филология факултетини экстерн тарзда тамомлаган. 1944-1946-йилларда Жаъфар Жаббарли номидаги „Озарбайжонфилм“ киностудиясида ссенарий бўлими мудири, 1947-1949-йилларда театр техникуми мудири, 1950-1955-йилларда педагогика институти доценти, кафедра мудири, 1956-йилда Камчатка педагогика институтида доцент, 1957-1974-йилларда Озарбайжон Фанлар Академияси Қўлёзмалар институтида катта илмий ходим, бўлим мудири, 1974-йилдан Боку давлат университети профессори. Азиза Жафарзода ХИХ аср озарбайжон адабиёти тарихининг билимдони сифатида танилган ва 1950-йилда „ХИХ аср озарбайжон адабиётида ма’рифатпарвар-зиёли сиймолар“ мавзусида номзодлик ва 1970-йилда „ХИХ аср озарбайжон ше’риятида халқ ше’рияти услуби“ мавзусида докторлик диссертациясини ҳимоя қилган.

Азиза Жафарзода 2003-йилнинг 4-сентябрида 82 ёшида узоқ давом этган оғир хасталикдан сўнг вафот этди ва васиятига кўра Ҳожиқабул вилоятининг Тағили қишлоғидаги қабристонга, ота-онаси, умр йўлдоши ва ака-укалари ёнига дафн этилган.

Ижоди

Азиза Жафарзода адабий фаолиятини 16 ёшида бошлаган ва „Азроил“ номли илк ҳикоясини 1937-йилда „Адабиёт“ газетасида нашр эттирган. Унинг биринчи китоби 1948-йилда нашр этилган, бироқ Москванинг махсус қарори билан сотувга чиқарилмасданоқ тақиқланган ва ёқиб юборилган. Ёзувчининг насрий асарлари асосан тарихий роман жанрида ёзилган. У ҳозирги озарбайжон насри тарихида бу жанрни қайта тиклади. Унинг „Соҳибсиз уй“ (1966), „Қўлларингни бер“ (1970), „Умидим сенсан“ (1984), „Хаёлим менинг“ (2002) каби бир қатор ҳикоялари мавзуси ҳозирги замон ҳаётидан олинган. „Қизимнинг ҳикоялари“ (1964), „Онамнинг эртаклари“ (1982), „Менинг гулларим“ (1988), „Мушук тили“ (2001) ва бошқа ҳикоя ва эртаклари болалар учун ёзилган асарлардир.

У тадқиқотчи сифатида тўплаб, cоп эттирган бир қатор ошиқ ва шоирларнинг асарларга қуйидагилар киритилган: „Шо’рлик Фотмахоним“ (1971), „Юрак уришлари“ (1972), „Озарбайжоннинг ошиқ (бахши) ва шоир аёллари“ (1974, 1991), „Озарбайжоннинг шоир ва ошиқ (бахши) аёллари“ (ИИ нашр 2003), „Ширвоннинг уч шоири“ (1971), „Мужрум Карим Вардоний. Сунбулистон“ (1978), Абдулла Падарли. Танланган асарлар (1979), „Ҳар булоқдан бир шингил“ (1983). У тўплаган ва нашр эттирган кўплаб асарларининг асосий қисмини она ва аёл мавзуси ташкил этадики, улар Азиза хонимга романлари келтирган шуҳратдан оз эмас. Бу китоблари орқали у Озарбайжонда қадимдан ёзма ва оғзаки аёл ижодиёти юксак даражада мавжуд бўлганлигини ва жаҳон адабиётида етакчи эканлигини исботлади. Бу асарларидан ташқари унинг юзлаб мақолалари, очерклари, тадқиқот ва публицистик мақолалари даврий матбуотда эълон қилинган.

„Нотавон“ номли сценарийси, кўплаб радио ва телевидение спектакллари, хотиралар ва сон-саноқсиз баётилар ёзган. Азизахоним халқ оғзаки ижодининг шайдоси бўлган, унинг „Баётий фикрларим“, „Хизир Наби“, „Наврўз“ ва бошқа озарбайжон урф-одатлари, этнографияси ҳақидаги мақолалари, телевидение ва радиодаги чиқишлари уни халқнинг севимлисига айлантирган. Югославия, Сурия, Кипр, Ҳиндистон, Сингапур, Малайзия, Исроил, Ироқ, Туркия каби кўплаб хорижий мамлакатларда ўтказилган халқаро тадбирларда иштирок этган. Бу мамлакатлар кутубхоналаридан тарихий асарлар ҳақида маълумотлар тўплаган, саёҳат кундаликларини ёзган. Шулардан бири 1965—1966-йилларда умр йўлдошининг иши билан боғлиқ Ганага қилган сафари кундалиги „Олтин соҳилга саёҳат“ни ёзган (1968).

Азиза Жафарзода замонавий Озарбайжон насри тарихининг роман жанрини жонлантирди. Унинг ҳар бир асарида, айниқса, тарихий романларида Ватанга муҳаббат, ер олови, эл муҳаббати ашуг тимсолида намоён бўлади.

А.Жафарзоданинг туркийлик ғоясига содиқлиги асарларида яққол намоён бўлади. Айни пайтда адибнинг деярли барча асарларида туркийлик қояси турли шаклларда ўз аксини топган.

Бироқ адибнинг турк тарихи билан бевосита алоқадорлиги „Жалолийя“, „Зарринтаж-Тоҳира“, „Гулустондан олдин“, „Ҳун тоғи“ ва бошқалар. Унинг асарларида туркий ғоялар, турк тарихининг шонли саҳифалари кенг ўрин олган.

Азиза Жафарзода ўзининг насл-насаби, озарбайжон халқининг шонли тарихи ҳақида қалам тебратиб, олим, ёзувчи, мард қаламкаш сифатида жамиятни маърифатли қилишга ҳаракат қилган.

А.Жафарзодани „Боку-1501“ романини тарихий ва ҳужжатли фактлар асосида ёзишга мажбур қилган асосий сабаб турк тарихини миллий шароитда етказиш эди.

Миллий эҳтиёждан келиб чиққан ҳолда яратилган асар ҳам миллатнинг мафкуравий байроғига айланиши мумкин. Асар якунида бунинг яққол мисолини Озарбайжоннинг буюк ҳукмдори, Сафавийлар салтанатининг асосчиси, Озарбайжонни илк бор ягона давлат сифатида бирлаштирган Шоҳи Исмоил Хатаийнинг васиятномасида кўрамиз. ХВИ асрда у етти туркий қабила билан тузган давлат Озарбайжон давлатчилиги тарихидаги энг йирик давлатдир.

Шу билан бирга, озарбайжон туркларининг қарам халқ эмаслигини, улар давлат барпо этган буюк халқлардан бири эканлигини тасдиқлайди. Совет даврида Озарбайжон мустақил бўлмаган бир даврда Азиза Жафарзоданинг Шоҳ Исмоил Хатайга мурожаати муҳим миллий-ижтимоий ва сиёсий-маданий воқеа бўлди.

Азиза Жафарзода „Оламда овозим бор“ романида.

Ижоди ва шахсиятига катта ҳурмат билан қарайдиган Сейид Азим Ширвоний образини яратишни мақсад қилган, бу билан ҳам қаноатлантирмаган.

Машҳур халқ шоири Расул Рзонинг фикрича, асарнинг маъқулланишининг асосий жиҳатларидан бири, балки энг қимматли томони шундаки, ёзувчи ўша даврни, унинг одамларини, халқ анъаналарини яхши билади. Саҳифалар варақлар эканмиз. Китобдан биз аста-секин кундалик одатларни, инсоний характерларни ва фактларни кўрамиз унинг олдида жонланади.

Ёзувчининг 1973-йилда ёзган „Ватанга қайтиш“ романи сюжетининг асосий мавзуси ватан ва муҳаббат мавзуси бўлди. Ёзувчи бутун роман давомида ана шу сюжет сатрларини параллел тасвирлай олган. Роман Совет цензурасига дучор бўлган.

Ёзувчининг 1980-йилда ёзилган „Мени эсла“ романи ХХ аср бошидаги воқеалар ҳақида ҳикоя қилади. Роман уч дўст: Аббос Саҳҳат, Мирзо Алакбар Собир, Оғали Носиҳнинг ҳаёт ҳақиқати фонида ёзилган. Хуллас, муаллифнинг фикрича, Аббос Сахҳатнинг маданиятли ва меҳрибонлиги, Мирзо Алакбар Собирнинг фидойилик ва жасорати, Огали Носиҳнинг камтарин ва самимийлиги ишонарли. Бадиий деталлар билан ёзилган. Бироқ, ёзувчи романда Аббос Саҳҳатга эътибор қаратишга ҳаракат қилиб, воқеа ва ҳикоятларни имкон қадар у билан боғлаган.

Азиза Жафарзода чет эл муаллифларининг қатор асарлари, жумладан, С.Смирновнинг „Брест қалъаси“, Ш.Рашидовнинг „Қудранли тўлқин“, А.Лихановнинг „Менинг генералим“, А.Кабакланинг „Аждаҳо тоши“, С.Чоқумнинг „Бизнинг замин“ ва бошқаларни озарбайжон тилига таржима қилган, кўплаб китобларнинг муҳаррири бўлган. Унинг асарлари қатор хорижий тилларга, жумладан, рус, форс, тожик, араб, қозоқ ва бошқа тилларга таржима қилинган ва хорижда нашр этилган. Телевидение ва радиода мунтазам равишда турли мавзуларда дастурлар тайёрлаган, телевидениеда „Мумтоз меросимиздан“, „Ошиқ Пари“ ва бошқа кўплаб кўрсатувлар ҳозирлаб, ўзи олиб борди. Бу дастурлар орқали Озарбайжон халқнинг мумтоз ва замонавий адабий меросини тарғиб қилди. Бу билан бирга Жанубий Озарбайжон радиоси учун дастурлар ва „Она“ радиожурналининг кўп йиллар доимий иштирокчиси бўлган.

1981—1989-йилларда Республика Хотин-қизлар кенгаши раиси лавозимида ишлаган. Озарбайжон аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишда фаол иштирок этиб, республиканинг энг чекка вилоят ва қишлоқларига кўп маротаба бориб, халқ тарихи ва тақдири билан боғлиқ муаммолар билан танишган, уларни ҳал этишда яқиндан иштирок этган. У бутун умр хайрия ишлари билан шуғулланиб, 1979-йилда Ҳожиғабул туманининг Ҳожили қишлоғида ўз маблағи ҳисобидан ўрта мактаб ва клуб қурдирган. Ҳамиша Озарбайжон мустақиллиги ва арман агрессиясига қарши ҳаракатнинг етакчи ва фаол иштирокчиси бўлган.

Ёзувчи бир умр меҳнат қилган бўлса-да, умрининг сўнгги йиллари самаралироқ бўлди. Шу тариқа ёзувчи билан яқин мулоқотда бўлганлар унинг вақт йўқлигидан шикоят қилганини эслашади.

„Физулий“ мавзуси Азиза Жафарзоданинг кўп йиллик изланишлари натижасидир. Унинг Фузулийга бағишланган илмий тадқиқот ишлари ҳам юқори баҳоланди. Адиб „Муҳаббат султони“ романида Фузулийнинг Ширвондан, асли Шомахининг қадимий Баят қишлоғидан ҳижрат қилганини тасвирлайди. Бинобарин, роман давомида Фузулийнинг ўз ватанига бўлган соғинчлари, мусофирлик туйғулари асарда ёрқин акс этган. Асар яратилиши билан боғлиқ тасвирланган эпизодлар ўзига хосдир. Ёзувчи асарда ўзи яратган тарихий шахсларнинг ўзига хослиги билан эътиборни тортади. Роман услубидаги чуқур оқимли лиризм ким Бу Азиза Жафарзоданинг ўзига хос услубига ҳам эътибор қаратди.

Эслатиб ўтамиз, Шамахи вилоятининг Баят қишлоғида Фузулий ҳайкалини ўрнатиш ташаббуси Азиза Жафарзода номи билан боғлиқ. Адибнинг нафақат ўз даври, балки келажакка мўлжалланган асарлари кенг китобхонлар оммаси эътибори ва қизиқишини уйғотди.

Халқ ёзувчиси Азиза Жафарзода қабр тошидаги „Боку-1501“ романидан олиниб, Шоҳ Исмоил тили билан айтилади: бизни, ғайратимизни, ватанимизни ҳимоя қил.

Мукофотлари

• Озарбайжон ССР Олий Советининг Фахрий ёрлиғи - 28.12.1981
• „Халқлар дўстлиги“ ордени
• „Шон-шараф“ ордени
• Озарбайжон Республикаси Президентининг индивидуал пенсионери.
• „Озарбайжоннинг онаси“ (2001)
• „Озарбайжон халқ ёзувчиси“ (2001).

Асарлари

• „Нотавон ҳақида ҳикоялар“ (1963) — бу ҳикояларида адиба Қорабоғнинг сўнгги хони Хуршидбону Нотавон (ХИХ аср) ҳаётини қаламга олган;
• „Жаҳонда овозим бор“ (1973—1978) — ХИХ асрда Шамахида яшаб ижод этган машҳур шоир Саид Азим Ширвонийнинг адабий ҳаётига бағишланган илк тарихий романи;
• „Ватанга қайт“ (1977) — шоир Нишат Ширвани ҳаёти ва ХВИИИ асрда рус қўшинларининг Озарбайжонга биринчи кириб келиши фонида Ширвоннинг Салён вилоятидаги воқеалар;
• „Ёд эт мени“ (1980) — ХИХ аср охири ХХ аср бошларидаги ишқий шоир Аббос Саҳҳат ҳаёти ва ижоди ҳақида роман;
• „Боку-1501“ (1981) — Шоҳ Исмоил Хатоий ва унинг Бокуга юриши тарихига бағишланган роман;
• „Жалолия“ (1983) — ХИИ асрда Нахичеваннинг аёл ҳукмдори Жалолиянинг мамлакат мудофааси учун олиб борган курашлари тарихи;
• „Собир“» (1989) — ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида яшаб ўтган машҳур сатирик Мирзо Алакбар Собирга бағишланган асар;
• „Элдан элга“ (1992) — ХИХ асрда 37 йил давомида дунё кезган географ Зейналабдин Ширвани ҳаёти ҳақида роман;
• „Бир овоз фожиаси“ (1995) — ХИХ аср охирларида яшаган хонанда Мирза Гулларнинг фожиали ҳаёти ҳақидаги асар;
• „Гулистонгача“ (1996) — ХИХ аср бошларида рус қўшинларининг Ширвонга бостириб кириши тарихига бағишланган роман;
• „Зарринтож-Тоҳира“ (1996) — ХИХ асрда Эрон Озарбайжонида яшаб ижод қилган шоира, Боб ҳаракати етакчиларидан бири Тоҳира Гурратулей ҳаёти ҳақида асар;
• „Нур томон“ (1998) — Бобийлар ҳаракатининг акс-садоси сифатида ХХ асрнинг фожиали тарихи ҳақидаги ҳикоя;
• „Бало“ (2001) — ХВИ асрда Шоҳ Исмоил Хатоийдан кейин Озарбайжонда бўлиб ўтган ва охир-оқибат Озарбайжоннинг кичик хонликларга бўлинишига олиб келган ҳокимият учун курашлар ҳақидаги асар;
• „Рубоба-султоним“ (2001) — ХХ аср ижтимоий-сиёсий воқеалари фонида ярим биографик роман;
• „Каспийнинг кўз ёшлари“" (2003) — 1938-йилда Сталин режими томонидан Озарбайжонда яшовчи эрон озарбайжонларининг 3-4 кун ичида Эронга мажбурий депортацияси ҳақида қисса;
• „Муҳаббат султони“ (вафотидан сал олдин тугалланган) — ХВ-ХВИ асрларда яшаб ижод этган буюк озарбайжон шоири Муҳаммад Фузулий ҳаёти ҳақида роман.

Ҳаволалар

• Азиза Жафарзода канали ЁуТубеда
• "Əзизə Cəфəрзадə еганə öвладıнı əлиндəн салıб, öлдüрмüşдü" – МÜСАҲİБƏ (Wайбаcк Мачине сайтида 6-феврал 2018-йил санасида архивланган)

(Wайбаcк Мачине сайтида 6-феврал 2018-йил санасида архивланган) ^(озар.)