Aznakayevo tumani
Азнакаево тумани (татарча: Азнақай раёнı, Азнакай районы) – Россия Федерациясининг Татаристон Республикаси таркибидаги маъмурий-ҳудудий бирлик ва муниципал тузилма (муниципал округ). Минтақанинг жануби-шарқида жойлашган. 2020-йил бошида ҳудудда 60 129 киши истиқомат қилган. Улардан шаҳар аҳолиси 42647 нафар, қишлоқ аҳолиси 17482 нафарни ташкил этган[1].
| |||
| Туман | |||
|---|---|---|---|
| Таркибида | Татаристон | ||
| Маъмурий маркази | Азнакаево | ||
| Туман ҳокими | Марсел Шайдуллин | ||
| Ижроия қўмитаси раҳбари | Айдар Шамсутдинов | ||
| Аҳоли | 58 966 | ||
| Зичлиги | 27,2 киши./км² | ||
| Майдони | 2168,65 км² км² | ||
| Баландлиги денгиз сатҳидан Баланд чўққиси Энг паст жойи |
335 м 76 м | ||
| Харитада | |||
|
| |||
1931-йил 30-октябрда тузилган, 1963-йил 1-февралда Алметев туманига ўтказилиши билан тугатилган. 1965-йил 12-январда ТАССР таркибида маъмурий бирлик сифатида қайта тикланган[2][3].
Туманнинг саноат корхоналари асосан Азнакаево шаҳрининг маъмурий марказида тўпланган. Вилоят ҳудудида машинасозлик ва металлга ишлов бериш, енгил ва озиқ-овқат саноати корхоналари ва Ромашкинское нефт конининг Азнакаево нефт-газ мажмуаси мавжуд[4].
Азнакаево туманида Татаристоннинг энг баланд нуқтаси – Чатиртау тоғи (денгиз сатҳидан 321,7 м баландликда), худди шу номдаги табиий қўриқхона жойлашган[5][6].
Географияси
Шимолда Муслюмов, шимоли-ғарбда Сарманов, ғарбда Алметев, жанубда республиканинг Бугулмин ва Ютазин, шарқда Бошқирдистоннинг Бакалин ва Шаран туманлари билан чегарадош[6].
Туман республиканинг жануби-шарқида жойлашган. Табиийки, Шарқий Камаорти ўрмон-дашт зонасининг бир қисмидир. Минтақанинг релефи баланд текислик бўлиб, яруси, тузилиши ва ён бағирларининг аниқ ассиметрияси билан бошқа ҳудудлардан ажралиб туради. Текислик Урал тоғлари ўртасидаги Бугулма платосида жойлашган бўлиб, Бугулма-Белебеев тоғининг шимоли-шарқини (Чатиртау тоғи минтақанинг диққатга сазовор жойи ва Татаристоннинг энг баланд нуқтаси) ва кенг Ик водийси билан туташ Ик Заин сув ҳавзаси чап қирғоғини эгаллайди[7]. Азнакаево туманида Кизой, Яма каби кўллар жойлашган.
Туман майдони 2143,3 км² бўлиб, ҳудуди бўйича республикада Мамадиш, Алметев, Лаишев ва Нурлат туманларидан кейин бешинчи ўринда туради[7].
Герб ва байроғи
Гербнинг ғояси ва муаллифлик ҳуқуқи Тимкин Рафиқ Анасовичга тегишли. Гербнинг асосий фигураси – куч-қувват, парвоз, қатъият, эркинлик тимсоли – лочин минтақа ва унинг аҳолисига ишора; Қора силуэт минтақанинг асосий иқтисодий соҳаси – нефтни ифодалайди; қушнинг фаввора кўринишида кўтарилган баланд қанотлари минтақанинг жадал ривожланиши, келажакка интилиш, эртанги кунга ишонч рамзидир. Шу билан бирга, учаётган қуш маҳаллий аҳолининг кўплаб авлодларининг маданий анъаналари ва маънавий давомийлигини тасвирлаган. Кумуш – поклик, комиллик, тинчлик ва ўзаро ишонч рамзи. Минтақа иқтисодий соҳаси – қишлоқ хўжалиги олтин чизиқ билан кўрсатилган. Яшил ранг табиат, саломатлик, экология ва ҳаётдаги ўсишни англатади. Қизил ранг меҳнат, куч, жасорат, гўзаллик ва байрам рамзи бўлиб, Азнакаево туманини республиканинг энг ривожланган саноат минтақаларидан бири сифатида кўрсатади.
Азнакаево муниципал округининг байроғи туман герби асосида ишлаб чиқилган ва горизонтал равишда 2:3 нисбатдаги учта тенг бўлмаган чизиқларга бўлинган тўртбурчаклардан иборат. Байроқни яратиш Татаристон Республикаси Президенти ҳузуридаги Гералдик Кенгаш томонидан Россия Гералдистлар Иттифоқи билан биргаликда амалга оширилган[8].
Тарихи
Этимологияси
Азнакаево (татарча: Азнака́й) – Азнакаево туманининг маъмурий маркази. Биринчи қисм „Азна-“ – бошқирдча „Азна“ („Ҳ“ каби талаффуз қилинади) – „ҳафта, ҳафталик“ деган маънони англатади, шунингдек, „жума“ сўзининг сўзлашувда тушиб қолган маъносини ҳам англатади. Иккинчи қисм „-кай“ бошқирд, татар ва чуваш тилларида озайтирувчи қўшимчадир[9].
Илк тарихи
Азнакаево туманининг замонавий ҳудуди тарихан бошқирдлар яшайдиган ҳудуд бўлган. Бу ерда ХИВ асрдан минтақага хос бўлган дафн этиш билан боғлиқ археологик ёдгорликлари гуруҳи мавжуд. Бу ерда қабр тошлар ва араб алифбосидаги ёзувлар, чуқур қабрлар ва мусулмонларга хос кичик мусулмон қабристонлари топилган. Бундай дафн қилиш ХИВ асрда ушбу ҳудудда ўтроқ этник гуруҳлар мавжуд бўлганлигини исботлаши мумкин, бироқ қабристонлар яқинида бирорта ҳам аҳоли пункти қолдиғи топилмаган[10].
1918-йил совет ҳокимияти ўрнатилгандан сўнг туманда қишлоқ советлари ва волост ижроия қўмиталари пайдо бўлган. 1920-йилгача улар Самара губерниясининг Бугулма уезди ва Уфа губерниясининг Мензелин уезди таркибига кирган. 1920-йилдан 1930-йилгача ҳудуд Татар Автоном Совет Социалистик Республикасининг Бугулма кантони таркибига киритилган[6].
1930-йил 23-июлда ТАССРнинг барча кантонлари тугатилиб, уларнинг ўрнида округлар ташкил этилган. Ҳудуд дастлаб Тумутук тумани деб номланган ва 1931-йил 30-октябр туман маркази Азнакаево қишлоғи номига - Азнакаево деб ўзгартирилган, 1958-йилда туман ниҳоят тугатилган ва ҳудуд Азнакаевога ўтказилган[2][11] . Азнакаэво тумани 1963-йилда икки йилга тугатилиб, ҳудудларни Алметевога қўшиб олган. Аммо 1965-йил 12-январда ҳудуд ниҳоят қайта тикланган ва ҳозирги чегаралари билан қолган[3].
Минтақани фаол саноатлаштириш Ромашкинское нефт конини ўзлаштириш билан бошланган, унинг бир қисми Азнакаево ҳудудида жойлашган бўлиб, 1950-йил октябр ойида бошланган. Конларни бурғулаш учун 1951-йил 7-августда Азнакаево бурғулаш идораси ташкил этилган. Режалаштирилган ишлаб чиқариш ноябр ойида бошланган[7].
Замонавий тарихи
1992-йилдан 2005-йилгача Азнакаэво тумани ва шаҳар маъмурияти раҳбари Татаристон халқ депутати Анас Исхаков бўлган[12][13]. 2005-йилдан буён бу лавозимни Республика Президенти Минтимер Шаймиев фармони билан тайинланган Мансур Хайрутдинов эгаллаб келаётган эди. Хайрутдинов анча олдин Азнакаэво туман истеъмолчилар жамиятини бошқарган[14].
2008-йилда Рафис Галиев[15] туман раҳбари бўлади, 2011-йил декабр ойида „Татнефт“ компаниясига ўтганлиги сабабли ўз лавозимини тарк этади. Туман раҳбарининг вазифалари 2012 йил октябр ойида бошлиқ бўлган Марсел Шайдуллинга топширилган[16][17].
Аҳолиси


2020-йилги Бутунроссия аҳолини рўйхатга олиш натижаларига кўра (миллатини ошкор қилганлар орасида) минтақа аҳолисининг 87,4% ни татарлар, 10,6% ни руслар ташкил қилган[18].
Муниципал-ҳудудий тузилиши
Азнакаэво муниципал округида 2 та шаҳар ва 26 та қишлоқ аҳоли пункти ва уларнинг таркибида 78 та аҳоли пункти мавжуд[19]. Шаҳарларда минтақа аҳолисининг 72,54% и (Азнакаево ва Ақтўбе шаҳарларида) яшайди.
Иқтисодиёти
Саноати
| Саноат | Корхоналар номи |
|---|---|
| Нефт ва газ ишлаб чиқариш | „Азнакаевскнефт“, Азнакаево сехи, „Бурение“, „Татнефт-АхнакаевскРемСервиcе“, АНПС, „Геология“, „ННК-Геофизика“, „Азнакаевский горизонт“, „Геотех“ |
| Машинасозлик ва металлга ишлов бериш | „Нефтемаш“, „Перекрйвател“, „Техкомплект“, „Спецмаш“ заводлари |
| Озиқ-овқат саноати | „Азнакаевский икмек“, „Азнакай сете“ |
| Енгил саноат | „Азнакай киемнере“ тикувчилик фабрикаси |
Азнакаево туманида мустақил ривожланиш об’эктига – [4] ҳудудига ажратилган Ромашкинское нефт конининг муҳим қисми мавжуд. Вилоят саноат корхоналари асосан маъмурий маркази – Азнакаэв шаҳрида тўпланган. Нефт-газ мажмуаси, машинасозлик ва металлга ишлов бериш, енгил ва озиқ-овқат саноати корхоналари бор.
Қишлоқ хўжалиги
| Компаниялар тоифаси | Компаниялар сони | Компания номлари | Босиб олинган ҳудуд |
|---|---|---|---|
| Катта инвесторлар | 3 | „Агросила – групп“ („Азнакай“ агрофирмаси) | 35% |
| „Союз Агро“ (Ақтўбе минтақавий ишлаб чиқариш мажмуаси) | 14% | ||
| „Август-Муслюм“ (компания „Аугуст“) | 6% | ||
| Мустақил фермер хўжаликлари | „Марс“, „Обшества имени Х. Мустакимова“, „Тукай“, „Туйкино“, „Чалпи“, „Тали Буляк“, „Стярле“ ва бошқалар | 17% | |
| Деҳқон (фермер) хўжаликлари | > 90 | 28% |
Туман қишлоқ хўжалиги чорвачилик тармоқларига йўналтирилган: сут ва гўшт чорвачилиги, қўйчилик, асаларичилик. Бу ерда баҳорги буғдой, кузги жавдар, арпа, гречка, нўхат, маккажўхори, колза, кунгабоқар ҳам етиштирилади[4]. Туманнинг умумий майдони 159370 гектар бўлиб, шундан 148893 гектарини томорқа, 114471 гектарини экин майдонлари эгаллайди[20].
2007-йилда Азнакаэво тумани Татаристонда гречка етиштиришнинг ялпи ишлаб чиқариш ва иқтисодий кўрсаткичлари бўйича етакчи ўринни эгаллаган. 2020-йил октабр ҳолатига кўра, вилоятда қарийб 23 минг гектарга кузги экинлар экилган[21]. 2020-йилда колза етиштириш бўйича ҳам туман етакчи ўринни эгаллаган[22].
Азнакаево тумани сут ишлаб чиқариш бўйича республикада олтинчи ўринда туради: 2020-йил ноябр ойида туманда сут соғиш 142,7 тоннани ташкил этади (ҳар бир сигирга ўртача 18,4 л) – бу 2019 йилнинг шу даврига нисбатан 9,7 тоннага кўпдир [23] .
Транспорти
Минтақадаги асосий йўллар: Набережние Челни (М7) – Азнакаево – Октябрский (М5), 16К-0077 „Азнакаево – Алмат“, 16К-0078 „Азнакаево – Бугулма“.
Ҳудудда темир йўл йўқ. Бугулма аэропорти жануби-ғарбий чегарадан унчалик узоқ бўлмаган ҳудудда жойлашган.
Манбалар
- ↑ „Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2020 года. Статистический бюллетень“. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан (2020). 2021-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ 2,0 2,1 Лев Жаржевский. „Образование ТАССР: от Татаро-Башкирской республики и штата Идель-Урал к 10 кантонам и 70 районам“. Интернет-газета «Реальное время» (2017-йил 17-март). 2020-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ 3,0 3,1 Дулаева 2002.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Георесурсы 2017.
- ↑ Роман Фандорин. „Чатыр-тау: самая высокая точка Татарстана“. Сетевое издание «Газета Даилй» (2013-йил 10-октябр). 2020-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Лариса Айнутдинова, Булат Хамидуллин. „Азнакаевский район: самая высокая точка, татаро-башкирское пограничье и родина шерстистого носорога“. Интернет-газета «Реальное время» (2017-йил 8-октябр). 2020-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 „Азнакаевский район“. Интернет-портал ТатCентер.ру (2020). 2020-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ „Решение Азнакаевского районного Совета РТ от 19 мая 2006 г. Н 47-8 «О гербе и флаге муниципального образования Азнакаевский муниципальный район» Приложение Н 2. Положение о флаге муниципального образования Азнакаевский муниципальный район Республики Татарстан“. Портал ГАРАНТ.РУ (2006-йил 19-май). 2020-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ Вестник 2005.
- ↑ Гарустович 2012.
- ↑ Ведомости Верховного Совета СССР 1958.
- ↑ „Умер бывший глава Азнакаевского района Анас Исхаков“. Интернет-газета «Реальное время» (2019-йил 22-октябр). 2020-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ „На 75-м году жизни скончался экс-глава Азнакаевского района“. СМИ «аиф.ру» (2019-йил 22-октябр). 2020-йил 4-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ „Минтимер Шаймиев на сессии Азнакаевского Совета народных депутатов представил нового руководителя города и района“. Татар-информ (2005-йил 16-июн). 2020-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ „В Азнакаевском районе – новый глава“. Деловая электронная газета «Бизнес Онлине» (2008-йил 2-октябр). 2020-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ „Главой Азнакаевского района РТ избран Марсель Шайдуллин“. Деловая электронная газета «Бизнес Онлине» (2012-йил 19-октябр). Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ „Рафис Галиев досрочно покинул пост главы Азнакаевского района РТ“. Газета «Вечерняя Казань» (2011-йил 20-декабр). 2020-йил 4-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ „Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан — Всероссийская перепись населения-2020“. 16.росстат.гов.ру. Қаралди: 2023-йил 8-август.
- ↑ „Закон Республики Татарстан Н 48-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования „Азнакаевский муниципальный район“ и муниципальных образований в его составе»“. АО «Кодекс» (2005-йил 31-январ). 2018-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-ноябр.
- ↑ 20,0 20,1 20,2 „История района“. Азнакаевский муниципальный район (2020-йил 22-январ). 2021-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ Резеда Шарипова. „На полях Азнакаевского района завершаются осенние работы“. Филиал АО «ТАТМЕДИА» "Редакция газеты «Маяк» (2020-йил 13-октябр). 2020-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ Гулюза Ибрагимова. „Родственник капусты — рапс: техническая культура, требующая решительности“. Сетевое издание «События» (2020-йил 13-октябр). 2020-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
- ↑ Резеда Шарипова. „В Азнакаевском районе ежедневно надаивают около 143 тонн молока“. Филиал АО «ТАТМЕДИА» "Редакция газеты «Маяк» (2020-йил 13-октябр). 2020-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
Ҳаволалар
- Азнакаево шаҳар округининг расмий сайти
- ЁуТубедаги саҳифаси
- ВКонтактедаги расмий саҳифаси (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-01-02 санасида архивланган)