Baklahorani

Баклаҳорани (баъзан Бакла Ҳорани ёки Татаула карнавали, юнонча: Μπακλαχοράνι, Αποκριές στα Ταταύλα) — ҳар йили Истанбулда маҳаллий юнон православ жамоати аъзолари томонидан душанба куни кул чоршанба куни, яъни охирги душанба куни ўтказиладиган карнавал. Байрамни нишонлаш анъанаси ХИХ аср ёки ундан ҳам олдинроқ бошланган: 1943-йилда Туркия ҳукумати томонидан карнавал ўтказилиши тақиқланган, аммо 2010-йилдан бошлаб у жамоа томонидан қайта тикланган. Байрамнинг хавфсизлиги билан боғлиқ хавотирлар туфайли 2010-йилги парад нисбатан кичик миқёсда ва олдиндан эълонларсиз ўтказилди; лекин аллақачон 2011-йил байрами „тўлиқ миқёсли“ оммавий тадбирга айланган эди.

Карнавал

Тахминан беш аср давомида бутун Истанбул бўйлаб маҳаллий юнон жамоалари (Усмонлилар истилосидан олдин Константинопол номи билан аталган) бино ичида ва ташқарисида ўтказиладиган парадлар ва зиёфатларни ўз ичига олган ранг-баранг тадбирлар билан тўлдирилган Лент байрамини нишонладилар. Улар 40 кунлик Лентгача бир неча ҳафта давом этдилар. Масленица душанба куни бўлиб ўтган Баклаҳоранининг ўзи, Лент олдидан карнавал мавсумининг сўнгги куни эди ва ХИХ асрнинг ўрталаридан бери энг юқори воқеа бўлди.

Бу ниқобли парад сифатида бошланди, Истанбулнинг юнон кварталларидан кейин — Пера элит туманидан бошлаб ва йўлда одамларни тўплади. Татавлуга (ҳозирги Куртулуш) етиб борган Баклаҳорани, Азиз Димитрий черкови ёнидаги майдонда байрамга айланди. Тадбирнинг номи том маънода „Мен ловия истеъмол қиламан“ деб таржима қилинади — бу рўза тутишдаги парҳез чекловларига ишора.

Тадбир маҳаллий юнонлар томонидан ўтказилган бўлса-да, байрамнинг ўзи шаҳарнинг юнон жамоатчилиги билан чегараланиб қолмади — у ҳамма учун очиқ эди. Бу, шунингдек, Истанбулнинг турли ҳудудларидан, ўша пайтда Кичик Афина деб аталган Шишли ҳудудида одамларни тўплаш имконияти эди.

Ниқобли юриш цамико садолари ва Анадолу халқ рақслари оҳанглари остида бўлиб ўтди; Парадга жўр бўлган асосий мусиқа асбоблари анъанавий юнон ноғораси, зурна, кларнет ва мандолин эди. Бакиркей, Саматя, Фенер ва Балат туманлари аҳолиси Галата ва Ункапани кўприкларида Олтин Шох кўрфазини кесиб ўтди. Бошқа томондан, Босфор, Сисли ва Кемербургаз минтақалари яқинидаги яна бир гуруҳ одамлар Пангалти католик қабристони олдида тўпланишди ва асосий кўчадан ўтиб, Санкт-Деметриус черкови ёнидаги майдонга ўтишди, у ерда байрамлар нишонланади ва тугайди. Ёш юнон йигитлари кўпинча анъанавий фустанелла костюмини кийиб юришган, шунингдек, сохта соқол ёки мўйлов кийиб, юзларини ун ёки кукунли кўмир ва куйикиш билан бўяшган. Аёллар кўпинча Баклаҳорани „паст-кесилган кийим“ (деколте) кийиб юришган. Карнавалнинг элементлари ҳам бир-бирига ташриф буюриш учун тунги саёҳатлар, бемаъни ҳазиллар — кўпинча „камар остида“ — ўзаро масхара ва шунчаки қизиқарли жанжал эди.

Мария Иорданидоу 1963-йилда „Лохандра“ романида Бакалаҳорани тасвирлаган. Бу ХХ асрнинг бошида Константинополдан келган ёш юнон аёлининг ҳикоясини ҳикоя қилади. Иорданидоунинг таърифига кўра, парад давом этар экан, Татавлада „бутун Истанбулдан“ одамлар йиғилиб, халқ қўшиқларини куйлашди. У, шунингдек, „ёш қизлар гуруҳлари қўшиқлар куйлашди ва болалар қувноқ сайр қилишди ёки ленталар ва байроқлар билан безатилган гондолларга минишди. Татавллик ёшлар ўзларининг бетакрор рақс ва ўйинларини намойиш этдилар“.

Карнавал ўзининг машҳурлик чўққисига Биринчи жаҳон урушидан кейин — Иттифоқчилар томонидан 1918-йилдан 1922-йилгача бўлган шаҳарни босиб олиш йилларида эришди. Туркия Республикаси тузилгандан кейин — Иккинчи жаҳон урушигача давом этди.

Тақиқлаш ва жонланиш

Баклаҳорани 1941-йилда охирги нишонланишигача Истанбулдаги энг машҳур христиан байрамларидан бири эди. Шундан сўнг юнонлар шаҳардаги бошқа мусулмон бўлмаган жамоалар қатори ижтимоий ва молиявий дискриминацияга учрадилар. Одамларга ниқоб кийишни тақиқловчи қонун 1943-йилда карнавални тугатди.

2010-йилда, сўнгги байрамдан деярли 70-йил ўтиб, тарихий карнавал Шишли вилояти кўчалари бўйлаб қўшиқ куйлаган, рақсга тушган ва либосларда парад қилган бир гуруҳ юнонлар ва турклар томонидан қайта тикланди. Фестивалнинг „қайта тикланиши“нинг асосий ташкилотчилари Куртулус шаҳрида туғилган тадқиқотчи Ҳусейин Ирмак ва Истанбулда яшовчи юнон Харис Теодорелис Ригас бўлиб, „деярли йўқ бўлиб кетган“ юнон ва турк мусиқаси аралашмаси услубига ихтисослашган таверналарда ижро этди. Ирмак ва Ригас карнавалнинг қайта тикланиши одамлар учун Туркиянинг кўп маданиятли ўтмишини қайта кашф қилиш ва шаҳар ҳаётига „ёрқинлик“ олиб кириш имконияти бўлишига ишонишди. Байрамнинг хавфсизлиги билан боғлиқ хавотирлар туфайли 2010-йилги парад нисбатан кичик миқёсда ва олдиндан эълонларсиз ўтказилди; аммо 2011-йил байрами аллақачон „тўлиқ миқёсли“ оммавий тадбирга айланган эди.

Адабиётлар

• {{{заглавие}}}.
• {{{заглавие}}}.