Баксан[1] (Азау; карач.-балк. Басхан, кабард.-черк. Баҳсен) — Кабардин-Балкар Республикаси Шимолий Кавказдаги дарё. Малканинг ўнг ирмоғи (Терек ҳавзаси). Манбада дарёнинг юқори оқими ба’зан Азау номи билан учрайди. Сувнинг ўртача сарфи — 33,6 м3/с.

Тавсифи

Дарёнинг узунлиги 169 км, сув ҳавзаси 6800 км²[2]. Баксан Элбрус минтақасидаги Катта Азау ва Кичик Азау музликларидан бошланган. Асосан, музлик, қор ва ер ости сувларидан иборат. Июл-август ойларида сув сатҳи кўтарилади. Унинг кўплаб ирмоқлари бор, улардан энг йириклари Черек ва Чегем дарёлари бўлиб, улар Малка билан қўшилиш жойидан бироз юқорироқда қуйилади.

Баксан ва унинг ирмоқларининг юқори оқимида Баксан, Жан-Тууган, Элбрус ва бошқалар алпинистлик лагерлари, Приэлбрусе миллий боғи ва Терскол расадхонаси жойлашган.

Баксан дарёси бўйида — Тйрняуз ва Баксанда шаҳарлари ва унинг Малкага оқиб ўтадиган жойининг қаршисидаПрохладний шаҳри жойлашган.

Қуйи оқимида сувдан суғориш учун фойдаланилади (Баксан суг'ориш тизими), дарёда Баксан ГЕСи қурилган.

Ифлосланиш даражаси ошган[3].

Этимологияси

Дарё номининг этимологияси бир неча келиб чиқиш вариантларига эга. Дарёнинг Кабардияча номи Бахсен бўлиб, уни "экин буғи"[4] ёки — "кўпикли"[5] деб таржима қилиш мумкин. Л. В. Вегенер топоними Балкар басхани — "тошқин" га асосланган бўлиши мумкин деб ҳисоблаган[6].

Манбалар

  1. ↑ Бакса́н // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  2. ↑ Баксан (Азау) : [рус.] / верум.wики // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
  3. ↑ Показатели состояния подземных вод в 2000 году. Минприроды России: мнр.гов.ру
  4. ↑ Е. Д. Налоева «Кабарда в первой половине ХИИИ века». Глава: Гидронимика Кабарды. Стр 164
  5. ↑ А. В. Твердый Топонимический словарь Кавказа: Баксан
  6. ↑ „Вегенер Л. В. Опубликовано в путеводителе «От Марухи до Эльбруса»“ (ру). будетинтересно.народ.ру. Қаралди: 2020-йил 20-феврал.

Адабиётлар

  • Баксан // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
  • Баксан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.