Ziyosfera

Balujiston tarixi

Сиб ва Суран – Сейистондаги Сафавийлар даврига оид тарихий қал’а.
Белужистон минтақаси пушти рангда

Балужистон тарихи Балужистон минтақасининг Покистан, Эрон ва Афғонистон ҳудудларига тааллуқли тарихини англатади. Минтақага оид ноаниқ маълумотлар милоддан аввалги тахминан 650-йилларга оид юнон тарихий манбаларида учрайди. Энг қадимги Балужистон даври палеолитга бориб тақалади.

Тарих давомида Балужистон сивилизациянинг жонли маркази бўлган ва қадимги даврлардан бошлаб қадимги дунёнинг сивилизация марказлари билан ўзаро алоқада бўлган.

Балужистонда милоддан аввалги тахминан 7000-йилларга оид қадимги инсон манзилгоҳларига доир далиллар мавжуд.

Энг қадимги тарих

Ҳозирги Балужистон ҳудудида инсон яшаганининг энг қадимги далиллари палеолит даврига тааллуқли бўлиб, овчилар лагерлари ҳамда пармаланган ва силлиқланган тош қуроллар билан ифодаланади. Минтақадаги энг қадимги ўтроқ қишлоқлар неолит даврига (милоддан аввалги тахминан 7000—5500-йиллар)[1] мансуб бўлиб, улар қаторига неолит даврига оид Меҳргар манзилгоҳи ҳам киради. Ушбу манзилгоҳ Качи текислигида жойлашган. Бу қишлоқлар кейинги халколит даврида кенгайиб, ўзаро алоқалар кучайди. Бу жараён тайёр маҳсулотлар ва хомашёнинг, жумладан чанк чиғаноғи, ложувард, феруза ҳамда сопол буюмлар кабиларни ўз ичига олган. Милоддан аввалги 2500-йилларга келиб, бронза даврида Балужистон Ҳараппа маданий доирасининг бир қисмига айланди ва шарқда жойлашган Ҳинд дарёси ҳавзасидаги йирик манзилгоҳларни муҳим ресурслар билан таъминлади. Покистон Балужистони Ҳинд водийси сивилизациясининг энг ғарбий чегарасини ташкил этган.

Балужистондаги энг қадимги аҳолининг излари Браҳуи халқи бўлиб, улар дравид тилларида сўзлашувчи халқдир. Браҳуилар дастлаб Ҳинд ва буддист бўлган бўлиб, бу жиҳатдан яриморолнинг бошқа ҳудудларидаги ҳинд-орий ва дравид тилларида сўзлашувчи халқларга ўхшаш эди. Браҳуилар минг йилликлар давомида дравид тилини сақлаб қолган[2].

Милоддан аввалги 650-йилда юнон тарихчиси Геродот Параитакенои қабиласи шимолий-ғарбий Форсда яшаган ва форс зоди бўлган Деиокес бошқарган қабила эканини тасвирлаган(Ҳисторй И.101). Ахамонийлар милоддан аввалги ВИ асрда ҳудудни забт этгач, Балужистонда Гедросия ва Арахосия сатрапликларини ташкил этдилар. Аррианнинг ёзишича, Александр Бақтрия ва Сўғдиёнада Пареитакаи қабиласига дуч келган ва уларни бўйсундиришни Cратерусга топширган(Анабасис Алехандроу ИВ). 1-асрга оид Периплус оф тҳе Эрйтҳраэан Сеа асарида замонавий Балужистон соҳилларидаги Омманитик минтақадан нарида жойлашган Парадон ҳудуди тасвирланган[3].

Александр даври тарихий империялари

Мауря империясининг Салавкий-Мауря урушидаги юнонлар устидан қозонган ғалабасидан сўнг, Балужистоннинг катта қисми қадимги Ҳиндистон ҳукмдори Чандрагупта бошқаруви остига ўтди. Чандрагупта ва Салавкийлар милоддан аввалги 303-йилда тинчлик битими туздилар. Салавкий Ниcатор Балужистондаги сатрапликларни ҳам ўз ичига олган ҳудудларни кенгайиб бораётган Мауря империясига топширди[4]. Иттифоқ Чандрагупта Маурянинг Салавкийлар империяси маликаси билан никоҳи орқали мустаҳкамланди. Келишув натижаси ўзаро манфаатли бўлди[5]. Салавкийлар ва Мауря империялари ўртасидаги чегара кейинги авлодлар даврида барқарор бўлди ва дўстона дипломатик алоқалар элчи Мегастҳенес ҳамда Чандрагуптанинг набираси Ашока ғарбга юборган элчилар фаолиятида ўз аксини топди[5].

Милодий 1-асрдан 3-асргача замонавий Покистон Балужистони ҳудудини Паратаражас, яъни „Пататаҳаа шоҳлари“, яъни Ҳинд-Скиф қироллиги ёки Ҳинд-Парфия қироллиги ҳукмдорларидан иборат ҳинд сулоласи бошқарган. Ҳинд Парата шоҳлари асосан тангалар орқали маълум бўлиб, бу тангаларда одатда олд томонида бошбоғ таққан узун сочли ҳукмдор бюсти, орқа томонида эса доирасимон ёзув ичида свастика тасвири акс этган бўлади. Ёзувлар одатда кумуш тангаларда браҳми, мис тангаларда эса Кҳароштҳи ёзувида битилган. Бу тангалар асосан ғарбий Покистондаги Лоралаи ҳудудидан топилган. Милодий 635 ёки 636-йилда Синддаги ҳинд Браҳман сулоласи Чач даврида Балужистоннинг айрим қисмларини назорат қилган[6].

Эрон Балужистонида тарихдаги энг қадимги инсон сивилизацияларидан айримлари мавжуд бўлган. Дозаап (Зоҳидон) яқинидаги Бурнт шаҳри милоддан аввалги 2000-йилларга тааллуқлидир. Ҳозирги Балужистон ҳудудининг барчаси Аҳамонийлар, Салавкийлар, Парфия ва Сосонийлар империялари таркибига кирган. 2-асрда беш нафар йирик ҳинд ҳукмдор бўлган бўлиб, улар Багаверанинг ўғли Ёламира, Ёламиранинг ўғли Аржуна, Ёламиранинг яна бир ўғли Ҳварамира, Ҳварамиранинг ўғли Мираҳвара ва Ҳварамиранинг яна бир ўғли Миратахма эди[7].

Ўрта асрлар даври

Араб халифалиги

Араб қўшинлари 7-асрда Балужистонга бостириб кириб, балужларни ислом динига киритдилар[8]. Араблар ҳукмронлиги Балужистонда балуж халқига ўзининг ярим мустақил қабила тизимларини шакллантириш имконини берди. Бироқ, бу тизимлар кучлироқ кучларнинг таҳдиди остида бўлган.

Ҳижрий 14-йилда (милодий 636-йил) Раи Чач юриш қилиб, Макранни забт этди. Бироқ, 643-йилда араблар Макранга етиб келдилар[9]. Милодий 644-йил бошларида халифа Умар Басрадан Суҳайл ибн Адийни Эроннинг Кармон минтақасини забт этиш учун юборди. Суҳайл Кармон ҳокими этиб тайинланди. Кармондан ғарбий Балужистонга кириб, Форс чегаралари яқинидаги ҳудудни эгаллади[10]. Жануби-ғарбий Балужистон эса ўша йилнинг ўзида Сейистон юриши давомида забт этилди.

Усмон халифалиги даврида, 652-йилда Кармондаги қўзғолонга қарши юриш чоғида Мажаша ибн Мас’уд қўмондонлигида Балужистон қайта забт этилди. Бу ғарбий Балужистон биринчи марта бевосита халифалик қонунлари остига ўтиб, дон солиғи тўлаган давр эди[11]. Ғарбий Балужистон Кармон мулкига қўшилди. 654-йилда Абдулраҳмон ибн Самра Сейистон ҳокими этиб тайинланди. Абдулраҳмон ҳозирги жанубий Афғонистонда жойлашган Зарангдаги қўзғолонни бостириш учун исломий қўшинни бошқарди. Заранг забт этилгач, бир қўшин шимолга қараб юриб, Кобул ва Ғазнагача, Ҳиндукуш тоғларигача бўлган ҳудудларни эгаллади. Бошқа қўшин эса шимоли-ғарбий Балужистон томон йўналиб, қадимги Давар ва Қандабил (Болан) шаҳарларигача бўлган ҳудудни забт этди[12]. 654-йилга келиб, ҳозирги Покистоннинг Балужистон вилояти ҳудудининг деярли барчаси Рошидун халифалиги ҳукмронлиги остига ўтди. Фақат яхши мустаҳкамланган тоғли ҚаиҚан (Хуздар) шаҳри бундан мустасно бўлиб, бу шаҳар Али халифалиги даврида забт этилди[13]. Абдулраҳмон ибн Самра Заранжни вилоят марказига айлантирди ва 654-йилдан 656-йилгача, Усмон ўлдирилгунга қадар, ушбу забт этилган ҳудудлар ҳокими бўлиб қолди[манба керак].

Халифа Али ҳукмронлиги даврида Балужистон ва Макран ҳудудлари яна қўзғолон кўтарди[манба керак]. Ислом империясидаги фуқаролар уруши сабабли Али бу ҳудудларга эътибор қарата олмади. Ниҳоят, 660-йилда Ҳорис ибн Мараҳ Абди бошчилигида катта қўшин юборди. Ҳорис ибн Мараҳ Абди Макранга етиб келиб, ҳудудни куч билан забт этди. Сўнг шимолга томон ҳаракатланиб, шимоли-шарқий Балужистонни қайта эгаллади ва Қандабилни (Болан) забт этди. Кейин яна жанубга юриб, шиддатли жангдан сўнг Калатни ҳам эгаллади[14]. 663-йилда, Умавийлар халифаси Муовия И ҳукмронлиги даврида, Ҳорис ибн Мараҳ ва қўшинининг катта қисми Калатдаги қўзғолонни бостириш чоғида ҳалок бўлгач, мусулмонлар шимоли-шарқий Балужистон ва Калат устидан назоратни йўқотдилар[15]. Кейинчалик Умавийлар даврида мусулмон қўшинлари ҳудуд устидан назоратни қайта тикладилар. Бу ҳудуд шунингдек Аббосийлар халифалиги таркибида ҳам қолган[манба керак].

Балужистонда араблар ҳукмронлиги 10-аср охиригача давом этди. Арабларга энг яхши маълум бўлган Балужистон қисмлари пойтахти Хуздар бўлган Турон (Жҳалаван мамлакати) ҳамда Нудҳа ёки Будҳа (Качҳи) эди. Тахминан 976-йилда Ибн Ҳавқал Ҳиндистонга иккинчи сафари чоғида Каикананда (эҳтимол ҳозирги Нал) яшовчи ва Хуздарни бошқарувчи араб ҳокимини қайд этган[9].

Ғазнавийлар давлати

Кўп ўтмай, ғарбий Балужистон Носируддин Сабуктагин қўлига ўтди. Унинг ўғли Маҳмуд Ғазнавий Балужистонни тўлиқ забт этди. Ғазнавийлардан сўнг ҳудуд Ғурийлар тасарруфига ўтди. Орадан кўп ўтмай, ғарбий Балужистон (Эрон Балужистони) 1219-йилда Хоразмшоҳлар давлати (Хива) ҳукмдори Султон Муҳаммадхон тасарруфига ўтди[9]. Бироқ, тахминан 1223-йилда Чингизхоннинг ўғли Чиғатой бошчилигидаги мўғул юриши Макрангача етиб борди. Бир неча йил ўтиб, жануби-шарқий Балужистон қисқа муддат Деҳли султонлиги ҳукмдори Султон Элтутмиш қўлига ўтди. Бироқ, тез орада яна мўғуллар ҳукмронлиги остига қайтди. Мўғуллар уюштирган босқинлар Макрандан Гомалгача бўлган Балужистон тарихида чуқур из қолдирган бўлиб, мўғуллар ва улар келтирган вайронагарчиликлар ҳанузгача яхши маълумдир[9].

Шундан сўнг Балужистон тарихининг бир қисми Қандаҳор атрофида кечади ва айнан шу ҳудудда 1398-йилда Амир Темурнинг набираси Пирмуҳаммад Мирзо Сулаймон тоғларида афғонларга қарши жанг қилган. Маҳаллий ривоятларга кўра, Амир Темур Ҳиндистонга қилган юришларидан бирида Марри ҳудуди орқали ўтган[9].

Арғун сулоласи

Балужлар ўз ҳокимиятини Калат, Качҳи ва Панжобгача кенгайтирдилар ҳамда Мирчакархон Ринд ва Миргваҳрамхон Лашарий ўртасида балуж шеъриятида машҳур бўлган урушлар юз берди. Бу урушларда тахминан 1470-йилда Ҳирот султони Ҳусайн Мирзо даврида Қандаҳор ҳокими бўлган Арғун амири Зуннунбег муҳим рол ўйнаган. Шу билан бир пайтда брагуйлар аста-секин кучайиб бордилар ва уларнинг кичик князлиги бу даврда Жҳалаван мамлакати орқали Вадҳгача чўзилган[16]. Арғун сулоласи кўп ўтмай Бобур тасарруфига ўтди. 1556-йилдан 1595-йилгача ҳудуд Сафавийлар сулоласи тасарруфида бўлди. Сўнгра Буюк Акбар қўшини ҳозирги Покистон ва Эрон Балужистони ҳудудларини Бобурийлар империяси таркибига қўшди. Бу ҳолат 1638-йилгача давом этди ва шундан кейин ҳудуд яна Форс тасарруфига ўтди.

Ойини Акбарийга кўра, 1590-йилда юқори тоғли ҳудудлар Қандаҳор сардорлиги таркибига киритилган, Качҳи эса Мўлтон субасидаги Бҳаккар сардорлигига қарашли бўлган. Фақат Макран Маликлар – Буледайлар ва Гичкилар қўл остида мустақил бўлиб қолган. Каччининг мустақиллиги Калатнинг Носирхон И 17-асрда ўз ҳокимияти таркибига қўшгунига қадар сақланиб қолган[16].

Британия оккупациясидан олдинги давр харитаси (1863). Балужистон апелсин рангида

17-аср ўрталаридан бошлаб Балужистоннинг катта қисми 1708-йилда Гилзайлар юксалишигача Сафавийлар тасарруфида бўлиб қолди. Нодиршоҳ Гилзайларни мағлуб этди ва 18-аср биринчи ярмида Балужистонга бир неча бор юриш қилди ёки бу ҳудуд орқали ўтди. Нодиршоҳдан сўнг Аҳмадшоҳ Дурроний келди. Мамлакатнинг шимоли-шарқий қисми, жумладан бевосита бошқарув остидаги деярли барча ҳудудлар, 1879-йилда Гандамак шартномаси билан Пишин, Дуки ва Сиби британлар қўлига ўтгунига қадар Садозай ва Баракзай сулолаларининг расмий сюзеренитети остида бўлиб қолди. Ғарбий Балужистон тўлиқ брагуй хонлари қўл остида ташкил этилган давлатга бирлаштирилган эди[манба керак].

Калат хонлиги

Асосий мақола: Калат хонлиги ва Балужистон

Ҳозирги Покистон Балужистони ҳудудида яшаган Балуж-Брагуй қабиласининг Калат хонлари Калат ҳукмдорлари бўлган. Улар ҳеч қачон тўлиқ мустақил бўлмай, доимо ўзлари бўйсунган олий ҳокимият мавжуд бўлган. Дастлабки даврларда улар фақат кичик бошлиқлар бўлган. Кейинчалик Бобурий императорларнинг Деҳлидаги фармонларига ва Қандаҳор ҳукмдорларига бўйсунган ҳамда талаб қилинганда қуролли аскарлар юборган. Афғон ҳукмдорларининг Калатдаги вассалларига юборган қатъий буйруқларидан кўпчилиги ҳанузгача сақланиб қолган бўлиб, Садозайлар ва баракзайларнинг устунлиги ҳатто 1838-йилгача эътироф этилган. Фақат Носирхон И даврига келибгина Калат ҳукмдорига афғон подшоҳлари томонидан Бегларбеги (Бош бошлиқлар бошлиғи) ва Вали-и-Калат (Калат ҳокими) унвонлари берилган[17].

Бобурийлар ҳокимияти заифлашган сари, брагуй бошлиқлари маълум даражада ташқи аралашувдан халос бўлдилар. Бошлиқлар олдидаги биринчи вазифа давлатнинг бўш қабила тузилмаси доирасида ижтимоий жипслик ва ҳамкорликни таъминлаш эди. Улар барча юришлардан олинган ўлжанинг бир қисмини камбағал тоғли аҳолига тақсимладилар. Шу тариқа ҳар бир киши бутун Балуж жамоасининг муваффақиятидан манфаатдор бўла олди. Шундан сўнг кенгайиш даври бошланди. Мираҳмад кетма-кет Сиби текисликларига юришлар уюштирди. Мир Самандар эса ўз босқинларини Зҳоб, Бори ва Тҳал-Чотиалигача ёйди. Мир Самандар Калҳоралардан йилига 40 000 рупий миқдорида солиқ ундирган[17].

Мир Абдуллоҳ сулоланинг энг буюк забт этувчиси бўлиб, эътиборини ғарбга, Макранга қаратди, шимоли-шарқда эса Қандаҳорнинг гилзай ҳукмдорларидан Пишин ва Шоравакни тортиб олди. Охир-оқибат Качҳидаги Санни яқинида жойлашган Жандриҳарда Калҳоралар билан жангда ҳалок бўлди.

Мир Абдуллоҳнинг вориси Мир Муҳаббат ҳукмронлиги даврида Нодиршоҳ ҳокимият тепасига келди ва Аҳмадзай ҳукмдори Нодиршоҳ ёрдами билан 1740-йилда Мир Абдуллоҳ ва у билан бирга ҳалок бўлганлар қони эвазига товон сифатида Качҳини қўлга киритди. Брагуйлар шу тариқа тоғликлар доимо орзу қилган унумдор деҳқончилик ерларига эга бўлдилар. Муҳаббатхон ва унинг укаси Носирхоннинг донолиги билан айрим ҳудудлар қабиладошларга хоннинг номунтазам қўшинлари учун маълум миқдорда қуролли аскар етказиб бериш шарти билан тақсимланди. Шу билан бирга, солиқ тўлайдиган ерларнинг катта қисми хон тасарруфида сақлаб қолинди[18].

Балужлар „Буюк“ деб атаган ва уларнинг тарихий қаҳрамони саналган Носирхоннинг қирқ тўрт йиллик ҳукмронлиги машаққатли бошқарув ва ташкилотчилик даври бўлиб, ҳарбий юришлар билан алмашиниб турган. Носирхон Аҳмадшоҳга Форс ва Ҳиндистонга қилган юришларида ҳамроҳ бўлган. Доно ва қобилиятли бошқарувчи бўлган Носирхон эҳтиёткорлиги, фаоллиги ва ташаббускорлиги билан ажралиб турган. У моҳиятан жангчи ва забткор бўлиб, бўш вақтини овда ўтказган. Шу билан бирга, дин масалаларига жуда эътиборли бўлиб, ўз халқига ислом қонун-қоидаларига қатъий риоя этишни буюрган. Унинг ҳукмронлиги Калат тарихида асосий ўрин тутган ички низолардан холи бўлган. Носирхон Макран (Гитчки ҳудуди), шунингдек Харан ва Лас Белани босиб олиб, уларни ўз хонлигига қўшган[18][19][20].

Носирхоннинг вориси Мир Маҳмудхон ҳукмронлиги деярли фақат қўзғолонлар билан ўтди. 1810-йилда Ҳенрй Поттингер унинг пойтахтига ташриф буюриб, ўз таассуротлари ҳақида батафсил қайдлар қолдирган[21]. Мир Меҳрабхон ҳукмронлиги эса қабила бошлиқлари билан давомли курашдан иборат бўлиб, уларнинг кўпини қатл эттирган. Мир Меҳрабхон Мулла Муҳаммадҳасан ва Саййид Муҳаммадшариф каби шахсларга қарам бўлиб қолди. Уларнинг хиёнати туфайли Биринчи Афғон уруши бошида сер Wиллиам Маcнагҳтен ва сер Алехандер Бурнес Меҳрабхонни инглизларга хиёнат қилган деб ўйлашди. Гўёки Меҳрабхон қабилаларни Болан довони орқали ўтаётган британ қўшинларига қаршилик кўрсатишга ундаган ва ниҳоят, сер Александр Бернс Калатдаги миссиясидан қайтаётганида, элчи билан хон ўртасида тузилган битим олиб кетилаётган карвонда талончиликни уюштирган, деган фикр шаклланган эди. Айнан шу қараш 1839-йилда сер Томас Уилшир бригадасининг Кветта йўналишидан чалғитилиб, Калатга ҳужум қилишига сабаб бўлди. Бу ҳаракатни Маллесон „жиддий хатодан ҳам ортиқ жиноят“ деб таърифлаган[22]. Шаҳар ҳужум билан эгалланди ва Меҳрабхон ҳалок бўлди[18].

Замонавий тарих

Британия Ҳиндистони

Британия Ҳиндистонининг Балужистон агентлиги. Харитада Балужистон бош комиссари вилояти („Британия Балужистони“) ҳамда князлик давлатлари: Калат, унга қарам Харан ва Лас Бела князликлари. Шунингдек Макран округи кўрсатилган.

Британия ва Эрон Балужистонни бир неча қисмларга бўлиб олдилар. Британлар 1877-йилда Балужистон агентлигини туздилар. 19-асрда ғарбий Балужистонда миллатчилар форс босқинига қарши қўзғолон кўтардилар. 19-аср охирида Сардор Ҳусайн Наруй Балуж Форсга қарши қўзғолон бошлади. Бироқ, исён инглиз-форс қўшма кучлари томонидан бостирилди. Қожарлар сулоласи ва британлар ўртасидаги шарқий Балужистон учун кураш ғарбий балужларга Ғарбий Балужистонда ўз ҳудудлари устидан назоратни қўлга олиш имконини берди. 20-аср бошида Баҳромхон Балуж ерларини назорат остига олишга муваффақ бўлди. 1916-йилда Британия Ҳиндистони Баҳромхоннинг ғарбий Балужистондаги ҳокимиятини тан олди. Баҳромхоннинг жияни Дўстмуҳаммадхон Балуж тахтга ўтирди ва 1920-йилда ўзини Шоҳи Балужистон (форсчада Балужистон шоҳи) деб эълон қилди. Бироқ, 1928-йилда Ризошоҳ ҳокимиятга келгач, форс қўшинлари британлар ёрдамида балуж кучларига қарши ҳарбий ҳаракатлар бошлади. Балужлар мағлубиятга учради ва Мир Дўстмуҳаммадхон Балуж қўлга олинди. Ўша йили Теҳрон қамоқхонасида қатл этилди. Балужлар британлардан ҳам норози бўлиб, Ғарбий Балужистоннинг форслар томонидан эгалланишига қарши Жакобобод Балуж конференсиясида ўз норозиликларини билдирдилар[манба керак].

Биринчи жаҳон уруши даврида Германия балужлар билан алоқа ўрнатиб, уларга ҳарбий стратегия тақдим этди. Балужларнинг Британия армиясига қарши уруши 1916-йилда Макронда британ кучлари билан бир неча тўқнашувлар ва талофатларга олиб келди[23]. Сейистон кучларининг алоқа йўлларига Балужистоннинг айрим қабилалари, хусусан Сарҳаддаги Даманис қабиласи немис агенти Зугмаернинг стратегик ва ҳарбий кўмаги билан ҳужумлар уюштирди. Бунга йўл қўймаслик ва ҳудудни назорат қилиш мақсадида Балужистондаги қўмондон бригада генерали Р. Э. Дер 1916-йил май ойида ўз қўшинининг бир қисмини Хашга кўчирди[24][25].

Британия Ҳиндистони аста-секин Мир Меҳрабхон ҳукмронлиги даврида Балужистонга аралаша бошлади. Унинг ҳукмронлиги қабила бошлиқларига қарши олиб борган ҳокимият кураши билан тавсифланади ва уларнинг кўпини қатл эттирган эди. Меҳрабхон Мулла Муҳаммадҳасан ва Саййид Муҳаммадшарифга қарам бўлиб қолган ва айнан шу шахслар британларни Мир Меҳрабхон маҳаллий қабилаларни Болан довони орқали британ қўшинларининг юришига қарши қўзғатганига ишонтирган. Британлар 1839-йилда Калатга ҳужумини шу асос билан оқладилар ва Меҳрабхонни ўлдирдилар. Унинг ўрнига Мир Шоҳнавозхон тайинланди. Лейтенант Ловедай эса сиёсий офицер этиб белгиланди. Бироқ, кейинги йили Сараван қабилаларининг қўзғолони Шоҳ Навозни тахтдан воз кечишга мажбур қилди. Ҳокимиятни Мир Муҳаммадҳасан қўлга олди ва кейинчалик Мир Носирхон ИИ номини қабул қилди[манба керак].

Полковник Стейси босими остида Мир Носирхон ИИ Британия Ҳиндистонига бўйсунди ва Маёр Оутрам Носирхонни 1840-йилда Калат ҳокимлигига кўтарди[26].

Полковник сер Роберт Гровес Сандеман 1877-йилдан 1947-йилгача амал қилган Балужистонда қабилаларни тинчлантиришнинг инновацион тизимини жорий этди. Бироқ, Британия Ҳиндистони ҳукумати унинг усулларига қарши бўлган ва уларни Шимоли-Ғарбий чегарада қўллашга рухсат бермаган. Тарихчилар Роберт Гровес услубининг империя таъсирини тинч йўл билан ёйишдаги кўлами ва самарадорлиги ҳақида узоқ йиллардан бери баҳслашиб келмоқдалар[27].

Мир Худододхон 1877-йилги Дурбарда ўз хоҳишига қарши ҳинд бўлмаган шаҳзода сифатида кўрилди. Бироқ, дурбар якунида хонга ҳинд шаҳзодаларига бериладиган шараф-эътибор кўрсатилди[28]. Бу шуни кўрсатдики, дурбар бошида давлат ҳинд бўлмаган давлат дея қабул қилинган бўлса-да, йиғилиш охирига келиб Британия ҳукумати уни ҳинд давлати сифатида тан олган[29]. Шундан сўнг ва айниқса, 1877-йилда Балужистон агентлиги ташкил этилгач, Калатга ҳинд давлати сифатида қаралган[30].

Британлар Калатда устун кучга айландилар. Чунки Худододхон тахтдан воз кечишга мажбур қилинди ва хоннинг ваколати чеклаб қўйилди[31]. Калатдаги сиёсий агент Сараван ва Жҳалаван қабила бошлиқларига нафақалар тайинлади[32], Харан ва Лас Бела эса амалда Калатдан мустақил бўлиб қолди. Бундан ташқари, Калат бош вазири Ҳинд ҳукумати вакили бўлиб, у хонга ҳисобот бермас эди[33].

1933-йилда Аҳмадёрхон Балуж-Брагуй конфедерациясида мавқеи мустаҳкам бўлмаган ҳолда Калат ҳукмдори бўлди[31]. Калат устидан тўлиқ назоратни қўлга киритиш учун Ҳинд ҳукумати олдига ўз ваколатларини тиклаш талабини қўйди. Британларнинг фойдасини тан олган ҳолда, энди ҳокимиятни ўз қўлига олиш вақти келганини даъво қилди. Ҳинд ҳукумати рози бўлди. Бироқ, қабила бошлиқларига ажратиладиган маблағлар устидан назоратни сақлаб қолишни, шунингдек уларнинг тайинланиши ва лавозимдан олиниши устидан тасдиқлаш ҳуқуқини ўзида қолдиришни истади[33]. Бу эса Аҳмадёрхоннинг қабила бошлиқлари устидан ҳокимиятини чеклаб қўйди[34].

Хон Харан ва Лас Бела устидан ўз суверенитетининг тан олинишини, Калатда ҳокимияти тўлиқ тикланишини ҳамда Носиробод, Нушки ва Кветта туманларининг қайтарилишини талаб қилди. Ҳинд ҳукумати хоннинг садоқатини сақлаб қолиш учун айрим ваколатлар берилиши зарурлигини англаган эди. Ҳукумат қабила бошлиқларига ажратиладиган маблағларни назорат қилиш ҳуқуқини берган бўлса-да[35], хон АГГ розилигисиз қабила бошлиқлари масаласида муҳим қарорлар қабул қила олмас эди. Шунга қарамай, хон давлат ичида ваколатларини қайта тиклаш орқали рамзий ғалабага эришди[36].

Шундан сўнг хон Калатни ҳинд давлати эмас деб эълон қилди ва Ҳинд ҳукуматидан Лас Бела, Харан ҳамда Бугти ва Марри қабила ҳудудлари устидан ўз ҳукмронлигини тан олишни сўради. Ҳинд ҳукумати пухта текширувдан сўнг Калат ҳар доим ҳинд давлати бўлиб келган, деган хулосага келди[36]. Ҳукумат сиёсати конфедерациянинг парчаланишига йўл қўймасликдан иборат бўлгани учун, Лас Бела ва Харан Калатнинг расмий сюзеренитети остида эканини тан олди[36]. Шу билан бирга Хараннинг алоҳида давлат мақомини ҳам эътироф этди[37]. Бу „сюзеренитет“ кўлами ҳеч қачон аниқ изоҳланмаган бўлса-да, хон буни ғалаба сифатида баҳолаган[38].

Покистон ҳаракати

Олим Иан Талботнинг таъкидлашича, Британия Балужистони ижтимоий ва иқтисодий жиҳатдан Британия Ҳиндистонининг бошқа ҳудудларига нисбатан унча ривожланмаган бўлиб, саводхонлик даражаси ниҳоятда паст ва аҳолининг асосий қисми қишлоқ жойларда яшаган. Вилоят сиёсий жиҳатдан ҳам орқада қолган эди. Британия ҳукмронлиги даврида князлик давлатларини ўз ичига олмаган Балужистон агентлиги Бош комиссар томонидан бошқарилган ва Британия Ҳиндистонининг бошқа вилоятлари билан тенг мақомга эга бўлмаган. Шунга қарамай, вилоят Бутун Ҳиндистон мусулмонлар уюшмаси учун муҳим бўлиб, Муҳаммад Али Жинноҳ раҳбарлигидаги ташкилот 1928-йилда Балужистонда демократик ислоҳотлар жорий этишни таклиф қилган эди[39].

Вилоят аҳолиси 1930-йилларда сиёсий жиҳатдан ташкил топа бошлади. 1932-йилда Юсуф Алихон Магси Жакобободда Биринчи Бутун Ҳинд Балуж конференсиясини ўтказди. Унинг Анжумани Иттеҳоди Балужен партияси ўрнини кейинчалик Калат Давлат Миллий партияси эгаллади ва Балужистондаги Ҳинд миллий конгресси бўлими Анжумани Ватан билан ҳамкорлик қилди. 1939-йилда маҳаллий юрист Қози Муҳаммад Исо Пишинда масжид йиғилишида Балужистон Мусулмонлар уюшмасини тузди[39]. Бироқ, Мусулмонлар уюшмаси бу ташкилотни тегишли конституциясиз тан олмади. Покистон резолюциясидан сўнг Қози Исо Бутун Ҳиндистон Мусулмонлар уюшмаси Ишчи қўмитасига аъзо бўлди. 1940-йил июл ойида Лиақат Алихон президентлигида Балужистон вилоят мусулмонлар уюшмаси ўзининг биринчи сессиясини ўтказиб, Балужистонда сиёсий ислоҳотлар жорий этиш талабини илгари сурди[40].

Бир неча йил ўтгачгина, асосан суст фаолият юритган Балужистон мусулмонлар уюшмаси ўзининг иккинчи сессиясини ўтказди. 1943-йилда Муҳаммад Али Жинноҳнинг вилоятга ташрифи билан Лига фаолияти қисқа муддатга жонланди. Тахминан 50 000 кишидан иборат оломон у учун „қироллик“ даражасидаги кутиб олиш маросими уюштирди. Кўплаб наввоблар ва қабила етакчилари Балужистон Лигаси олдидаги нутқида қатнашдилар ва охир-оқибат Калат хонининг меҳмони бўлишга таклиф этилди. Жинноҳнинг ташрифи натижасида Мусулмон талабалар федерацияси тузилди. Кейинчалик Балужистон уюшмаси яна сустлик ва ички низоларга қайтди[40].

Бироқ, Симла конференсиясидан сўнг Мусулмонлар уюшмаси ўз фаоллигини кучайтирди[41]. Вилоят жамоатчилиги, айниқса шаҳарчаларда, асосан Покистон ҳаракатини қўллаб-қувватлади[42]. Балужистондаги Мусулмонлар уюшмаси митингларида Анжумани ватан йиғинларига қараганда „анча кўпроқ“ одам қатнашди. Жинноҳ 1945-йил охирида Балужистонга иккинчи ташрифи чоғида вилоятга сиёсий ислоҳотлар берилиши кераклигини яна бир бор таъкидлади. Мусулмонлар уюшмаси бир неча митинглар ўтказиб, Конгресс тарғиботига қарши чиқди. 1947-йил 29-январда Мусулмонлар уюшмаси етакчиларининг ҳибсга олинишига жавобан эълон қилинган иш ташлаш Кветта шаҳрида деярли „тўлиқ“ қўллаб-қувватланди[41].

Британия бошқарувидаги мустамлака Ҳиндистон даврида Балужистон таркибига Бош комиссар вилояти ҳамда князлик давлатикнязлик давлатлари (жумладан Калат, Макран, Лас Бела ва Харан) кирган бўлиб, улар кейинчалик Покистон таркибига қўшилган[43]. Покистон талқинига кўра, вилоятнинг Шоҳи Жирғаси ва Кветта муниципалитетининг норасмий аъзолари 1947-йил 29-июнда бир овоздан Покистонга қўшилишга рози бўлганлар[44]. Бироқ, овоз беришдан олдин Шоҳи Жирға таркибидан Калат давлати вакиллари чиқариб юборилган эди[45]. Ўша пайтдаги Балужистон Мусулмонлар уюшмаси президенти Қози Муҳаммад Исо Муҳаммад Али Жинноҳга „Шоҳи Жирға ҳеч қачон омманинг ҳақиқий иродасини ифодаламайди“ дея маълум қилган ва Калат давлати аъзолари „овоз беришдан четлаштирилганини, фақат вилоятнинг британ қисмидан вакиллар овоз берганини, британ қисми эса Кветта ижарага олинган ҳудудлари, Насирабад теҳсили, Нушки ва Болан агентлигини ўз ичига олганини“ билдирган[45]. Референдумдан сўнг Калат хони 1947-йил 22-июнда Шоҳи Жирға аъзолари ҳамда Балужистоннинг ижарага олинган ҳудудлари сардорларидан мактуб олган бўлиб, унда „балуж миллатининг бир қисми сифатида Калат давлатининг ҳам бир қисми эканликларини“ ва агар Балужистоннинг Покистонга қўшилиши масаласи кўтарилса, „улар (Британия) Балужистони эмас, балки Калат давлати таркибига киритилиши кераклигини“ билдирганлар[45]. Бу ҳолат шаҳар залида ҳақиқий овоз бериш бўлиб ўтган-ўтмагани ва „қўшилиш тарафдори эканлик ҳақидаги эълон соф манипуляция орқали таъминланганми-йўқми“ деган саволларни келтириб чиқарган[45]. Сиёсацҳунос Салман Рафи Шейх Балужистондаги қўзғолон тарихини таҳлил қилар экан, „Балужистоннинг Покистонга қўшилиши расмий тақдим этилган талқиндан фарқли равишда консенсусга асосланмаган ва Покистонни қўллаб-қувватлаш ҳам мутлақ устун бўлмаган. Бу манипуляция шуни кўрсатадики, Балужистон расмий равишда Покистон таркибига кирмасидан олдин ҳам сиёсий жабрланиш қурбонига айланган“ деган хулосага келади[45].

Конгресс демографик ва географик сабабларга кўра Ҳиндистон билан бирлашув реал эмаслигини билган ҳолда, Покистон иқтисодий жиҳатдан ҳаддан ташқари заиф бўлади деган ғояни илгари сурди[42]. Жинноҳ Шоҳи Жирғанинг чекланган электорати ўрнига умумий аҳолига овоз бериш имконини беришни сўради. Бироқ, британлар бу талабни рад этдилар[46].

Калат ҳукмдори Аҳмадёрхон ҳам Покистон ташкил этилишини қўллаб-қувватлаган, ҳам мустақил бўлишни истаган[38]. Хон таъкидлаганидек, Жинноҳнинг уни қўллаб-қувватлаши масаласи Ҳинд ҳукуматидан ижарага олинган ҳудудлар қайтарилишини талаб қилганида илк бор синовдан ўтди[47]. На Моунтбаттен ва на Покистон бу ҳудудларнинг қайтарилишини маъқуллаган[47].

Ҳинд ҳукумати фикрига кўра, Калат мустақил эмас, балки ҳинд давлати бўлган. Шу боис 3-июн режаси Калатга Ҳиндистон ёки Покистонга қўшилишдан бирини танлаш имкониятини тақдим қилган[36]. Калат эса ҳинд давлати мақомига эмас, балки суверен мақомга эга бўлганини таъкидлади. Баҳс мавзуси Покистоннинг Калатдан ижарага олинган ҳудудлар устидан даъволарини рад этишига кўчди. Покистон Ҳиндистоннинг ҳинд давлатлари билан тузган битимларига ворис экани ҳақидаги даъвони илгари сурди. Калат эса шартнома томонларидан бири сифатида фақат Британия ҳукумати кўрсатилгани ва унинг доираси шу билан чекланганини билдирди. Калат ва Покистон, шунингдек, ижарага олинган ҳудудлар бўйича битимлар Калат билан Британия ҳукумати ўртасидаги шахсий келишувми-йўқми, деган масалада ҳам келиша олмадилар. Моунтбаттен эса халқаро ҳуқуққа кўра бундай шартномалар ҳокимият ўтказилганда ворислик асосида мерос бўлиб ўтишини таъкидлади. Шунингдек, келишувга эришилмаса, масалани арбитраж трибуналига топшириш имкониятини ҳам илгари сурди[42]. Шунга қарамай, Аҳмадёрхон 1947-йил сентябр ойида ўтказилган музокараларда Покистонни британларнинг ҳуқуқий, конституциявий ва сиёсий вориси сифатида тан олди. Британия Ташқи ишлар вазирлиги ва Сиёсий департаменти ҳам Покистонни ижаралар бўйича ворис деб эълон қилган эди[48].

Аҳмадёрхон олдида икки йўл бор бўлиб, улардан бири Калатни ҳинд давлати сифатида тан олиб, ижарага олинган ҳудудларни қайтариб олиш бўлса, иккинчиси Калатни ҳинд бўлмаган давлат деб даъво қилишда давом этиб, ижарага олинган ҳудудлардан маҳрум бўлиш эди[49].

Аҳмадёрхон Калатнинг ҳинд давлати эмаслигини таъкидлаб, Ҳиндистоннинг сиёсий ва конституциявий тизимига қўшилишдан қочмоқчи бўлган. Бироқ, Покистон айнан шу далилдан ижарага олинган ҳудудлар устидан назоратни сақлаб қолиш учун фойдаланди. Калат ва Покистон ўртасидаги музокаралар 1947-йил сентябрида бошланди. Музокаралар шуни кўрсатдики, Покистон Калатнинг ҳинд бўлмаган мақоми ҳақидаги даъвосини тан олган бўлса-да, барибир бошқа давлатлар билан бир хил асосда қўшилишни талаб қилган[50]. Музокаралар жараёнида Покистон Британиянинг ҳуқуқий, конституциявий ва сиёсий вориси сифатида эътироф этилди[48]. Шу тариқа Британ олий сюзеренитети амалда Покистонга ўтди. Аҳмадёрхон нима сабабдан бу вақтда бунга рози бўлгани аниқ эмас. Бироқ, Навобзода Асламхоннинг таъкидлашича, хон „агар қўшилмаса, сардорлари уни ағдариб ташлар эди. Чунки улар ҳар қандай ҳолатда ҳам Покистонга қўшилишга қатъий қарор қилган ва фақат ўз ҳуқуқлари кафолатланишини кутаётган эдилар“[51].

Хон очиқчасига қўшилишни истамаётганини сезган Жинноҳ уни 1947-йил октябр ойида суҳбатга таклиф қилди. Аҳмадёрхон буни Покистон ҳукумати билан Калат устидан тўлиқ қўшилмасдан туриб тенг назоратни назарда тутувчи шартнома тузишга Жинноҳни кўндириш имконияти сифатида кўрди. Бироқ, Жиннаҳ бунга тайёр эмас эди ва Қўшилиш тўғрисидаги ҳужжатни (Инструмент оф Аccессион) талаб қилди[52]. Хон эса давлатининг ўзига хос табиати ва парламенти билан маслаҳатлашиш ниятини важ қилиб, қўшимча вақт сўради[53]. Назарий жиҳатдан хон Калатнинг конфедерал тузилмаси борасида ҳақ бўлса-да, давлат бошлиқлари билан маслаҳатлашиш орқали Покистон ҳукуматига сардорлар билан бевосита музокара юритиш йўлини очиб берди[54].

Ҳинд ҳукумати қарорини қабул қилган ҳолда, Покистон ҳукумати Лас Бела ва Харанни Калат ҳукмдори бошчилигидаги Балуж-Брагуй конфедерациясининг бир қисми деб ҳисоблаган[55]. Калат ва Покистон ўртасида музокаралар давом этаётган бир пайтда, Харан ва Лас Бела ҳукмдорлари ўзларининг Калатдан алоҳидалигини Покистон ҳукумати тан олишига ҳаракат қилдилар. Харан бошлиғи Калатнинг қўшилиш масаласидаги мураккабликларни билган ҳолда, 1947-йил ноябрида Покистонга қўшилишга уринди. Лас Бела жоми ҳам шунга ўхшаш мурожаат қилди. Бироқ, Покистон ҳукумати Калат билан қўшилиш масаласи бўйича музокаралар олиб борилаётган пайтда уларнинг бу ташаббусларини эътиборсиз қолдирди[56].

Калатнинг вассал давлатлари Лас Бела ва Харан, шунингдек Макран округи Покистондан алоҳида қўшилишларига рухсат беришни сўраб, „агар Покистон уларнинг қўшилиш таклифларини зудлик билан қабул қилмаса, Калат хонидан ҳимояланиш учун бошқа чоралар кўришга мажбур бўлишларини“ билдирганлар[57][58]. Покистон фуқаролик амалдорлари уларнинг Калатдан мустақиллик ҳақидаги даъволарини тан олдилар ва 1948-йил 17-мартда Покистонга алоҳида қўшилишига рухсат бердилар[59][60]. Калатнинг Харан ва Лас Бела устидан сюзеренитети ноаниқлигидан фойдаланиб алоҳида қўшилишларга йўл очган ҳолда[37], Покистон ҳукумати Калат конфедерациясининг табиати шундайки, ҳар бир бошлиқ ундан ажралиб чиқиб, ихтиёрий равишда Покистонга қўшилиш ҳуқуқига эга, деб таъкидлади. Британия Олий комиссарлиги эса, агар хон қўшилишни кечиктирса, ҳудудсиз қолиши мумкинлигини қайд этди. Ҳамдўстлик алоқалари идораси шундай ёзган эди: „Карачида бир қанча Калат сардорлари Покистонга қўшилиш таклифини бермоқда ва Покистон ҳукумати Макран масаласида қўллаган тартибни такрорлаб, бу таклифларни қабул қилиши ва хонни деярли ҳудудсиз қолдириши мумкин“[61].

Натижада Калат Макран билан зиддиятга киришди. Макран ҳукмдори Навоб Байхон Гички Покистонга қўшилишни танлаган эди. Калат хони эса Макран Левй Cорпс’ни озиқ-овқат билан таъминлаш мажбуриятини тўхтатди[62]. Очарчилик хавфи яқинлашгач, сер Амброз Дундас Покистондан озиқ-овқат етказиб бериш, Макран Левй Cорпс учун қўшимча куч юбориш ва Макран устидан бошқарувни ўз зиммасига олишни сўради. Бироқ, Покистоннинг Макранга оид режалаштирилган чораларидан аввалроқ Калат хони қўшилишга қарор қилди[63][64][65]. Лас Бела, Харан ва Макраннинг Покистонга қўшилиши Калатни географик жиҳатдан қуруқлик ичида қолган, денгизга чиқиш имкониятисиз ҳудудга айлантирди. 1948-йил 27-мартда Алл Индиа Радио Калат хони Ҳиндистонга қўшилиш таклифини билдиргани ҳақида хабар қилганида босим янада кучайди. Айнан шу радио хабари хоннинг ўша куннинг ўзида Покистонга қўшилиш қарорини қабул қилишига сабаб бўлди[59][42][66][60][65]. Хон Қўшилиш тўғрисидаги ҳужжатни имзолашга қарор қилганини, Покистон мавжудлигига таҳдид туғилган деб ҳисоблагани билан изоҳлаган[67].

Балужистон қўзғолони

Биринчи зиддият

Калат хонининг Қўшилиш тўғрисидаги ҳужжатни имзолаши унинг укаси шаҳзода Абдулкаримни акасининг қарорига қарши қўзғолон кўтаришга ундади[68] (1948-йил июл)[69]. Шаҳзода Абдулкарим Покистонга қарши ноанъанавий ҳужумлар олиб бориш мақсадида Афғонистондан бошпана олди. Бироқ, 1950-йилда охир-оқибат Покистонга таслим бўлди[70]. Шаҳзода Балужистоннинг қолган қисми қўлловисиз ёлғиз кураш олиб борди[71]. Жинноҳ ва унинг ворислари 1955-йилда вилоят тугатилгунига қадар Ёрхонга ўз унвонини сақлаб қолишга рухсат бердилар.

Иккинчи зиддият

Жҳалаван етакчиси навоб Наврўзхон 1958—1959-йилларда қабила етакчиларининг ҳукуматдаги вакиллигини камайтирган ягона иттифоқ сиёсатига қарши қуролли қаршилик кўрсатди. Наврўзхон ва унинг тарафдорлари Покистонга қарши партизан уруши бошладилар. Бироқ, ҳибсга олиниб, давлатга хиёнатда айбландилар ва Ҳайдаробод қамоқхонасига ташландилар. Кейинчалик унинг ўғиллар ва жиянларидан иборат беш нафар оила аъзоси давлатга хиёнат ва Покистон қўшинларини ўлдиришга кўмаклашганлик айби билан осиб ўлдирилди. Навоб Наврўзхон эса ҳибсда вафот этди[72].

Учинчи зиддият

Иккинчи можаро ортидан 1960-йилларда Балуж ажралиб чиқиш ҳаракати кучайди. Бунга 1956-йилда янги конституция қабул қилиниши, вилоят мухториятининг чекланиши ва Покистонда сиёсий ташкилотнинг „ягона иттифоқ“ тамойили жорий этилиши сабаб бўлди. Федерал даражадаги доимий сиёсий беқарорлик ва тартибсизликлар фонида кескинлик ортиб борди. Федерал ҳукумат Покистон армиясига Балужистоннинг муҳим ҳудудларида бир неча янги ҳарбий базалар қуриш вазифасини юклади. Шер Муҳаммад Бижраний Марри 1963—1969-йилларда ўзига хос қўзғолончи базалар ташкил этиб, жанубдаги Менгал қабилавий ҳудудидан шимолдаги Марри ва Бугти қабилавий ҳудудларигача чўзилган тахминан 45 000 квадрат мил майдонда партизан уруши олиб борди. Уларнинг мақсади Суи газ конларидан олинаётган даромадни қабила етакчилари билан бўлишишга Покистонни мажбур қилиш эди. Қўзғолончилар темирйўлларни портлатдилар ва карвонларга пистирма уюштирдилар. Армия Марри қабиласига тегишли кенг ҳудудларни вайрон қилди. Бу қўзғолон 1969-йилда балуж ажралиб чиқиш тарафдорлари сулҳга рози бўлгач якунланди. 1970-йилда Покистон президенти Яҳё Хон „ягона иттифоқ“ сиёсатини бекор қилди[73]. Бу эса Балужистоннинг Ғарбий Покистоннинг (ҳозирги Покистон) тўртинчи вилояти сифатида тан олинишига олиб келди. Янги вилоят таркибига барча Балужистон князлик давлатлари, Бош комиссар вилояти ҳамда Покистон ҳукумати томонидан Омондан сотиб олинган 800 км²лик соҳил ҳудуди Гвадар киритилди.

Тўртинчи зиддият (1973—1977)

Қўшимча маълумотлар: Балуж қўзғолони ва Раҳимуддиннинг барқарорлаштириш сиёсати

Тартибсизликлар 1970-йилларда ҳам давом этди ва 1973-йилда ҳукумат буйруғи билан ҳудудда ҳарбий амалиёт ўтказилиши билан авжига чиқди.

1973-йилда Президент Бҳутто давлатга хиёнатни важ қилиб, Балужистон ва НWФП вилоят ҳукуматларини тарқатиб юборди ҳамда бу ҳудудларда ҳарбий ҳолат жорий қилди[74]. Бу эса қуролли қўзғолонга олиб келди. Мир Ҳазархон Раҳмоний Балужистон халқ озодлик фронти (БПЛФ)ни тузди ва Марри ҳамда Менгал қабилаларининг кўплаб вакилларини марказий ҳукуматга қарши партизан урушига сафарбар этди[75]. Айрим муаллифларга кўра, Покистон ҳарбийлари балуж ажралиб чиқиш тарафдорлари билан тўқнашувларда тахминан 3 300 аскарни йўқотган, балуж жангарилари ва тинч аҳоли орасида эса 7 300 дан 9 000 нафаргача киши ҳалок бўлган[76].

Покистон кучлари Эрон кўмагида ажралиб чиқиш тарафдорларига катта талофатлар етказди. Тўрт вилоятли тузилма қайта тикланиб, сардорлик тизими бекор қилингач, қўзғолон сусайди ва таназзулга юз тутди.

Бешинчи зиддият (2004-йилдан ҳозиргача)

Яна қаранг: Турбат қотилликлари

2004-йилда Гвадар портига уюштирилган қўзғолончи ҳужум натижасида уч нафар хитойлик муҳандис ҳалок бўлди ва тўрт киши яраланди. Бу эса Хитойни можарога жалб қилди[77]. 2005-йилда балуж сиёсий етакчилари Навоб Акбархон Бугтий ва Мир Балач Маррий Покистон ҳукуматига 15 банддан иборат кун тартибини тақдим этдилар. Уларнинг талаблари орасида вилоят ресурслари устидан кенгроқ назорат ва ҳарбий базалар қурилишига мораторий жорий этиш ҳам бор эди[78]. 2005-йил 15-декабрда Фронтиэр cорпс бош инспектори генерал-маёр Шужаат Замир Дар ва унинг ўринбосари бригадир Салим Навоз (амалдаги ИГФC) Балужистон вилоятида вертолётига ўқ узилгач яраланди. Вилоят ички ишлар котиби кейинчалик маълум қилишича, улар Коҳлуга ташриф буюргач, „иккаласи ҳам оёғидан яраланган. Бироқ, аҳволи барқарор“ эди[79].

2006-йил август ойида 79 ёшли Навоб Акбархон Бугтий Покистон армияси билан бўлган тўқнашувда ҳалок бўлди. Ушбу жангларда камида 60 нафар покистонлик аскар ва 7 нафар офицер ҳам ўлдирилган. Покистон ҳукумати уни бир қатор ҳалокатли портлашлар ҳамда Президент Парвиз Мушаррафга қарши ракета ҳужуми учун жавобгар деб айблаган эди[80].

2006-йилда Исломободдаги АҚШ элчихонасидан юборилган ва Wикилеакс ошкор қилган ҳужжатларда „вилоятда, Бугти қабиласидан ташқари, амалдаги қўзғолонни қўллаб-қувватлаш деярли йўқдек кўринади“ деб қайд этилган[81].

2009-йил апрел ойида Балуж миллий ҳаракати президенти Ғулом Муҳаммед Балуж ҳамда яна икки миллатчи етакчи Лала Мунир ва Шер Муҳаммад кичик юридик офисдан олиб кетилган ва гувоҳларнинг сўзларига кўра, „қўллари кишанланган, кўзлари боғланган ҳолда, адвокати ва қўшни дўкон эгалари кўз ўнгида разведка кучлари ҳануз фойдаланаётган пикап машинасига мажбуран ўтқазилган“. Қуролланган шахслар форс тилида (қўшни Афғонистон ва Эроннинг миллий тили) сўзлашгани айтилган. Беш кун ўтиб, 8-апрел куни уларнинг ўқ тешиб ташлаган жасадлари тижорат ҳудудидан топилди. БЛА Покистон кучларини қотилликларда айблади. Бироқ, халқаро экспертлар агар Покистон кучлари ҳақиқатан ҳам жавобгар бўлганида, жасадларнинг бунчалик осон топилишига йўл қўйиб, „Балужистонни алангага ташлашлари“ ғалати бўлган бўларди, деб ҳисобладилар (Ҳералд)[82]. Жасадларнинг топилиши Балужистоннинг шаҳар ва қишлоқларида тартибсизликлар, ҳафталаб давом этган иш ташлашлар, намойишлар ва фуқаровий қаршилик ҳаракатларига сабаб бўлди[83].

Бўлгинчи гуруҳларга қўшилиш сабаблари турлича. Айримлар ҳокимият ва саргузашт жозибаси туфайли, бошқалар асрлар давомида шаклланган қабила урф-одатларини шарафлаш истаги билан, яна бошқалар ўз минтақасининг алоҳида этниклигини тан олдириш ёки қатъий коммунистик ғояларга ишонч сабабли қўшиладилар. Баъзилар эса қабила етакчиси буюргани учун бўлгинчи гуруҳларга киради[84].

2009-йил 12-августда Калат хони Мир Сулаймон Довуд ўзини Балужистон ҳукмдори деб эълон қилди ва расман Мустақил Балужистон кенгаши тузилганини билдирди. Кенгаш даъво қилган ҳудудга Сейистон ва Балужистон вилояти ҳамда Покистон Балужистони киради. Бироқ, Афғонистон Балуж ҳудудлари киритилмаган. Кенгаш „Навобзода Браҳумдағ Бугтий ҳамда барча бўлгинчилар етакчилари“нинг байъатини олганини даъво қилди. Сулаймон Довуд Буюк Британия „Балужистоннинг ноқонуний босиб олиниши масаласини халқаро даражада кўтариш бўйича маънавий мас’улиятга эга“ эканини таъкидлади[85].

Инсон ҳуқуқлари ташкилотлари балуж ажралиб чиқиш гуруҳларини оғир инсон ҳуқуқлари бузилишларида айблаган. Балужистон озодлик армияси каби бўлгинчи ташкилотлар вилоятда мактаблар, ўқитувчилар ва ўқувчиларга қарши ҳужумларда иштирок этганликда айбланган[86]. Балуж ажралиб чиқиш тарафдорлари эса ушбу гуруҳларни балуж аёлларига нисбатан зўравонлик каби кенг кўламли жиноятларда айблаган. Ажралиб чиқиш ҳаракатининг бир аъзоси дастлаб ўз халқининг ҳуқуқлари учун идеалистик сиёсий кураш сифатида бошланган ҳаракат кейинчалик маҳаллий аҳолига нисбатан товламачилик, ўғрилаш ва ҳатто зўрлаш билан шуғулланувчи тўдаларга айланганини таъкидлаган[84].

2009-йилда ПЕW ўтказган сўров натижаларига кўра, Балужистондаги респондентларнинг 58 фоизи ўзини аввало „покистонлик“ деб танлаган, 32 фоизи этник мансублигини бирламчи деб кўрсатган, 10 фоизи эса иккисини тенг баҳолаган[87]. 2012-йилда ўтказилган Галлуп сўровига кўра, балужларнинг аксарияти (67 фоиз) Покистондан мустақилликни қўллаб-қувватламаган. Фақат 33 фоиз мустақиллик тарафдори бўлган. Бироқ, Балужистон аҳолисининг 67 фоизи вилоят учун кенгроқ мухториятни қўллаб-қувватлаган[88].

Манбалар

  1. ↑ ; Cолин Ренфреw[Тҳе Арчаэологй оф Меасуремент: Cомпреҳендинг Ҳеавен, Эартҳ анд Тиме ин Анcиэнт Соcиэтиэс. Cамбридге]Университй Пресс, 2010 — 107-бет. ИСБН 9780521119900. 
  2. ↑ [{{{титле}}}. Cолумбиа Университй Пресс, 2004-03-01. ИСБН 9780231115698. Қаралди: 2010-йил 9-сентябр. 
  3. ↑ Тандон, Панкаж [„Неw лигҳт он тҳе Паратаражас“] 29–30.[сайт ишламайди]
  4. ↑ Космин 2014, с. 34.
  5. ↑ 5,0 5,1 Космин 2014, с. 33–34.
  6. ↑ Энcйcлопедиа оф тҳе Wорлд'с Миноритиэс. Неw Ёрк: Роутледге, 2005 — 178-бет. ИСБН 1-57958-468-3. 
  7. ↑ Панкаж Тандон. [[1]Неw[сайт ишламайди] Лигҳт он тҳе Пāратарāжас] п 19.
  8. ↑ Дашти, Насеэр. Тҳе Балоч анд Балочистан: А Ҳисториcал Аccоунт фром тҳе Бегиннинг то тҳе Фалл оф тҳе Балоч Стате. Траффорд Публишинг, 2012 — 63–67-бет. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 [„ИмпериалГазеттеэр2 оф Индиа, Волуме 6, паге 275 -- Империал Газеттеэр оф Индиа -- Дигитал Соутҳ Асиа Либрарй“]. дсал.учиcаго.эду.[сайт ишламайди]
  10. ↑ Ибн Асеэр вол: 3 паге но: 17
  11. ↑ Фату ал Булдан паге но:384
  12. ↑ Табқат ибн Саад вол: 8 пг: 471
  13. ↑ Фатуҳ ал булдан пг:386
  14. ↑ Рашидун Cалипҳате анд Ҳинд, бй Қази Азҳер мубарек Пури, публишед бй Такҳлиқат, Лаҳоре Пакистан
  15. ↑ Тарикҳ ал Кҳулфа вол:1 пг :214-215,229
  16. ↑ 16,0 16,1 [„ИмпериалГазеттеэр2 оф Индиа, Волуме 6, паге 276 -- Империал Газеттеэр оф Индиа -- Дигитал Соутҳ Асиа Либрарй“]. дсал.учиcаго.эду.[сайт ишламайди]
  17. ↑ 17,0 17,1 [„Империал Газеттеэр2 оф Индиа, Волуме 6, паге 277 -- Империал Газеттеэр оф Индиа -- Дигитал Соутҳ Асиа Либрарй“]. дсал.учиcаго.эду. 2024-йил 6-июлда асл нусхадан [архивланган. Қаралди: 2021-йил 20-феврал.]
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 [„Империал Газеттеэр2 оф Индиа, Волуме 6, паге 278 -- Империал Газеттеэр оф Индиа -- Дигитал Соутҳ Асиа Либрарй“]. дсал.учиcаго.эду.[сайт ишламайди]
  19. ↑ Ахманн, Баcк то тҳе Футуре 2008: „Ҳе cонқуэред анд инcорпоратед Макран, Лас Бела, анд Кҳаран инто тҳе кҳанате“
  20. ↑ Ниcолини, Макран, Оман, анд Занзибар 2004, с. 16.
  21. ↑ Поттингер, Ҳенрй (1816) Травелс ин Белочистан анд Синде Лонгман, Лондон; репринтед ин 2002 бй Охфорд Университй Пресс, ИСБН 0-19-579635-7
  22. ↑ Маллесон, Ҳисторй оф Афгҳанистан (1878)
  23. ↑ Таҳери, Аҳмад Реза. [Тҳе Балоч ин Пост Исламиc Револутион Иран (эн). Лулу.cом, 2012 — 12-бет. ИСБН 9780557328376. ]
  24. ↑ Ахманн, Мартин. [Баcк то тҳе Футуре Тҳе Кҳанате оф Калат анд тҳе Генесис оф Балоч Натионалисм. Охфорд Университй Пресс, 2008 — 52–56-бет. ИСБН 9780195476453. ]
  25. ↑ Cоллетт 2006, сс. 144–145
  26. ↑ [„Империал Газеттеэр2 оф Индиа, Волуме 6, паге 279 -- Империал Газеттеэр оф Индиа -- Дигитал Соутҳ Асиа Либрарй“]. дсал.учиcаго.эду.[сайт ишламайди]
  27. ↑ Чристиан Триподи, „'Гоод фор оне бут нот тҳе отҳер': Тҳе 'Сандеман Сйстем' оф Паcифиcатион ас Апплиэд то Балучистан анд тҳе Нортҳ-Wест Фронтиэр, 1877-1947.“ Жоурнал оф Милитарй Ҳисторй 73#3 (2009): 767-802. [[2] онлине]
  28. ↑ Бангаш 2015, с. 160.
  29. ↑ Бангаш 2015, с. 160-161.
  30. ↑ Бангаш 2015, с. 161.
  31. ↑ 31,0 31,1 Бангаш 2015, с. 156.
  32. ↑ Бангаш 2015, с. 156-157.
  33. ↑ 33,0 33,1 Бангаш 2015, с. 157.
  34. ↑ Бангаш 2015, с. 157-158.
  35. ↑ Бангаш 2015, с. 158.
  36. ↑ 36,0 36,1 36,2 36,3 Бангаш 2015, с. 159.
  37. ↑ 37,0 37,1 Бангаш 2015, с. 193.
  38. ↑ 38,0 38,1 Бангаш 2015, с. 164.
  39. ↑ 39,0 39,1 Талбот, Провинcиал Политиcс анд тҳе Пакистан Мовемент 1988, сс. 117.
  40. ↑ 40,0 40,1 Талбот, Провинcиал Политиcс анд тҳе Пакистан Мовемент 1988, сс. 118.
  41. ↑ 41,0 41,1 Талбот, Провинcиал Политиcс анд тҳе Пакистан Мовемент 1988, сс. 119.
  42. ↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 Чаwла, Иқбал. ["Прелуде то тҳе Аccессион оф тҳе Калат Стате то Пакистан ин 1948: Ан Аппраисал". Жоурнал] оф тҳе Ресеарч Соcиэтй оф Пакистан 49: 81–106. [ҳттпс://www.аcадемиа.эду/13372388. [сайт ишламайди]
  43. ↑ Ҳаснат, Сед Фарооқ. [[3] Глобал Сеcуритй Wатч–Пакистан]. Праэгер, 2011. ИСБН 978-0-313-34697-2. 
  44. ↑ ; Мануэл Риэмер[Пакистан'сДефенcе Полиcй 1947-58]. Палграве Маcмиллан УК, 22 Аугуст 1990 — 60–-бет. ИСБН 978-1-349-20942-2. 
  45. ↑ 45,0 45,1 45,2 45,3 45,4 Шеикҳ, Салман Рафи. Тҳе Генесис оф Балоч Натионалисм: Политиcс анд Этҳниcитй ин Пакистан, 1947–1977. Тайлор & Франcис, 2018. ИСБН 978-1-351-02068-8. 
  46. ↑ Талбот, Иан (Новембер 1996). "Қуаид-и-Азам Моҳаммад Али Жиннаҳ Паперс. Пакистан ин тҳе Макинг, 3 Жуне-30 Жуне 1947. Фирст Сериэс. Вол. ИИ бй З. Ҳ. Заиди- Боок Ревиэw". Жоурнал оф тҳе Роял Асиатиc Соcиэтй 6 (3): 443. дои:10.1017/С1356186300008038. 
  47. ↑ 47,0 47,1 Бангаш 2015, с. 165.
  48. ↑ 48,0 48,1 Сиддиқи, Тҳе Политиcс оф Этҳниcитй ин Пакистан 2012, с. 59.
  49. ↑ Бангаш 2015, с. 166.
  50. ↑ Бангаш 2015, с. 170.
  51. ↑ Бангаш 2015, с. 170-171.
  52. ↑ Бангаш 2015, с. 171.
  53. ↑ Бангаш 2015, с. 171-172.
  54. ↑ Бангаш 2015, с. 172.
  55. ↑ Бангаш 2015, с. 183-184.
  56. ↑ Бангаш 2015, с. 185.
  57. ↑ Балоч, Тҳе Проблем оф "Греатер Балучистан" 1987, сс. 186.
  58. ↑ Пракаш К. Сингҳ. [[4] Энcйcлопаэдиа Он Жиннаҳ (Сет Оф 5 Волс.)]. Анмол Публиcатионс Пвт. Лимитед, 2009. ИСБН 978-81-261-3779-4. 
  59. ↑ 59,0 59,1 Бангаш, Cонститутионал интегратион оф тҳе принcелй статес 2015, с. 82
  60. ↑ 60,0 60,1 Саийид, Душка (2006). "Тҳе Аccессион оф Калат: Мйтҳ анд Реалитй". Стратегиc Студиэс 26. 
  61. ↑ Бангаш 2015, с. 187.
  62. ↑ Ахманн, Баcк то тҳе Футуре 2008, с. 243.
  63. ↑ Ахманн, Баcк то тҳе Футуре 2008, сс. 243, 258, 276.
  64. ↑ Кҳанам, Ан Ҳисториcал Овервиэw оф тҳе Аccессион оф Принcелй Статес 2016.
  65. ↑ 65,0 65,1 Алви, Нажиб (2015). [[5] "Энигмас оф Балучистан фром нон-провинcиал то провинcиал статус реаcтион анд респонсе оф Балоч натионалисц 1947-1970"]. Жоурнал оф тҳе Пунжаб Университй Ҳисториcал Соcиэтй 28 (2): 147. [6]. [сайт ишламайди]
  66. ↑ ; Қуаид-и-Азам Паперс Прожеcт[[7] Қуаид-и-Азам Моҳаммад Али Жиннаҳ Паперс: Тҳе Статес : ҳисториcал анд полиcй перспеcтивес анд аccессион то Пакистан]. Қуаид-и-Азам Паперс Прожеcт, Натионал Арчивес оф Пакистан, 1993 — 191-бет. ИСБН 978-969-8156-13-8. 
  67. ↑ Ахманн, Баcк то тҳе Футуре 2008, с. 233.
  68. ↑ Қаисер Бутт.. [[8] „Принcелй Лиаисонс: Тҳе Кҳан фамилй cонтролс политиcс ин Калат“] (2013-йил 22-апрел).
  69. ↑ Бангаш, Cонститутионал интегратион оф тҳе принcелй статес 2015, с. 82.
  70. ↑ Қаисер Бутт. [„Балочистан Принcелй Лиаисонс: Тҳе Кҳан фамилй cонтролс политиcс ин Калат“. Тҳе Эхпресс Трибуне (2013-йил 22-апрел). — „Принcе] Агҳа Абдул Карим Балоч, фатҳер оф Ирфан Карим анд ёунгер бротҳер оф Кҳан-э-Калат Мир Аҳмед Яр Кҳан, ҳад револтед агаинст ҳис бротҳер’с деcисион оф аccессион оф Калат Стате то Пакистан ат тҳе реқуэст оф Қуаид-э-Азам Муҳаммад Али Жиннаҳ ин 1948. Абдул Карим тоок рефуге ин Афгҳанистан то wаге ан армед ресистанcе агаинст Пакистан. Ҳоwевер, ҳе ултимателй суррендеред то Пакистан ин 1950“.
  71. ↑ Сиддиқи, Тҳе Политиcс оф Этҳниcитй ин Пакистан 2012, с. 71.
  72. ↑ {{cите боок |ласт=Ҳаррисон |фирст=Селиг С. |титле=Ин Афгҳанистан'с шадоw: Балуч натионалисм анд Совиэт темптатионс |урл=[9]|урл-аccесс=регистратион |еар=1981 |публишер=Cарнегиэ Эндоwмент фор Интернатионал Пеаcе |исбн=978-0-87003-029-1 |пагес=[[10] 27–28]}}
  73. ↑ „Асиа Репорт Но. 119“, [[11] Пакистан: Тҳе Wорсенинг Cонфлиcт ин Балочистан]. Интернатионал Cрисис Гроуп, 14 Септембер 2006 — 4-бет. 
  74. ↑ Жалал, Аеша. [[12] Тҳе Стате оф Мартиал Руле: Тҳе Оригинс оф Пакистан'с Политиcал Эcономй оф Дефенcе]. Cамбридге Университй Пресс, 2007. ИСБН 9780521051842. 
  75. ↑ {{cите боок |ласт=Аббас |фирст=Ҳассан |титле=Пакистан'с Дрифт Инто Эхтремисм: Аллаҳ, тҳе Армй, анд Америcа'с Wар он Террор |урл=[13]|урл-аccесс=регистратион |публишер=М.Э. Шарпе |еар=2005 |паге=[[14] 79] |исбн=0-7656-1496-0}}
  76. ↑ [[15] „Минор Атроcитиэс оф тҳе Тwентиэтҳ Cентурй“]. Усерс.эролс.cом. Қаралди: 2014-йил 14-октябр.[сайт ишламайди]
  77. ↑ Таҳир, Муҳаммад [[тт_неwс=4830&но_cаче=1#.ВнссНфФРЗ2И] „Трибес анд Ребелс: Тҳе Плаерс ин тҳе Балочистан Инсургенcй“]. Жаместоwн (2008-йил 3-апрел). 2014-йил 16-декабрда асл нусхадан [[16] архивланган].
  78. ↑ [[17] „Ин Ремоте Пакистан Провинcе, а Cивил Wар Фестерс“] (2006-йил 2-апрел).
  79. ↑ [[18] „Пакистан генерал ҳурт ин аттаcк“]. ББC Неwс (2005-йил 15-декабр).[сайт ишламайди]
  80. ↑ [[19] „Трибал Леадер'с Киллинг Инcитес Риоц ин Пакистан“]. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2006-йил 28-август).
  81. ↑ Купеcз, Миcкей (2012), [[20] „Пакистан'с Балоч Инсургенcй: Ҳисторй, Cонфлиcт Дриверс, анд Регионал Имплиcатионс“], Интернатионал Аффаирс Ревиэw, 20 (3): 96–97, 1 Жулй 2015да [[21] асл нусхадан] архивланди, қаралди: 2018-07-09 {{cитатион}}: Чеcк |арчиве-урл= валуэ (ёрдам); Чеcк |урл= валуэ (ёрдам)
  82. ↑ Cарлотта Галл.. [[22] „Анотҳер Инсургенcй Гаинс ин Пакистан“] (2009-йил 11-июл).
  83. ↑ [[23] „Риоц ас Балоч чиэфс фоунд деад“]. ББC Неwс (2009-йил 9-апрел).[сайт ишламайди]
  84. ↑ 84,0 84,1 Кҳан, Wажаҳат С. [„Эх-Балочистан Милитанц Реcоунт Патҳс то Wар Wитҳ Пакистан“]. НБC Неwс (2015-йил 30-август). Қаралди: 2019-йил 17-октябр.
  85. ↑ [[24] „'Cоунcил оф Индепендент Балочистан' анноунcед“] (2009-йил 21-август).
  86. ↑ Шеппард, Беде; Cоурсен-Нефф, Зама [„"Тҳеир Футуре ис ат Стаке" | Аттаcкс он Теачерс анд Счоолс ин Пакистанъс Балочистан Провинcе“]. Ҳуман Ригҳц Wатч (2010-йил 13-декабр). Қаралди: 2019-йил 17-октябр.[сайт ишламайди]
  87. ↑ [[25] „Пакистани Публиc Опинион – Чаптер 2. Религион, Лаw, анд Соcиэтй“]. Пеw Ресеарч Cентер (2009-йил 13-август).[сайт ишламайди]
  88. ↑ [[26] „37пc Балоч фавоур индепенденcе: УК сурвей“]. Тҳе Неwс Интернатионал (2012-йил 13-август). 2017-йил 15-февралда асл нусхадан [[27] архивланган].

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Balujiston_tarixi" dan olindi