Ziyosfera

Baldr

Балдр (скандинав тилида: Балдр ёки Балдери; исланд тилида: Балдур) — Скандинавия мифологиясига кўра баҳор ва ёруғлик худоси.

Балдр
Локи ташаббуси билан кўр Ход укаси Балдрни ўлдиради.
Мифология Герман-скандинавт мифологияси
Юнонча ёзилиши Μπαλντρ
Жинс Эркак
Отаси Один
Онаси Фригг
Ака ва сингиллари Ҳёд
Ҳермонд
Браги
Тор
Мели
Видар
Вали
Турмуш ўртоғи Нанна
Болалари Форсети

Балдр кўплаб халқларнинг мифологиясида мавжуд бўлган ўлиб, сўнг қайта тикланадиган табиат худоларига ўхшаб кетади. Қишлоқ хўжалиги ёки умуман ўсимликларга ҳомийлик қилади. Бундай худолар табиати мавсумийлик билан ажралиб турадиган ҳудудларда жойлашган ёки яшовчи халқларнинг мифологияси ҳамда динларида кенг тарқалган[1]. Тадқиқотчилар, шунингдек, бу тасвирни насронийлик таъсири, ўлимнинг келиб чиқиши ва биринчи қурбон ҳақидаги ғоялар, бошлаш маросимлари ва бахцизликнинг олдини олиш учун Скандинавияда гувоҳ бўлган қиролни маросим билан ўлдириш билан боғлашди.

Этимология

Қадимги скандинав атамаси Балдр („жасур, қўрқмас“; „муҳтарам, шаҳзода“) ва унинг турли германча аналоглари, жумладан, қадимги инглиз тилида Бæлдæг, қадимги немис тилида Балдер (ёки Палтер), прото-герман тилида Балðраз („қаҳрамон, шаҳзода“)дан олинган. Қадимги скандинавчада манн -балдр: „буюк одам“; Қадимги инглизчада беалдор: „шаҳзода, қаҳрамон“), бу эса ўз навбатида „жасур“ деган маънони англатувчи балþаз сўзидан олинган (Қадимги скандинавчада баллр: „чўрткесар, ўжар“; Гот тилида балþа: „дадил, қатъиятли“; қадимги инглизчада, беалд : „жасур, қўрқмас, ишончли“; қадимги саксончада, балд: „мард, баҳодир“; қадимги немисчада, кал: „тенгсиз, кучли“) деган маъноларни англатади.[2]

Мифологик сюжет

Балдр — Один ва Фриггнинг ўғли. У жуда гўзал ва қалби пок бўлиб, ундан нур таралиб турган. Балдер Худолар орасида энг ёрқинидир, унинг келиши билан ер юзида ҳаёт уйғонади ва ҳамма нарса янада гўзаллашади. Бреидаблик[эн](Бреиðаблик) Балдрнинг яшаш манзили саналади.

Балдр. 1680-йилдаги Исландия қўлёзмасидан олинган расм

Балдрнинг рафиқаси Нанна, ўғли Форсетидир. Афсоналарга кўра, ёшлик пайтида Балдр ўз ўлимини башорат қиладиган даҳшатли тушларни кўра бошлайди. Хавотирга тушган Один саккиз оёқли айғир Слеипнирни эгарлаб, ўликлар салтанатига йўл олади. Сеҳргар, келажакни кўрувчи, таъбирчи Одинга Балдер ўз укаси, кўр худо Ход қўлидан ўлишини айтади. Янгиликдан хавотирга тушган Один Асгардга қайтиб келади. Бу хабардан воқиф бўлган Фригга Балдрни қутқариш йўлини айтади. Афсонага кўра, Фригга ҳар бир металлдан, ҳар бир тошдан, ҳар бир ўсимликдан, ҳар бир ҳайвондан, ҳар бир қушдан ва ҳар бир балиқдан Балдрга зарар бермасликни ваъдасини олади ва уларга қасам ичтирад. Аммо Локи, Фригга ҳали оксе ўтидан (Мистлтеинн — [3] -сўз „Туманли пичоқ“ деб таржима қилинган) қасам ичмаганлигини билиб, бу ўсимликдан ханжар ясайди ва ҳийла-найранг билан Ҳёдни Балдрга ҳужум қилишга мажбур қилади. Ханжар Балдрнинг тўғридан-тўғри юрагига санчилади.

Кристофер Экерсберг . „Балдрнинг ўлими“, 1817-йил

Одиннинг хабарчиси Ҳермод акаси учун тўлов таклиф қилиш учун ўликлар диёрига боради. Ер ости қироллигининг бекаси Ҳел, агар бутун дунё у ҳақида йиғласа, Балдрни ҳаётга қайтаришини айтди. Аслар бутун дунё бўйлаб саёҳат қилиш учун турли йўналишларда кетишди, лекин улар гигант Токк билан учрашишди (Локи унга мурожаат қилди) ва у Балдр учун йиғламаслигини айтган. Шундай қилиб Балдр ўликлар диёрида қолди.

Кейинчалик, эйслар Локи дартни Ходуга берганини, шундан сўнг уни боғлаб, ғорга қўйишганини, у ерда занжирбанд қилинганини ва бошига заҳарли илонни осиб қўйишганини, унинг оғзидан доимо заҳар томизилганини билиб қолишди. Бу заҳар Локининг рафиқаси Сигйн тутган идишга туша бошлайди. Идиш тўлдирилгач, Сиғин уни бўшатди. У пиёлани ерининг юзига тутгунча, Локи унинг терисига тушган заҳардан (афсоналарга кўра, зилзила сабаб бўлган) тебранади.

Балдернинг ўлими Фимбулвинтер ҳужумига олиб келди. Скандинавияликлар Балдрнинг қайта тикланиши денгиздан янги яшил ер кўтарилган Рагнарок кунидан кейин содир бўлишига ишонишди.

Бошқа мифологик тизимлардаги параллелликлар

Балдер образи ҳинд-арян мифологиясида ўхшашликларга эга. Георгес Думéзил Балдр афсонасининг қадимги ҳинд эпоси Маҳабҳаратадаги Юдхиштҳира ҳикояси билан ўхшашлигини аниқлади [4]. Маҳабҳаратада Дурёдҳана (Локига ўхшаш) кўр Дҳритараштра (Ҳод) ёрдамида Юдхиштҳирани (Балдер) зар ўйинига чақиради, бунда фирибгарлик қурбони бўлган Юдхиштҳира ҳамма нарсани йўқотади ва сургунга кетади. Бундан ташқари, ўхшашлик шундан иборатки, Балдер ҳам, Юдхиштҳира ҳам ўзларининг адолатли мукофотларини олишади. Думéзилнинг сўзларига кўра, Балдр ва Юдхиштҳира тасвирлари дўстлик ва сўзсиз ишонч рамзи сифатида ҳинд-эвропа бирлиги даврига тўғри келади. Бу фазилатлар уларни худо Митра билан боғлайди.

Манбалар

  1. ↑ „Бальдр“, Атеистический словарь, 2-е изд., испр. и доп 300000 экз, М.: Политиздат, 1985 — 7—8, 48, 466-бет. 
  2. ↑ де Вриэс 1962.
  3. ↑ Король Д.. Вступ до історичної танатології: навч. посіб.. Київ: НаУКМА, 2015 — 123—125-бет. 
  4. ↑ Думéзил, Георгес. Годс оф тҳе Анcиэнт Нортҳмен. Эдитед бй Эинар Ҳауген; Интродуcтион бй C. Сcотт Литтлетон анд Удо Струтйнски. Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 1973. ИСБН 0-520-02044-8.

Қўшимча адабиётлар

  • де Вриэс, Жан (1962), Алтнордисчес Этймологисчес Wортербуч (1977-нашр), Брилл, ИСБН 978-9004054363
  • Орел, Владимир Э. (2003), А Ҳандбоок оф Германиc Этймологй (инглизча), Брилл, ИСБН 978-9004128750
  • Гримм, Якоб. Палтар // Германская мифология / Пер., коммент. Д. С. Колчигина. Под ред. Ф. Б. Успенского. — М.: Издателский Дом ЯСК, 2019. — Т. 1. — С. 462—478. — 928 с. — (Студиа пҳилологиcа). — ИСБН 978-5-907117-30-3.
  • Дюмезил, Жорж. Верховниэ боги индоэвропейсев. — М.: Наука, 1986. — 234 с. — (Исследования по фолклору и мифологии Востока).
  • Корол Д. Вступ до історичної танатології: навч. посіб. Київ: НаУКМА, 2015.
  • Мифи народов мира: энсиклопедия. В 2 т. / Гл. ред. С. А. Токарев. М.: Олимп, 1997.
  • Младшая Эдда. Изд. подготовили О. А. Смирницкая и М. И. Стеблин-Каменский. Л., 1970.
  • Петрухин В. Я. Мифи древней Скандинавии. — М: Астрел, АСТ, 2002. — 464 с. — ИСБН 5-17-008799-3, 5-271-02563-2.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Baldr" dan olindi