Ziyosfera

Börte

Бöрте (ёки Борте 1161-1230) Мўғуллар империясининг асосчиси Чингизхоннинг биринчи хотини. Бöрте Чингизхоннинг биринчи судининг бошлиғи ва империясининг Буюк маликаси бўлди. Унинг болалик ҳаётининг тафсилотлари ҳақида кам нарса маълум, лекин у ёшлигида Чингиз билан унаштирилган, ўн етти ёшида турмушга чиққан ва кейин рақиб қабила томонидан ўғирлаб кетилган. Эрининг жасорат билан уни қутқариши унинг босқинчи бўлиш йўлини бошлаган асосий воқеалардан бири бўлиши мумкин. У тўрт ўғил ва беш қизни дунёга келтирди, улар ўз авлодлари билан бирга Мўғуллар империясини янада кенгайтирган асосий қон томир эди.

Чингизхон ва Бöрте

Чингизнинг ҳаётида онаси Хоэлун Хон ва Бöрте ҳаётидаги энг нуфузли ва муҳим одамлардан эди.

Ёшлик

Унинг болалик ҳаёти ҳақида бир нечта тарихий фактлар маълум, аммо мўғулларда у ҳақида кўплаб афсоналар мавжуд. Маълум бўлган нарсалар одатда "Мўғулларнинг махфий тарихи"дан олинган.

Бöрте тахминан 1161-йилда Хонгироднинг Олхонудида туғилган. Бу қабила Темучин туғилган Боржигин қабиласига дўстона муносабатда бўлган. У Дей-Сечен ва Чотаннинг қизи эди[1]. Унинг „юзи ёруғ, кўзида ўт чақнайдиган“ қиз эканлиги айтилган[2]. Олхонуд қабиласидан чиққан қизлар айниқса гўзаллиги билан танилган.

Никоҳни Чингизхоннинг отаси Есюгей, Чингиз 10 ёшда, Бöрте 9 ёшда бўлганида уюштирган. Кейин Темучин, Есюгейни душман томонидан заҳарлангани учун онаси ва укаларига ёрдам беришга чақирилгунига қадар аёлининг оиласи билан қолди[3].

1178-йилда, тахминан 7 йил ўтгач, Темучин Бöртени топиш учун Келüрен дарёси бўйлаб пастга йўл олди. Дей-Сечен Темчиннинг Бöрте учун қайтиб келганини кўргач, у хурсанд бўлди ва уларни „эр ва хотин сифатида бирлаштирди“. Дей-Сеченнинг рухсати билан у Борте ва унинг онасини Сенггур дарёси бўйида қароргоҳ қурган оиласининг уйида яшашга олиб борди[4]. Бöртенинг сепи нозик қора сабле кўйлаги эди[5].

Ўғирлаш ва қутқариш

У Темучинга узатилганидан кўп ўтмай, уч меркит тонг саҳарда оила қароргоҳига ҳужум қилди. Темчин, унинг оиласи ва дўстлари отларга миниб қочишга муваффақ бўлишди, аммо Бöрте қочиб қутулиш учун от қолмади. У меркитлар томонидан асирга олинган ва ўлжа сифатида уларнинг жангчиларидан бирига берилган (Сочигел ва хизматкор билан бирга)[6]. Бу иш кўп йиллар олдин Темучиннинг онаси Хоэлуннинг отаси Есüгей томонидан ўғирлаб кетилгани учун ўч эди[7]. Темучин хотинининг ўғирлаб кетилишидан қаттиқ қайғурди ва унинг тўшаги „бўш“, қолганини айтди. У Бöртени қайтаришга қарор қилди ва бир неча ой ўтгач, иттифоқдошлари Ванг Хон ва Жамуханинг ёрдами билан уни қутқарди. Баъзи олимлар бу воқеани Темужин ҳаётидаги асосий чорраҳалардан бири сифатида таърифлайдилар, бу эса уни босқинчи бўлиш йўлида ҳаракатга келтирган[8][9].

Бöрте саккиз ой давомида асирликда эди ва у қутқарилгандан кейин Жўжини туғди, бу боланинг отаси ким эканлигига шубҳа туғдирди, чунки уни асир олган одам уни „хотин“ қилиб олганди ва шунинг учун уни ҳомиладор қилиши мумкин эди. Бироқ Чингиз Жўжини оиласи билан қолдирди ва уни ўз ўғли деб даъво қилди. У Чингизнинг вориси бўлиши керак эди, лекин Жўжининг ҳақиқий отаси эканлигига шубҳа қилгани учун укалари уни ҳукмдор сифатида қабул қилишмади ва Чингиз бошқа ўғлини ворис сифатида танлашга мажбур бўлди. Кейин Жўжи Олтин Ўрда раҳбари бўлди.

Буюк император

Бöрте Темужиннинг катта ва биринчи хотини эди. Темучин Чингизхон бўлганидан кейин мўғуллар уни ҳурмат қилишган. Бöрте бир неча марта эрининг қарорларига қаттиқ таъсир қилган. Шундай ҳолатлардан бири, Отчигин билан содир бўлган. Отчигин ҳали ҳам Бöрте билан ухлаб ётган Чингизхоннинг ёнига ўтовга кириб келади ва Қўнғўтон қабиласига қарши юришда ёрдам сўрайди. Шунда Бöрте ўрнидан туриб Чингизхонга Қўнғўтон қабиласининг шафқацизлиги ҳақида гапириб беради. Шундан кейин Чингизхон Отчигинга ёрдам юборади.

Чингизхон ўз таъсирини ва империясини кенгайтиришда давом этар экан, Бöрте юртда қолди ва Мўғуллар ватанини бошқаришда Чингизнинг укаси Темугега ёрдам берди. Бошқа хотинлар Чингизхоннинг юришларида унга ҳамроҳ бўлган, Бöрте ўз ҳудудини ва саройини бошқарган[10]. Херлен дарёсининг катта қисми унга, илгари татарларга тегишли бўлган ерлар эди[11]. Темучиннинг ўрнига хон бўлишга фақат унинг ўғиллари номзод бўлган.

Бöрте кўпинча „оқ ипак халат кийган, сочларида олтин тангалар бор, оқ қўзичоқ тутган ва оқ от минган гўзал аёл“ сифатида тасвирланган[12].

Болалар

Қизлари:

  • Энг каттаси Куа Ужин Бехи Кераит қабиласининг ҳукмдори Ванг Хоннинг набираси, Сенггумнинг ўғли Тусахага унаштирилган эди; охир-оқибат у Икирес қабиласидан бўлган Ботуга ва холаси Темулуннинг бевасига узатилди.
  • Алахай Бехи, биринчи бўлиб Онгут қабиласининг бошлиғи Алақуш Дигит Қурига узатилган; кейин жияни ва вориси Жингуэга; ва ниҳоят ўгай ўғли Бояоҳега турмушга берилган
  • Тüмелüн, Бöртенинг отаси Деи Сеиченнинг ўғли Анченнинг ўғли Чигуга узатилган.
  • Алалтун Олканут қабиласидан Тайжу Кургеннинг ўғли Чаур Сеценга узатилду[13]. У кўпинча уйғур бошлиғи Иди Қутга берилган канизакнинг қизи Ил-Алти билан адашади[13]
  • Чечейхен, Ойрат қабиласидан Қудука беки ўғли Тўролчига узатилган.

Замонавий тасвирлар

Унинг Чингизхон ҳаётидаги муҳим ролини ҳисобга олган ҳолда, Бöрте эрининг ҳаёти ва жангларига асосланган кўплаб филмлар ва телесериалларда таниқли қаҳрамон сифатида пайдо бўлди. Унинг ролини ижро этган актрисалар орасида " Фатҳчи" филмидаги Сюзан Хейвард, " Чингизхон " филмидаги Франсуаза Дорлеак ва 2007-йилда „ Оскар“ номинациясига номзод бўлган рус филмидаги " Мўғул " филмидаги Чулууний Хулан ҳам бор[14]..

Манбалар

  1. ↑ Тҳе сеcрет ҳисторй оф тҳе Монголс; Тҳе лифе анд тимес оф Чинггис Кҳан (Чаптер 1) Онон: . 
  2. ↑ Тҳе сеcрет ҳисторй оф тҳе Монголс; Тҳе лифе анд тимес оф Чинггис Кҳан (Чаптер 1) Онон: . 
  3. ↑ Тҳе сеcрет ҳисторй оф тҳе Монголс; Тҳе лифе анд тимес оф Чинггис Кҳан (Чаптер 1) Онон: . 
  4. ↑ Тҳе сеcрет ҳисторй оф тҳе Монголс; Тҳе лифе анд тимес оф Чинггис Кҳан (Чаптер 2) Онон: . 
  5. ↑ Тҳе сеcрет ҳисторй оф тҳе Монголс; Тҳе лифе анд тимес оф Чинггис Кҳан (Чаптер 2) Онон: . 
  6. ↑ „ДОКУМЕНТЫ->МОНГОЛИЯ->СОКРОВЕННОЕ СКАЗАНИЕ МОНГОЛОВ->ПУБЛИКАЦИЯ С. А. КОЗИНА 1941 Г.->ГЛАВЫ И-ИИИ“. www.востлит.инфо. Қаралди: 2020-йил 5-декабр.
  7. ↑ Тҳе сеcрет ҳисторй оф тҳе Монголс; Тҳе лифе анд тимес оф Чинггис Кҳан (Чаптер 2) Онон: . 
  8. ↑ „Ҳисториc Киднаппинг Cасес Тҳат Wилл Маке Ёу Wант то Ҳолд Ёур Ловед Онес Cлосер“ (эн-УС). ҲисторйCоллеcтион.cо (2018-йил 3-октябр). Қаралди: 2019-йил 28-июл.
  9. ↑ „Генгҳис Кҳан“ (эн). ҲИСТОРЙ. Қаралди: 2019-йил 28-июл.
  10. ↑ Ратчневскй, Паул. Генгҳис Кҳан: Ҳис Лифе анд Легаcй. Блаcкwелл Публишинг, 1991 — 164–65-бет. ИСБН 0-631-16785-4. 
  11. ↑ Wеатҳерфорд. Тҳе Сеcрет Ҳисторй оф тҳе Монгол Қуээнс — 28-бет. 
  12. ↑ Стоне, Зофиа.
  13. ↑ 13,0 13,1 Ад-дин, Рашид. Жами Ал Таwарикҳ (Cомпендиум оф Чрониcлес). 
  14. ↑ Монгол: Тҳе Рисе оф Генгҳис Кҳан, 20 Септембер 2007, қаралди: 2019-07-26 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/B%C3%B6rte" dan olindi