Balujlar

Балужлар (ўзларини балуч, балоч дейишади) — Покистон (4 млн. киши) ва Эрон (1,4 млн. киши, 1992)даги халқ. Шунингдек Афғонистон, Туркманистон (28,3 минг киши, 1989) ва араб мамлакатларида ҳам яшайди. Умумий сони 5,7 млн. киши (1992). Балуж тилида сўзлашади. Балужлар ислом динининг сунний мазҳабига эътиқод қилишади.

Балужлар кўчманчи чорвачилик ва деҳқончилик билан шуғулланади. Араб географларининг маълумотларига кўра Б. Кермон ва унинг шарқий қисмида, Сейистонда яшаган ва кўчманчи чорвадорлик билан шуғулланган. Б. бу ерларга араблар истилосидан тахминан 300-йил аввал келиб жойлашган. Инглиз олими М. Лонгуорс Деймснинг тадқиқотларига кўра Б.нинг ватани Шимолий Эрон бўлиб, эфталийларнинг Шимолий Эронга қилган ҳужуми (ВИ аср) натижасида Б. Кермонга кўчишган. Кейинги асрларда яйлов ерларининг танқислиги уларни аста-секин шарққа силжишга мажбур этган. ХИ—ХИВ асрлар давомида Б. яшаган ҳудуд ҳозирги Балужистон жойлашган ерларгача кенгаяди. ХИХ асрнинг охири — ХХ аср бошларида Афгонистон ва Эрон Сейистонида яшовчи Б.нинг бир қисми Туркманистон республикаси Мари ва Чоржўй вилоятига кўчиб келиб жойлашадилар. Б. айрим гуруҳлари Фарғона водийси ва Қашқадарёнинг қуйи оқимларида жойлашган Бугуч қишлоғида ҳам яшаганлар.

Гарчи балужларнинг аниқ сони ноаниқ бўлса-да, аввалги ҳисоб-китобларга кўра, балужлар Афғонистон аҳолисининг тахминан 2%ини ташкил қилади. Улар афғон жамиятининг бир қисми бўлиб, уларнинг аксарияти Покистон чегараларида, қолганлари эса Эрон ҳудудларида яшайдилар. Афғонистон балужлари жануби-ғарбий ва жанубдаги ҳудудларда, жумладан, Ҳилманд ва Фарёб вилоятларида яшайдилар ва Ислом динининг Ҳанафийлик мазҳабига э’тиқод қиладилар. Балужларнинг асосий даромад манбаи қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик маҳсулотлари ҳисобланади. Улар кўчманчи бўлиб, қадимги қабилавий тузилишини патриархал, я’ни эркаклар ҳукмронлик қиладиган қариндошлик билан сақлаб қолишган. Узоқ йиллар давомида шаклланган кўникмалар уларга кундалик ҳаёт учун зарур бўлган воситаларни ишлаб чиқаришга катта ёрдам беради. Балужларда гиламлар аймоқлар сингари, асосан, савдо-сотиқ ва уй-рўзғор буюми сифатида тўқилади. Уларнинг деҳқончилик фаолиятида аёллар ва эркаклар ўртасида қат’ий меҳнат тақсимотига амал қилади. Эркаклар шудгорлаш ва экин экиш учун масъул бўлса, аёллар ҳосилларни йиғиш ва саралаш билан машғул бўладилар. Балужлар учун ерлар хусусий мулк эмас, балки бутун қабилага тегишли ҳисобланади. ҳисобланади. Балужлар Афғонистон Конституциясида кўрсатилган “миллий” этник озчиликлардан биридир. Шунга кўра, улар Афғонистон фуқароларига берилган барча ҳуқуқларга эга. Шунга қарамай, Балуж қабила раҳбарлари ўзларининг тилларига бўлган ҳуқуқлари ҳукумат томонидан ҳимоя қилинмаганлиги ва фарзандлари она тилида таълим олмасликлари сабабли ҳукуматга нисбатан ўз эътирозларини билдириб келишади.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил