Ziyosfera

Balet tarixi

Чайковскийнинг "Ухлаётган гўзал " балетининг премераси учун реклама сурати (1890).

Балет рақснинг расмийлаштирилган шакли бўлиб, ХВ—ХВИ асрларда Италия Уйғониш даври судларида пайдо бўлган. Балет Италиядан Франсияга Кетрин де Медичининг ёрдами билан тарқалди, у ерда балет унинг аристократик таъсири остида янада ривожланди. Кетриннинг балет санъати ривожининг дастлабки намунаси „Ле Парадис д' Амоур“ асари бўлиб, унинг қизи Маргуэрите де Валоиснинг тўйида Наварралик Генрихга тақдим этилган. Аристократик пуллар „суд балети“ нинг ривожланишининг дастлабки босқичларига мас’ул бўлган, чунки қирол пуллари биринчи навбатда ўша давр аристократларини кўнгил очиш учун яратилган балетларда қўлланадиган ғоялар, адабиёт ва мусиқаларни бошқарган. Биринчи расмий „суд балети“ 1573 – йилда „Баллет дес Полонаис“ саҳналаштирилган. Қироллик ўйин-кулгининг ҳақиқий кўринишида, „Баллет дес Полонаис“ Кетрин деъ Медиcи томонидан Генрих Анжу Полша тахтига ўтиргандан сўнг Парижга ташриф буюрган Полша элчиларини шарафлаш учун саҳналаштирилган. 1581 – йилда Кетрин деъ Медиcи бошқа суд балетини – Балет Комики де ла Рейнга буюртма берди, аммо унинг ватандоши Балтасар де Божоеулх балетни ташкил қилди. Кетрин деъ Медиcи ва Балтасар де Божоеулх ягона драматик ҳикояни етказиш учун шеър, рақс, мусиқа ва саҳна дизайнини бирлаштириб, Бейф академиясининг тамойилларини қўллаган биринчи суд балетини тақдим этиш учун мас’ул эдилар. Бундан ташқари, „суд балети“ нинг дастлабки ташкил этилиши ва ривожланиши ўша давр аристократлари томонидан молиялаштирилган ва ишлаб чиқарилган, бу уларнинг шахсий кўнгилочар ва сиёсий ташвиқот эҳтиёжларини қондирган.

ХВИИ аср охирида Луи ХИВ Мусиқа академиясига (Париж операси) асос солди, унинг таркибида биринчи профессионал театр балет компанияси – Париж опера балети пайдо бўлди. Балет луғатида франсуз тилининг устунлиги ана шу тарихни акс эттиради. Театр балети тез-тез опера билан яқин алоқада бўлса ҳам, тез орада мустақил санъат турига айланди ва Европанинг юрагидан бошқа халқларга тарқалди. Дания қироллик балети ва Россия империясининг император балети 1740-йилларда ташкил этилган ва айниқса, тахминан 1850 – йилдан кейин гуллаб-яшнаган. 1907 – йилда рус балети ўз навбатида Франсияга кўчиб ўтди, у ерда Сергей Диагилевнинг рус балетлари ва унинг ворислари алоҳида таъсир кўрсатди. Тез орада балет дунё бўйлаб янги компаниялар пайдо бўлиши билан тарқалди, жумладан, Лондоннинг " Қироллик балети " (1931), Сан-Франсиско балети (1933), Америка балет театри (1937), " Қироллик Виннипег балети " (1939), Австралия балети (1940). Борованский балети, Ню-Ёрк шаҳар балети (1948), Канада миллий балети (1951) ва Ҳиндистон миллий балет академияси ва трести (2002)бунга ёрқин мисоллар бўла оладилар .[1]

ХХ асрда балет услублари ривожланишда давом этди ва кенгроқ концерт рақсларига кучли таъсир кўрсатди, масалан, Қўшма Штатларда хореограф Жорж Баланчин ҳозирда неоклассик балет деб номланувчи йўналишни яратди, кейинги ишланмалар замонавий балет ва пост-структурали балетни ўз ичига олди. Германияда Уилям Форситнинг ишилари ушбу соҳа ривожига алоҳида таъсир кўрсатган.

„Балет“ сўзининг этимологияси унинг тарихини акс эттиради. Балет сўзи франсуз тилидан келиб чиққан ва тахминан ХВИИ асрда инглиз тилига кўчган. Ўз навбатида франсузча сўз италянча балеттодан келиб чиққан, бало (рақс) сўзининг кичрайтириши демакдир . Балет охир-оқибат италян балярасига қайтади, бу "рақсга тушиш" деган маънони англатади.[2]

Келиб чиқиши

Уйғониш даври – Италия ва Франсия

1581 – йилда Парижда франсуз суди учун саҳналаштирилган Комик де ла Рейн балетининг иккинчи саҳнасининг гравюраси.

Балет Уйғониш даври саройида Италиядаги сарой кўргазмаларининг натижаси сифатида пайдо бўлган[3] бу ерда аристократик тўйлар дабдабали байрамлар эди. Тутус, балет шиппаклари ва поинте иши ҳали ишлатилмаган. Хореография суд рақси қадамларидан мослаштирилган.[4] Ижрочилар замон модасида кийинган . Аёллар учун бу уларнинг оёқларини тўпиғигача ёпадиган расмий либосларни англатарди.[5] Дастлабки балет иштирокчилари билан биргаликда томошабинлар охиригача рақсга қўшилишарди.

Доменико да Пиаценса (тахминан 1400-1470 – йиллар) биринчи рақс усталаридан бири. Ўзининг шогирдлари Антонио Корназзано ва Гуглиэлмо Эбрео да Песаро билан бирга у рақсга ўргатилган ва зодагонларга санъатни ўргатиш учун мас’ул бўлган. Да Пиаcенза ва унинг шогирдлари балетга бағишлнган ягона асарни қолдирдилар: Де арте салтанди эт чореус дуcенди (рақс ва дирижёрлик санъати тўғрисида).[6]

1489 – йилда Милан герцоги Галеаззо Тортонада Арагонлик Изабеллага уйланди . Байрамлар учун италиялик рақс устаси Бергонзио ди Ботта томонидан мураккаб рақс кўнгилочар дастури уюштирилди. Рақслар Жейсон ва Аргонавтлар ҳақидаги нозик ҳикоя билан боғланган ва уларнинг ҳар бири кечки овқат учун бошқа курсга тўғри келган. Миланлик Тристано Калко воқеа ҳақида ёзган ва у шунчалик таъсирли деб ҳисобланганки, шунга ўхшаш кўплаб томошалар бошқа жойларда ташкил этилган.[7][8]

Балет франсуз де-кур балети томонидан шакллантирилди, у зодагонлар томонидан мусиқа, нутқ, шеър, қўшиқ, танлов, декор ва костюм билан тандемда ижро этилган ижтимоий рақслардан иборат эди.[9] Санъатга қизиққан италиялик аристократ Кетрин де Медиcи франсуз тожи вориси Генрих ИИ га уйланганида, у Франсияга рақсга бўлган иштиёқини олиб келди ва молиявий ёрдам кўрсатди. Кетриннинг ёрқин ўйин-кулгилари суд сиёсатининг мақсадларини қўллаб-қувватлади ва одатда мифологик мавзулар атрофида ташкил этилган.[10] Биринчи декур балети Полонаис балети эди. Ушбу балет 1573- йилда Полша элчисининг ташрифи муносабати билан намойиш этилган. У Балтасар де Божоеулх томонидан хореография қилинган ва ҳар бири Франсия вилояти вакили бўлган ўн олти аёл учун бир соатлик рақсга эга эди. Балтасар де Беаужоеулх томонидан тайёрланган ва режиссёрлик қилган „ Cомиқуэ де ла Реине“ (1581) балетини Генрихнинг севимли герцоги де Жоезнинг никоҳини нишонлаш учун Кетриннинг ўғли қирол Генрих ИИИ нинг турмуш ўртоғи Лотарингия Луизаси топширган. Маргуэрите де Лорраине, қиролича Луизанинг синглиси. Балет беш соатдан ортиқ давом этди ва йигирма тўртта раққоса томонидан рақсга тушилган: ўн икки наиаде ва ўн икки саҳифа.[11][12]

Худди шу йили Фабритио Каросонинг Ил Балларино номли асарининг нашр этилиши, суд рақслари, ҳам ижро, ҳам ижтимоий рақслар бўйича техник қўлланма Италияни техник балетни ривожлантириш маркази сифатида яратишга ёрдам берди.[13]

ХВИИ аср – Франсия ва суд рақси

Лулли ХИВ „ Роял де ла Нуит“ балетида (1653).

Балет Франсияда рақсга иштиёқли бўлган Луи ХИВ даврида ижрога йўналтирилган санъат тури сифатида ривожланган.[14] Унинг балет рақсларига қизиқиши сиёсий сабабларга кўра эди. У рақс орқали қатъий ижтимоий одоб-ахлоқ қоидаларини ўрнатди ва уни сарой ижтимоий ҳаётининг энг муҳим элементларидан бирига айлантирди, зодагонлар устидан ҳокимиятни самарали ушлаб туради ва давлат устидан ҳукмронлик қилади.[15] Луи ташаббуслари аристократлар ўртасида қиролликни намойиш қилиш усули сифатида ижтимоий рақснинг такомиллашишига ва такомиллаштирилишига олиб келди, классик балет санъатини янги ўрнатилган қоидалар ва протоколлар билан янада мустаҳкамлади.[16]

Европа бўйлаб машҳурлик

Билбаодаги Доwагернинг Қироллик балети, 1626 – йил.

Франсия саройи қайсидир маънода Европадаги бошқа кўплаб қироллик судлари учун мода маданиятининг этакчи манбаи бўлган. Ўйин-кулги услублари, шу жумладан қирол балетлари тақлид қилинди. Испания, Португалия, Полша, Германия ва бошқа мамлакатлардаги судлар томошабинлар ва балетларнинг иштирокчиларига айланди. Франсиядан ташқари, Италия санъат турига, асосан Венецияга муҳим таъсир кўрсатди.

ХИХ аср

1827 – йилги Венеция карнавалида полшалик балет ижрочилари. Чап тарафдаги раққоса эркак ролини ўйнаган аёл сифатида „эн травестиэ“ ни ижро этмоқда.

Балерина ХИХ асрнинг биринчи ярмида Европадаги энг машҳур рақс ижрочисига айланди ва аста-секин диққатни эркак раққосадан узоқлаштирди. Кўпгина спектаклларда балет қаҳрамонларини пантомимадаги Бош бола каби аёл ўйнаган.[17]

Романтик ҳаракат

Мари Таглиони Чарлз Диделотнинг Флоре ва Зéпҳире балетидаги Флоре ролида (тахминан 1831). У найза ишининг кашшофи эди.

Санъат, адабиёт ва театрдаги романтик оқим расмий чекловлар ва саноатлаштириш механикасига қарши реаксия эди.[22] Зеитгеист хореографларни енгил, ҳаводор ва эркин кўринадиган романтик балетларни яратишга олиб келди, бу эса кундалик ҳаётнинг кўплаб жабҳаларида редуксионистик фаннинг тарқалишига қарама-қарши бўлиб хизмат қилади, бу Эдгар Аллан Понинг сўзларига кўра, „ҳамадрядни ғайриоддий ҳаётдан ҳайдаб чиқарган“. ўрмонлар". Ушбу „реал бўлмаган“ балетлар аёлларни мўрт ердан ташқари мавжудотлар, ҳеч қандай қийинчиликсиз кўтарилиши мумкин бўлган ва деярли ҳавода сузиб юрадиган эфир мавжудотлари сифатида тасвирлаган. Балериналар пастел, оқсоқоллар юбкалари бўлган костюмлар кийишни бошладилар. Ҳикоялар ғайриоддий, фолклор руҳлари атрофида эди. Бундай романтик балетлардан бирига мисол қилиб, бугунги кунда ҳам намойиш этилаётган энг қадимги романтик балетлардан бири бўлган Ла Сйлпҳиде ҳисобланади.

Москва императорлик Болшой театрининг Петипа/Иванов/Чайковский оққуш кўли спектаклида Михаил Мордкин шаҳзода Зигфрид ва Аделаида Гиури Одетта ролида талабалар билан кичик оққушлар ролида. 1901-йил

Аргентина

Эвропадан келган балет компаниялари ХИХ аср ўрталарида Шимолий, Марказий ва Жанубий Америкадаги театрларга даромадли гастрол сафарларини бошладилар. Аргентинанинг Буэнос-Айресдаги нуфузли Колон театри 1867-йилдаёқ Европадан келган гастрол компаниялари билан чет эллик балет артистларини ўз саҳнасида қабул қилган эди[18] 1880-йилларга келиб, Колон театри ўзининг профессионал балет компаниясига эга эди. Бироқ, Европадан ташқаридаги аксарият мамлакатлар ўзларининг профессионал балет компанияларига даъво қилишлари учун ҳали бир неча ўн йиллар керак бўлади.

ХХ аср ва модернизм

Россия ва рус балетлари

Анна Павлова Михаил Мордкин томонидан Баcчаналеъда бакчанте сифатида.

Сергей Диагилев ўзининг " Балец Руссес " компаниясини очганида Парижга балетнинг тўлиқ доирасини олиб келди. У инқилобдан кейин Париждаги рус сургун жамиятининг раққосаларидан иборат эди.

Диагилев ва бастакор Игор Стравинский ўзларининг истеъдодларини бирлаштириб, рус фолклорини Фокине хореографиясидаги „Оловли қуш “ ва " Петрушка „ филмларида жонлантиришди. Диагилевнинг кейинги хореографик комиссиялари Нижинскийга йўл олди. Унинг биринчи балети Дебусси мусиқасига ёзилган Л’апрес-миди д’ун Фауне (Фаун тушида) эди. У икки ўлчовли шакллари ва балет техникасининг йўқлиги билан ажралиб турарди. Бу фаунанинг канизлардан бирининг рўмолини ўзига ишқалаётгани, тақлид қилинган онанизмни тасвирлаши туфайли баҳс-мунозараларга сабаб бўлди. Рус балетларининг энг мунозарали иши Нижинский томонидан Стравинский мусиқаси билан хореография қилинган “Баҳор маросими" эди. Балетнинг замонавий мусиқаси, кабутар оёқ бармоқларини оёқ ости қилиш ва инсон қурбонлиги мавзуси томошабинларни шунчалик ҳайратда қолдирдики, улар ғалаён кўтаришди.

Петипанинг „олтин даври“ дан кейин Мишел Фокине ўз фаолиятини Санкт-Петербургда бошлади, лекин Парижга кўчиб ўтди, Диагилев ва Балет Руссес билан бирга ишлади.

Васлав Нижинский "Атиргуллар хаёли" филмида, 1911-йил.

Совет ҳокимияти даврида рус балетининг ривожланиши давом этди. Инқилобдан кейин мамлакатда кам истеъдодлар қолган эди, лекин бу янги авлодни этиштириш учун етарли эди. 1920-йиллардаги турғунликдан сўнг, 1930-йилларнинг ўрталарига келиб, саҳнада раққосалар ва хореографларнинг янги авлоди пайдо бўлди. Рақснинг техник мукаммаллиги ва аниқлиги Петипа ва Cеcчетти томонидан ўқитилган ва Санкт-Петербург / Ленинграддаги Киров балетига раққосалар тайёрлаш мактаби бўлган Ваганова балет академиясини бошқарган Агриппина Ваганова томонидан илгари сурилган (ва талаб қилинган).

Қўшма Штатлар

Рус балетлари Франсияга кўчиб ўтгандан сўнг, балет, хусусан, Америка Қўшма Штатларида кенгроқ таъсир ўтказа бошлади.

Париждан Диагилев билан келишмовчиликдан сўнг, Фокине Швецияга, кейин эса АҚШга жўнади ва Ню-Ёркка жойлашди. Диагилевнинг фикрича, анъанавий балет нафақат гўзаллик ва атлетик намойишни таклиф қилади. Фокине учун бу етарли эмас эди. Техник маҳоратдан ташқари, у драматиклик, ифода ва тарихий ҳақиқийликни талаб қилди. Хореограф саҳнанинг даврини ва маданий контекстини ўрганиши ва аниқ давр либослари фойдасига анъанавий тутудан воз кечиши керак.

Фокине Шеҳеразаде ва Клеопатра хореографиясини ижро этган. У, шунингдек, Петроучка ва Фиребирд қайта ишлаган. Унинг энг машҳур асарларидан бири Анна Павлова томонидан ижро этилган "Ўлаётган оққуш" эди. Балерина сифатидаги истеъдодларидан ташқари, Павлова Фокиненинг драма сифатида балет ҳақидаги тасаввурини амалга ошириш учун театр қобилиятларига эга эди. Афсонага кўра, Павлова оққуш ролини шу қадар аниқлаганки, у ўлим тўшагидан оққуш костюмини сўраган.

Неоклассик балет

Аполлон билан рус балетлари (1928) хореографияси Жорж Баланчин . Раққосалар – Александрова Данилова ва Серж Лифар .

Жорж Баланчин кўпинча неоклассик балет деб номланувчи классик балет ва бугунги замонавий балет ўртасидаги рақс услубининг биринчи кашшофи ҳисобланади. „ Петипадан Баланчингача“ китобининг муаллифи Тим Шолл Баланчиннинг " Аполлон " (1928) асарини биринчи неоклассик балет деб ҳисоблайди. Бу Сергей Диагилевнинг мавҳум балетларига жавобан шаклга қайтишни ифодалади. Аполлон ва бошқа асарлар бугунги кунда ҳам, асосан, Ню-Ёрк шаҳар балети томонидан ижро этилмоқда. Бироқ, бошқа компаниялар Жорж Баланчин асарларини ижро этиш ҳуқуқи учун ҳақ тўлашлари мумкин.

Замонавий асарлар

2010 – йил Ирèне Тассембéдонинг " Аллоҳ Гарибоу " номли замонавий балет асари.

Баланчине билан машқ қилган ва бу нео-классик услубнинг кўп қисмини ўзлаштирган раққосалардан бири Михаил Баришников эди. 1980 – йилда Баришников Америка балет театрининг бадиий раҳбари этиб тайинланганидан сўнг, у турли хил замонавий хореографлар, айниқса Тwйла Тҳарп билан ишлади. Тҳарп 1976 – йилда АБТ ва Баришников учун " Пуш Cомес То Шове " хореографияси; 1986 – йилда у ўз компанияси учун Ин Тҳе Уппер Роом филмини яратди. Ушбу иккала асар ҳам замонавий балетдан фойдаланиш учун пункт поябзаллари ва классик тарзда ўқитилган раққосалар билан уйғунлашган аниқ замонавий ҳаракатлардан фойдаланиш учун инновацион деб ҳисобланган.

Тҳарп, шунингдек, 1957 – йилда Роберт Жоффри томонидан асос солинган Жоффрей Баллет компанияси билан ҳам ишлаган. У 1973 – йилда эстрада мусиқаси ва замонавий балет техникаси аралашмасидан фойдаланган ҳолда улар учун Деуcе Cоупе хореографиясини яратди. Жоффри балети кўплаб замонавий асарларни ижро этишда давом этди, уларнинг кўпчилиги Жералд Арпино томонидан хореография қилинган.

Бугунги кунда кўплаб замонавий балет компаниялари ва хореографлар мавжуд. Улар орасида Мадрид балети ; Фландрия қироллик балети ; Алонзо Кинг ва унинг компанияси, Алонзо Кинг ЛИНЕС Балети ; Начо Дуато ва Cомпаñиа Наcионал де Данза ; Франкфурт балетида кўп ишлаган ва бугунги кунда Тҳе Форсйтҳе компаниясини бошқараётган Уилям Форсйтҳе ва Жиří Кйлиáн, илгари Недерландс Данс театрининг бадиий раҳбари эди. Киров балети ва Париж опера балети каби анъанавий „классик“ компаниялар ҳам мунтазам равишда замонавий асарларни ижро этишади.

Балет усулини ишлаб чиқиш

Бир нечта таниқли балет усуллари ўзларининг яратувчилари номи билан аталган. Мисол учун, Россиядан иккита устун тизим Агриппина Вагановадан кейин Ваганова усули ва Николай Легатдан кейин Легат усули сифатида танилган. Cеcчетти усули италян раққоси Энрико Cеcчетти (1850-1928) томонидан ихтиро қилинган ва Август Бурнонвил (1805-1879) томонидан ихтиро қилинган Бурнонвил усули, асосан, Борнонвилнинг ўз мамлакати Данияда қўлланади.

Яна қаранг

  • Сарлавҳа бўйича балетлар рўйхати
  • Балет мусиқа
  • Рақс тарихи
  • Балетда қора танли аёллар

Манбалар

  1. ↑ Натионал Баллет Аcадемй & Труст оф Индиа ин Неw Делҳи, Индиа. Ретриэвед Марч 29, 2010.
  2. ↑ Чантрелл (2002), п. 42.
  3. ↑ Кирстеин (1952), п. 4.
  4. ↑ Тҳоинот Арбеау, _Орчесограпҳй_, транс. бй Марй Стеwаре Эванс, wитҳ нотес бй Жулиа Суттон (Неw Ёрк: Довер, 1967)
  5. ↑ „БАЛЛЕТ 101: А Cомплете Гуиде то Леарнинг анд Ловинг тҳе Баллет бй Роберт Гресковиc“.
  6. ↑ Леэ (2002), п. 29.
  7. ↑ „Cатҳерине деъ Медиcи (1519-1589)“, артиcле фром Септембер 1990, публишед он „Андрос он Баллет“ паге, он Мичаэл Минн wебсите.
  8. ↑ Вуиллиэр, Гастон (1898). Ҳисторй оф Данcинг фром тҳе Эарлиэст Агес то Оур Оwн Тимес, пп. 65–69. Неw Ёрк: Д. Андерсон анд Cомпанй. [Фаcсимиле репринт (2004): Wҳитефиш, Монтана: Кессингер Публишинг. ИСБН 978-0-7661-8166-3.]
  9. ↑ Бланд (1976), п. 43.
  10. ↑ Франcес А. Ятес, _Тҳе Френч Аcадемиэс оф тҳе Сихтеэнтҳ Cентурй_, 2нд эд. (Лондон: Роутледге, 1988)
  11. ↑ Андерсон (1992), п. 32.
  12. ↑ Cоопер, Элизабетҳ (2004). „Ле Балет Cомиқуэ де ла Реине, 1581: Ан Аналйсис“. Университй оф Wашингтон wебсите.
  13. ↑ Леэ (2002), п. 54.
  14. ↑ Бланд (1976), п. 49.
  15. ↑ „Тҳе Соcиал анд Политиcал Импортанcе оф Данcе“. www.блакенейманор.cом. 2020-йил 14-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-июл.
  16. ↑ Ҳоманс, Женнифер.. Аполло'с ангелс : а ҳисторй оф баллет, 1ст, Неw Ёрк: Рандом Ҳоусе, 2010 — 52-бет. ИСБН 978-1-4000-6060-3. ОCЛC 515405940. 
  17. ↑ „МАД. ДЕСАРГУС-ЛЕМАИРЕ ЭТ МДЕЛЛЕ. АМÉЛИЭ ГАЛСТЕР / данс / ле пас де деух полонаис.“. Виcториа анд Алберт Мусеум. Қаралди: 2012-йил 15-март.
  18. ↑ Фостер, Давид Wиллиам. Cултуре анд Cустомс оф Аргентина. Греэнwоод Публишинг Гроуп, 1998 — 133-бет. ИСБН 978-0-313-30319-7. 
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Маcаулай" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.

Қо'шимча о'қиш

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Balet_tarixi" dan olindi